Tiếp tục bàn về tình hình nước Anh dưới thời Nữ hoàng Anne. Đặc điểm của một vị thủ tướng tại các triều đình châu Âu.
Chủ nhân của tôi hãy còn ngơ ngác không tài nào hiểu nổi động cơ nào có thể xúi giục loài luật sư này tự rước lấy rắc rối, bứt rứt, mệt mỏi, và hùa nhau làm điều bất công, chỉ cốt để hại những sinh loại đồng loại với mình; ngài cũng chẳng thể hiểu nổi tôi muốn nói gì khi bảo họ làm việc đó vì tiền. Nhân cơ hội ấy, tôi tốn không ít công sức để giải thích cho ngài về công dụng của tiền tệ, nguyên liệu làm ra nó, cùng giá trị của các kim loại; rằng “khi một con Yahoo tích trữ được một lượng lớn thứ chất quý giá này, nó có thể tậu bất cứ thứ gì nó muốn: y phục đẹp nhất, dinh thự lộng lẫy nhất, những cánh đồng mênh mông, thức ăn thức uống đắt đỏ nhất, và mặc sức chọn lựa những giống cái kiều diễm nhất. Do đó, vì chỉ có tiền mới làm được tất cả những điều kỳ diệu ấy, nên lũ Yahoo chúng tôi nghĩ rằng mình chẳng bao giờ có đủ tiền để tiêu xài hay tích góp, tùy theo khuynh hướng bẩm sinh thích vung tay quá trán hay tính keo kiệt; rằng kẻ giàu hưởng thụ thành quả lao động của người nghèo, trong khi số người nghèo lại áp đảo hơn hẳn, chiếm tỷ lệ gấp ngàn lần so với kẻ giàu; và đại đa số thần dân của chúng tôi buộc phải sống cảnh lầm than, đầu tắt mặt tối làm thuê kiếm từng đồng lương cỏn con để phục vụ cho sự sung túc của một nhúm người.”
Tôi đã giãi bày rất dài dòng về những điều này cùng nhiều chi tiết khác tương tự; thế nhưng ngài thủ lĩnh vẫn chưa thể lĩnh hội; bởi ngài vẫn xuất phát từ giả định rằng mọi loài sinh vật đều có quyền hưởng một phần sản vật do đất đai sinh ra, nhất là những kẻ đứng đầu cai quản những kẻ khác. Do đó, ngài muốn tôi cho ngài biết “những món ăn đắt đỏ ấy là gì, và vì sao chúng ta lại có kẻ thiếu thốn chúng?” Bấy giờ, tôi bèn liệt kê ra ngập tràn các loại món ăn mà tôi có thể nhớ nổi, kèm theo muôn vàn cách chế biến khác nhau; những thứ đó chỉ có thể làm được bằng cách sai tàu thuyền đi khắp các ngõ ngách trên thế giới, vừa để chở các loại đồ uống, vừa để tìm gia vị cùng vô số tiện nghi khác. Tôi quả quyết với ngài rằng “cả quả địa cầu này phải được đi vòng qua ít nhất ba lần thì một ả Yahoo thượng lưu của chúng tôi mới có được bữa điểm tâm, hay dù chỉ là một cái chén để đựng nó.” Ngài bảo “đó hẳn phải là một đất nước khốn cùng khi không thể tự cung cấp lương thực cho chính cư dân của mình. Nhưng điều khiến ngài kinh ngạc hơn cả là làm sao những vùng đất rộng lớn mênh mông như tôi miêu tả lại hoàn toàn không có nước ngọt, buộc người dân phải lặn lội sang tận bên kia biển để xin nước uống.” Tôi đáp rằng “nước Anh (nơi quê hương dấu yêu của tôi) được tính toán là nơi sản xuất lượng lương thực gấp ba lần khả năng tiêu thụ của người dân, chưa kể các loại thức uống chiết xuất từ ngũ cốc, hoặc ép từ trái cây của một số loài cây tạo ra thứ đồ uống tuyệt hảo, và tỷ lệ tương tự cũng đúng với mọi tiện nghi khác trong đời sống. Thế nhưng, để nuôi dưỡng thói xa hoa, vô độ của phái nam và lòng kiêu căng của phái nữ, chúng tôi đã mang phần lớn những nhu yếu phẩm của mình xuất khẩu sang các xứ khác, để rồi đổi lại, rước về những mầm mống bệnh tật, sự ngu ngốc và đồi bại để tiêu xài ngay trên mảnh đất của mình. Từ đó tất yếu dẫn đến việc đông đảo người dân nước ta buộc phải mưu sinh bằng nghề ăn mày, cướp bóc, trộm cắp, lừa đảo, làm dắt mối, nịnh hót, xúi giục khai gian, thề thốt giả dối, làm giả giấy tờ, cờ bạc, nói dối, nịnh bợ, hung hăng hống hách, đi bầu cử, viết lách bậy bạ, xem tinh tú chiêm tinh, đầu độc, chơi bãm, nói lời đạo đức giả, viết bài bôi nhọ, tự do tư tưởng, cùng những nghề nghiệp đại loại như thế:” và với từng thuật ngữ ấy, tôi đã tốn không ít công sức để giải thích cho ngài hiểu.
“Rằng rượu không hề được nhập khẩu vào xứ chúng tôi từ nước ngoài để khỏa lấp cơn khát nước hay các thức uống khác, mà vì đó là một thứ chất lỏng khiến chúng ta vui vẻ bằng cách tước đi lý trí, xua tan mọi muộn phiền, khơi gợi những tưởng tượng hoang đường ngông cuồng trong đầu óc, thổi bùng hy vọng và dập tắt nỗi sợ hãi, tạm thời đình chỉ mọi chức năng của lý trí, và tước đoạt khả năng vận động của tứ chi, cho đến khi chúng ta rơi vào một giấc ngủ mê mệt; dẫu phải thú nhận rằng, khi tỉnh dậy, thể nào chúng ta cũng cảm thấy mệt mỏi bơ phờ; và việc lạm dụng thứ chất lỏng ấy đã gieo rắc vào thân thể chúng ta vô vàn bệnh tật khiến đời sống trở nên khó chịu và ngắn ngủi.
“Song bên cạnh tất cả những điều đó, đại đa số người dân nước chúng tôi tự nuôi sống bản thân bằng cách cung cấp các nhu yếu phẩm hoặc tiện nghi sinh hoạt cho tầng lớp giàu có và cho chính lẫn nhau. Chẳng hạn, khi tôi ở nhà, ăn mặc đúng mực như lẽ thường, trên thân thể tôi là sản phẩm thủ công của hàng trăm thợ thủ công; việc xây cất và trang hoàng nhà cửa của tôi cũng ngốn ngùng chừng ấy tay thợ, và gấp năm lần con số đó để phục sức cho vợ tôi.”
Tôi đang định kể cho ngài nghe về một hạng người khác mưu sinh bằng nghề chăm sóc kẻ ốm đau — bởi trước đó, trong một số dịp, tôi từng thưa với ngài rằng nhiều thành viên trong thủy thủ đoàn của tôi đã chết vì bệnh tật. Nhưng đến đây, tôi phải chật vật hết sức mới khiến ngài hình dung nổi điều tôi muốn nói. “Ngài dễ dàng hiểu được rằng một con ngựa Houyhnhnm có thể trở nên yếu ớt, nặng nề vài ngày trước khi lâm chung, hoặc do tai nạn nào đó mà tổn thương gân cốt; nhưng việc tạo hóa, vốn nhào nặn muôn loài đến độ hoàn mỹ, lại để cho những cơn đau nhức nảy sinh trong cơ thể chúng ta, thì ngài cho là điều bất khả, và muốn tôi giải thích nguyên do của một tai ương kỳ quặc đến vậy.”
Tôi thưa với ngài rằng “chúng ta ăn hàng ngàn thứ có tác dụng xung khắc lẫn nhau; rằng chúng ta ăn khi bụng không đói, và uống chẳng vì khát; rằng chúng ta ngồi suốt đêm nốc rượu mạnh mà không nhắm một miếng mồi nào, khiến cơ thể đâm ra lười nhác, nóng bừng, làm gián đoạn hoặc đảo lộn quá trình tiêu hóa; rằng những ả Yahoo đĩ thõng mắc phải một thứ căn bệnh quái ác gieo rắc sự mục rữa vào xương cốt của những kẻ lọt vào vòng tay chúng; rằng căn bệnh này, cùng nhiều bệnh khác nữa, cứ thế truyền từ đời cha sang đời con; khiến vô số kẻ vừa cất khóc chào đời đã mang trong mình những chứng bệnh nan y chồng chất; rằng sẽ là vô tận nếu kể cho ngài nghe danh mục tất cả các căn bệnh gắn liền với cơ thể con người, bởi số lượng của chúng không dưới năm sáu trăm chứng, lan tràn khắp mọi chân tay và khớp xương — tóm lại là mọi bộ phận, từ bên ngoài cho đến nội tạng, đều có những bệnh lý riêng biệt của mình. Để chữa trị những bệnh ấy, trong dân gian có một hạng người được đào tạo theo nghề nghiệp, hoặc giả vờ làm nghề chữa bệnh cho người ốm. Và vì bản thân tôi cũng có chút ít hiểu biết về y thuật, nên để bày tỏ lòng biết ơn đối với ngài, tôi xin hé lộ toàn bộ bí ẩn cũng như phương pháp hành nghề của họ.
“Cốt lõi trong học thuyết của họ là mọi căn bệnh đều bắt nguồn từ sự sung thực; từ đó họ suy luận ra rằng cần phải tống khứ một lượng lớn chất thải ra khỏi cơ thể, hoặc qua đường tự nhiên hoặc trào ngược lên miệng. Công việc tiếp theo của họ là lấy từ thảo mộc, khoáng chất, nhựa cây, dầu, vỏ sò, muối, dịch ép, rong biển, phân bọt, vỏ cây, rắn, cóc, ếch, nhện, thịt và xương người chết, chim chóc, muông thú và cá, để pha chế nên một thứ hỗn hợp có mùi vị kinh tởm, ghê tởm và đáng nguyền rủa nhất có thể tưởng tượng được, thứ mà dạ dày vừa nuốt vào liền lập tức co thắt nôn ọe ra với vẻ đầy tởm lợm, và họ gọi đó là thuốc nôn; hoặc không thì từ cái kho tàng ấy, kết hợp thêm một số chất độc hại khác, họ ra lệnh cho chúng ta tống vào cái lỗ phía trên hoặc phía dưới (tùy theo hứng thú của vị lương y lúc bấy giờ) một thứ thuốc cũng phiền toái và đáng ghê tởm không kém đối với ruột gan; thứ thuốc này làm lỏng ruột, quét sạch mọi thứ cản đường trên đi xuống, và họ gọi đó là thuốc tẩy hoặc thuốc thụt. Bởi vì tạo hóa (như các y gia biện bạch) chỉ thiết kế cái lỗ phía trước bên trên chuyên dùng để nạp chất rắn và chất lỏng, còn cái lỗ phía sau bên dưới chuyên để bài tiết, nên những nghệ sĩ này với óc tài tình đã suy xét rằng trong mọi bệnh tật, tự nhiên đều bị đẩy lệch khỏi vị trí vốn có của nó, do đó để đưa tự nhiên trở lại chỗ cũ, cơ thể phải được đối xử theo cách hoàn toàn trái ngược, bằng cách hoán đổi công dụng của hai cái lỗ ấy: tống chất rắn và chất lỏng ngược vào đường hậu môn, và bắt bài tiết qua đường miệng.
“Nhưng bên cạnh những bệnh tật thực sự, chúng ta còn vướng phải vô số thứ bệnh chỉ có trong tưởng tượng, và để trị chúng, y giới đã phát minh ra những cách chữa trị cũng tưởng tượng không kém; chúng đều có tên gọi riêng, và các loại dược phẩm dành riêng cho chúng cũng vậy, và lũ Yahoo cái của chúng tôi lúc nào cũng bị những thứ đó hành hạ.
“Một tài nghệ lớn của hội này là khả năng tiên đoán bệnh trạng, và họ hiếm khi đoán trượt; những lời tiên tri của họ trong các ca bệnh thực sự, khi đã chuyển biến đến mức độ hiểm nghèo, thường báo hiệu cái chết — điều mà họ luôn có quyền năng định đoạt khi khả năng hồi phục không còn nữa; và do đó, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu thuyên giảm bất ngờ nào sau khi họ đã phán quyết, thì thay vì bị quy tội là nhà tiên tri dối trá, họ biết cách chứng minh sự anh minh của mình với thiên hạ bằng một liều thuốc đúng thời điểm.
“Họ cũng cực kỳ hữu dụng đối với những cặp vợ chồng đã chán ngấy bạn đời của mình; đối với các cậu ấm con nhà thế phiệt, đối với các đại thần triều chính, và thường là cho cả các bậc vua chúa.”
Trước kia, nhân dịp trò chuyện, tôi từng bàn với chủ nhân về bản chất của chính quyền nói chung, và đặc biệt là về nền hiến pháp ưu tú của xứ sở chúng tôi — niềm tự hào và nỗi ganh tị đáng có của toàn nhân loại. Nhưng vì ở đây tôi vô tình nhắc đến một vị thủ tướng, nên ít lâu sau, ngài đã lệnh cho tôi phải cho ngài biết “loài Yahoo cụ thể nào được ngài ám chỉ bằng danh xưng ấy.”
Tôi thưa với ngài rằng “một vị thủ tướng hay tể tướng đương triều, nhân vật mà tôi định miêu tả, là sinh vật hoàn toàn miễn nhiễm với niềm vui và nỗi buồn, tình yêu và lòng căm hận, sự thương xót và cơn thịnh nộ; chí ít thì hắn cũng chẳng dùng thứ cảm xúc nào khác ngoài lòng khát khao quyền lực, tước vị và tiền tài đến cuồng dại; rằng hắn dùng lời nói vào mọi mục đích, trừ việc bày tỏ suy nghĩ thật của mình; rằng hắn chẳng bao giờ nói thật trừ khi có ý định để ngươi đinh ninh đó là lời dối trá, cũng chẳng bao giờ nói dối trừ khi nhắm mục tiêu khiến ngươi tin đó là sự thật; rằng những kẻ bị hắn bêu riếu thậm tệ sau lưng lại là những kẻ có con đường thăng tiến chắc chắn nhất; và hễ khi nào hắn bắt đầu cất lời ca tụng ngươi trước mặt kẻ khác hoặc trước mặt chính ngươi, thì kể từ ngày hôm đó, ngươi đã bị vứt bỏ. Dấu hiệu tồi tệ nhất mà ngươi có thể nhận được chính là một lời hứa, nhất là khi nó được đóng đinh bằng một lời thề nguyền; sau khoảnh khắc đó, bất kỳ kẻ khôn hồn nào cũng phải lùi bước và dập tắt mọi hy vọng.
“Có ba con đường để một kẻ có thể ngoi lên làm tể tướng. Con đường thứ nhất là khéo léo biết cách ‘an trí’ vợ, con gái hoặc chị em gái mình; con đường thứ hai là phản bội hoặc hạ bệ kẻ tiền nhiệm; và con đường thứ ba là tỏ ra cuồng nhiệt thái quá tại các hội đồng công chúng đả kích những thói tham nhũng của triều đình. Thế nhưng một vị minh quân khôn ngoan sẽ thà trọng dụng những kẻ áp dụng con đường thứ ba; bởi những kẻ cuồng tín kiểu ấy luôn tỏ ra phục tùng tuyệt đối và ngoan ngoãn cúi đầu trước ý chí lẫn dục vọng của chủ nhân. Rằng những vị tể tướng này, vì nắm trong tay mọi bổng lộc chức tước, nên đã củng cố quyền lực của mình bằng cách hối lộ đa số thành viên viện nguyên lão hay đại hội đồng; và cuối cùng, thông qua một thủ đoạn gọi là đạo luật ân xá” (tôi đã giải thích bản chất của nó cho ngài nghe), “họ tự tươm tất bọc lót cho bản thân khỏi mọi sự truy cứu về sau, rồi lui về ở ẩn mang theo đầy chiến lợi phẩm vơ vét từ quốc gia.
“Dinh thự của một vị tể tướng chính là cái nôi đào tạo những kẻ khác nối gót nghề của hắn; đám trang hoàng, gia nhân, lính canh, nhờ bắt chước chủ nhân, lần lượt trở thành những vị quan cai trị ở các địa hạt của mình, và học cách thành thạo ba ngón nghề chủ lực là: xấc láo, nói dối và hối lộ. Cân xứng với điều đó, họ cũng có một triều đình thu nhỏ đến chầu chực bởi những kẻ thuộc tầng lớp quý phái bậc nhất; và đôi khi, nhờ sự lanh lợi cùng mặt dày vô sỉ, họ leo qua nhiều nấc thang để trở thành kẻ kế vị lãnh chúa của mình.
“Hắn ta thường bị giật dây bởi một ả đĩ tàn tàn hoặc một tên đầy tớ nam sủng ưa thích, những kẻ đóng vai trò là chiếc ống dẫn qua đó mọi ân huệ được phân phát, và xét đến cùng, họ mới chính là những kẻ thống trị thực sự của vương quốc.”
Một hôm nọ, trong lúc trò chuyện, chủ nhân nghe tôi nhắc đến giới quý tộc nước mình, liền dành cho tôi một lời khen ngợi mà tôi chẳng dám nhận: rằng “ngài đoan chắc tôi phải xuất thân từ một dòng dõi cao quý nào đó, bởi tôi vượt trội hẳn so với tất cả lũ Yahoo ở xứ ngài về vóc dáng, màu da lẫn sự sạch sẽ, dẫu có vẻ thua kém về sức mạnh và sự lanh lẹ — điều mà ngài cho là do lối sống khác biệt của tôi so với lũ thú vật kia; mặt khác, tôi không chỉ được phú cho năng lực ngôn ngữ, mà còn mang cả những mầm mống lý trí đạt đến mức độ khiến trong số những kẻ ngài từng quen biết, tôi chẳng khác nào một kỳ trân dị bảo.”
Ngài bắt tôi phải chú ý rằng “trong số loài ngựa Houyhnhnm, những con sắc lông trắng, hung đỏ và xám sắt không có vóc dáng cân đối bằng những con sắc lông tía, xám đốm và đen; chúng cũng không sinh ra với năng lực trí tuệ hay khả năng phát triển trí tuệ tương đương; và vì thế, chúng mãi mãi ở vị trí những kẻ hầu người hạ, chưa từng dám mơ tưởng đến chuyện kết đôi ngoài chủng tộc của mình — ở đất nước đó, hành vi như vậy bị coi là quái đản và nghịch lý.”
Tôi bày tỏ lòng kính trọng sâu sắc nhất và gửi lời tạ ơn đến ngài vì thiện cảm mà ngài dành cho tôi, nhưng đồng thời cũng quả quyết với ngài rằng “gốc gác của tôi thuộc hàng bình dân, sinh ra từ những bậc sinh thành chân chất, ngay thẳng, chỉ vừa đủ sức cho tôi một nền học vấn xoàng xĩnh; rằng quý tộc ở chỗ chúng tôi hoàn toàn khác xa với khái niệm mà ngài đang hình dung; rằng các công tử quý tộc của chúng tôi ngay từ thuở lọt lòng đã được nuôi dưỡng trong sự lười biếng và xa hoa; rằng ngay khi tuổi tác cho phép, họ liền vung vãi sức lực và rước lấy những căn bệnh gớm ghiếc từ đám đàn bà lăng loàn; và khi sản cơ đã gần như khánh kiệt, họ mới cưới một người vợ xuất thân hèn kém, dung mạo khó coi và bệnh tật đầy mình (chỉ cốt vì tiền), dẫu trong lòng căm ghét và khinh miễn người vợ ấy. Rằng sản phẩm của những cuộc hôn nhân như thế thường là những đứa trẻ còi cọc, mắc bệnh tràng nhạc hoặc dị tật; nhờ vậy mà dòng họ ấy hiếm khi duy trì được qua ba thế hệ, trừ phi người vợ khéo léo tìm kiếm một gã đàn ông khỏe mạnh trong số hàng xóm hoặc gia nhân để cải thiện và duy trì nòi giống. Rằng một thân thể ốm yếu bệnh hoạn, một gương mặt hốc hác và nước da xanh xám mới chính là minh chứng đích thực cho dòng máu quý tộc; còn vẻ ngoài khỏe mạnh lực lưỡng lại là điều nhục nhã đối với một kẻ bề trên, đến mức thiên hạ sẽ đinh ninh rằng bố ruột của hắn ta thực chất chỉ là một kẻ dắt ngựa hay đánh xe. Những khiếm khuyết trong tâm trí hắn cũng song hành với những bất ổn của thể xác, là sự pha trộn giữa buồn bực, đần độn, vô minh, thất thường, dâm ô và kiêu ngạo.
“Chẳng có sự đồng thuận của tập thể lừng lẫy này, không một đạo luật nào có thể được ban hành, bãi bỏ hay sửa đổi; và đám quý tộc ấy cũng nắm quyền phán quyết đối với mọi tài sản của chúng ta mà không chấp nhận bất kỳ đơn kháng cáo nào.”[514]
