Sự trung thực của tác giả. Mục đích xuất bản tác phẩm này. Lời khiển trách dành cho những du khách lệch khỏi sự thật. Tác giả tự minh bạch không có ý đồ mờ ám khi viết sách. Giải đáp một mối hoài nghi. Phương cách thiết lập thuộc địa. Lời ca ngợi quê hương. Biện minh cho quyền sở hữu của vương quyền đối với những vùng đất được mô tả. Sự khó khăn khi chinh phục các xứ sở đó. Tác giả gửi lời chào tạm biệt cuối cùng tới độc giả; đề xuất lối sống trong tương lai; đưa ra những lời khuyên hữu ích, và kết luận.
Thưa độc giả kính mến, vậy là tôi đã dâng lên quý vị một cuốn sử trung thực về những chuyến hành trình của tôi trong suốt mười sáu năm bảy tháng qua. Trong cuốn sách này, tôi chẳng hề chau chuốt văn gọt giũa từ cho bằng giữ trọn sự thật. Tôi thừa sức, như bao kẻ khác, làm quý vị kinh ngạc bằng những câu chuyện kỳ dị hoang đường; nhưng tôi thà chọn kể lại những sự thực trần trụi bằng văn phong và phương cách giản dị nhất, bởi mục đích chính của tôi là cung cấp tri thức chứ không phải để giải trí cho quý vị.
Đối với những kẻ bơi thuyền đến các vùng đất xa xôi hẻo lánh ít người Anh hay người châu Âu nào đặt chân tới như chúng tôi, việc thêu dệt nên mô tả về những loài kỳ thú trên biển lẫn đất liền là điều vô cùng dễ dàng. Thế nhưng, mục tiêu tối thượng của một người du hành phải là giúp con người trở nên khôn ngoan hơn, tốt đẹp hơn, và trau dồi tâm trí họ bằng cả những tấm gương xấu lẫn tốt từ những điều kể lại về các phương trời xa xứ.
Tôi thành tâm ước sao có một đạo luật được ban hành, quy định rằng mọi du khách trước khi được phép xuất bản nhật ký hành trình đều phải tuyên thệ trước Đại Chưởng ấn Ngài rằng mọi điều mình định in ra đều hoàn toàn đúng sự thật theo hiểu biết tốt nhất của bản thân. Khi ấy, thế gian sẽ không còn bị lừa mị như vẫn thường thấy, lúc những kẻ cầm bút cố tình nhồi nhét những điều dối trá vô cớ nhất vào trí óc độc giả nhẹ giếng chỉ để sách mình bán chạy hơn. Hồi trẻ, tôi từng đọc nhiều cuốn sách du ký với niềm thích thú lớn lao; nhưng từ khi đã đi qua hầu khắp địa cầu và tự mình chứng kiến để bác bỏ bao chuyện hoang đường, tôi lại thấy ghê tởm thứ văn chương ấy, đồng thời bất bình khi thấy sự ngây thơ của người đời bị lạm dụng một cách trơ tráo đến thế. Do vậy, khi bạn bè tỏ ý rằng những nỗ lực mọn mằn của tôi có thể có ích cho tổ quốc, tôi đã tự đặt ra cho mình một nguyên tắc sắt đá không bao giờ chệch hướng: phải tuyệt đối trung thành với sự thật. Chẳng một sự cám dỗ nào có thể làm tôi lay chuyển, chừng nào trong tâm trí tôi vẫn khắc sâu những lời giáo huấn cùng tấm gương của người chủ cao quý và những bậc Houyhnhnm kiệt xuất khác mà tôi từng có vinh dự làm kẻ lắng nghe khiêm nhường trong suốt thời gian dài.
—Dù Vận mệnh có biến Sinon thành kẻ khốn cùng,
Nhưng số phận nghiệt cãm cũng chẳng thể biến hắn thành kẻ dối trá lọc lừa.
Tôi biết rất rõ rằng những tác phẩm không đòi hỏi thiên tài hay học vấn, cũng chẳng cần tài năng gì ngoài một ký ức tốt hay một cuốn nhật ký ghi chép chính xác, thì chẳng mang lại bao nhiêu tiếng tăm. Tôi cũng biết rằng các tác giả viết sách du ký, cũng như những kẻ làm từ điển, rồi sẽ bị nhấn chìm vào quên lãng dưới đống sách đè lên của những kẻ đến sau. Và rất có thể, những du khách sau này khi tới thăm các quốc gia tôi đã mô tả trong cuốn sách này, nhờ vạch ra các sai sót của tôi (nếu có) và bổ sung thêm vô số phát hiện mới của chính họ, sẽ gạt tôi ra khỏi sự chú ý của thời đại, chiếm lấy vị trí của tôi và khiến thế gian quên mất tôi từng là một tác giả. Đây quả là một sự tủi hổ lớn lao nếu tôi viết sách vì danh vọng; nhưng vì mục đích duy nhất của tôi là lợi ích công cộng, tôi chẳng hề thấy thất vọng. Bởi lẽ, có ai đọc về những mỹ đức của loài Houyhnhnm vinh quang mà lại không cảm thấy hổ thẹn về những thói hư nết xấu của chính mình, khi tự coi bản thân là loài động vật có lý trí và cai trị đất nước? Tôi sẽ không nói gì về những quốc gia xa xôi nơi loài Yahoo nắm quyền; trong số đó, ít đồi trụy nhất là người Brobdingnag, những kẻ mà các phương châm triết lý đúng đắn về đạo đức và trị quốc của họ nếu được chúng ta tuân theo thì quả là hạnh phúc cho chúng ta. Nhưng tôi xin dừng bàn luận thêm, nhường phần suy ngẫm và áp dụng cho độc giả sáng suốt.
Tôi vô cùng hài lòng khi tác phẩm này của mình dường như chẳng thể gặp phải bất kỳ kẻ chỉ trích nào: bởi lẽ làm sao có thể bắt bẻ một tác giả chỉ thuật lại những sự thật trần trụi xảy ra ở những quốc gia xa xôi, nơi chúng ta chẳng có chút lợi ích nào về thương mại lẫn ngoại giao? Tôi đã cẩn thận tránh mọi sai sót mà các tác giả du ký thông thường hay mắc phải. Bên cạnh đó, tôi chẳng can thiệp dù chỉ một chút vào bất kỳ đảng phái nào, mà viết ra mà không có thù hằn, định kiến hay lòng ác ý đối với bất kỳ ai. Tôi viết vì mục đích cao quý nhất: truyền đạt tri thức và khai sáng cho nhân loại — những người mà tôi có thể tự hào khẳng định mình có chút ưu việt hơn họ nhờ những lợi ích thu nhận được từ thời gian dài trò chuyện cùng loài Houyhnhnm hoàn hảo nhất. Tôi viết mà chẳng màng tới lợi lộc hay lời khen ngợi. Tôi chưa từng để ra một từ nào có thể coi là xúc phạm hay gây mất lòng dù là với những kẻ dễ tự ti nhất. Vì vậy, tôi hy vọng mình có thể tự hào tuyên bố là một tác giả hoàn toàn không có điểm trách cứ; và các tầng lớp phản biện, suy ngẫm, quan sát, soi mói hay vạch lá tìm sâu sẽ chẳng bao giờ tìm thấy cái cớ nào để thi triển tài năng của họ lên tôi.
Tôi xin thú nhận rằng từng có người ghé tai tôi thầm thì: "Với tư cách là một thần dân nước Anh, ông có nghĩa vụ phải trình một bản tấu trình lên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao ngay khi trở về; bởi bất kỳ vùng đất nào do thần dân khám phá ra đều thuộc về vương quyền." Nhưng tôi nghi ngờ liệu việc chinh phục các quốc gia tôi đã đi qua có dễ dàng như cuộc chinh phục người da trần châu Mỹ của Ferdinando Cortez hay không. Tôi e rằng người Lilliput chẳng đáng để tốn chi phí cho một hạm đội và quân đội đến khuất phục; và tôi hoài nghi liệu có khôn ngoan hay an toàn chăng khi định tấn công người Brobdingnag; hoặc liệu một quân đội Anh có thể thong dong được không khi Đảo Bay lơ lửng ngay trên đầu họ. Loài Houyhnhnm đúng là không chuẩn bị cho chiến tranh — một ngành khoa học mà họ hoàn toàn xa lạ, đặc biệt là trước các vũ khí tầm xa. Tuy nhiên, giả sử tôi là một bộ trưởng, tôi sẽ không bao giờ đưa ra lời khuyên xâm lược họ. Sự khôn khéo, tính nhất trí, lòng vô úy và tình yêu quê hương của họ thừa sức bù đắp cho mọi thiếu sót về nghệ thuật quân sự. Hãy tưởng tượng hai vạn con ngựa chiến của họ lao vào giữa một quân đội châu Âu, làm rối loạn hàng ngũ, lật tung xe pháo, đập nát mặt mũi các chiến binh thành tương bằng những cú đá sấm sét từ vó sau. Họ hoàn toàn xứng đáng với lời tán tụng dành cho Hoàng đế Augustus: *Recalcitrat undique tutus* (Tự vệ vững vàng từ mọi phía). Thay vì đề xuất chinh phục dân tộc đại lượng ấy, tôi thà ước mong họ có khả năng và thiện chí gửi một số lượng cư dân sang để khai hóa châu Âu, dạy cho chúng ta những nguyên lý đầu tiên về danh dự, công lý, sự thật, sự tiết chế, tinh thần công cộng, lòng dũng cảm, sự trinh tiết, tình bạn, lòng nhân ái và sự trung thành. Tên gọi của tất cả các mỹ đức này vẫn còn được lưu giữ trong hầu hết ngôn ngữ của chúng ta, và có thể tìm thấy trong văn chương cổ đại lẫn hiện đại, như tôi có thể khẳng định từ chút ít vốn đọc mỏi mòn của mình.
Tuy nhiên, tôi còn một lý do khác khiến tôi không mấy hăng hái trong việc mở rộng bờ cõi của Đức Vua bằng những phát hiện của mình. Nói thực lòng, tôi có vài mối băn khoăn về thứ "công lý phân phối" của các quân vương trong những dịp như vậy. Chẳng hạn, một toán cướp biển bị dông bão dạt đến một nơi chẳng ai biết; rốt cuộc một đứa trẻ trên cột buồm nhìn thấy đất liền; chúng lên bờ cướp phá, gặp một dân tộc hiền lành tiếp đón tận tình; chúng đặt tên mới cho vùng đất, đứng ra tuyên bố chiếm hữu cho nhà vua; chúng dựng lên một tấm ván mục hay một cọc đá làm kỷ niệm; chúng sát hại vài ba chục người bản địa, bắt ép một đôi người về làm mẫu; rồi trở về nhà và nhận lệnh ân xá. Từ đó bắt đầu một lãnh thổ mới được thu phục với danh nghĩa "quyền thần thánh". Tàu chiến được gửi đi ngay khi có cơ hội; người bản địa bị xua đuổi hoặc tàn sát; các thủ lĩnh của họ bị tra tấn để tìm vàng; mọi hành vi dã man và thô bạo được tự do hoành hành, mặt đất đẫm máu cư dân; và đám đồ tể ghê tởm ấy, trong chiến dịch "đạo đức" đó, lại được gọi là một "thuộc địa hiện đại" gửi đi để cải hóa và khai hóa một dân tộc sùng bái thần thần tượng và dã man!
Tuy nhiên, tôi xin thú nhận rằng sự mô tả này hoàn toàn không áp dụng cho dân tộc Anh, những người có thể làm tấm gương cho toàn thế giới về sự khôn ngoan, chu đáo và công lý trong việc thiết lập thuộc địa; về sự bảo trợ rộng rãi cho việc phát triển tôn giáo và học thuật; về sự lựa chọn các mục sư sốc sếch và tài năng để truyền bá đạo Đấng Christ; về sự thận trọng khi đưa sang thuộc địa những người có đời sống mẫu mực từ chính mẫu quốc này; về sự coi trọng công lý khi bổ nhiệm vào bộ máy hành chính thuộc địa những quan chức năng lực nhất, hoàn toàn xa lạ với tham nhũng; và trên hết, bằng việc gửi đi những vị toàn quyền cảnh giác và đức hạnh nhất, những người không có mục đích nào khác ngoài hạnh phúc của nhân dân và vinh quang của Đức Vua.
Nhưng vì những vùng đất tôi mô tả dường như chẳng hề có mong muốn bị chinh phục, làm nô lệ, bị tàn sát hay xua đuổi bởi các thuộc địa, cũng chẳng hề giàu có về vàng, bạc, đường hay thuốc lá, tôi khiêm tốn cho rằng chúng hoàn toàn không phải là đối tượng phù hợp cho nhiệt huyết, sự dũng cảm hay lợi ích của chúng ta. Tuy nhiên, nếu những ai quan tâm hơn đến việc này nghĩ khác, tôi sẵn sàng đứng ra tuyên thệ khi được triệu tập hợp pháp rằng chưa từng có người châu Âu nào đặt chân đến những nơi đó trước tôi. Ý tôi là nếu có thể tin lời người bản địa, trừ phi phát sinh tranh chấp về hai con Yahoo được cho là đã nhìn thấy nhiều năm trước trên một ngọn núi ở đất Houyhnhnm, nơi người ta tin là nguồn gốc của giống thú đó; và những con đó, theo như tôi biết, rất có thể là người Anh, điều mà tôi từng nghi ngờ khi nhìn đường nét khuôn mặt của hậu duệ chúng, dù đã biến dạng rất nhiều. Nhưng điều đó có thể làm cớ để đòi chủ quyền đến đâu, tôi xin nhường lại cho các nhà luật học thuộc địa phân giải.
Còn về nghi thức chiếm hữu dưới danh nghĩa Đức Vua, điều đó chưa từng xuất hiện trong đầu tôi; và dù có nghĩ tới đi nữa, thì xét theo tình cảnh lúc đó, vì lẽ khôn ngoan và tự bảo vệ mình, có lẽ tôi cũng sẽ hoãn lại chờ cơ hội tốt hơn.
Sau khi đã giải đáp mối hoài nghi duy nhất có thể dấy lên chống lại tôi với tư cách là một người du hành, tới đây tôi xin gửi lời chào tạm biệt cuối cùng tới tất cả độc giả lịch thiệp, và trở về tận hưởng những suy ngẫm của riêng mình trong khu vườn nhỏ tại Redriff; để áp dụng những bài học đức hạnh tuyệt vời mà tôi đã học được ở xứ Houyhnhnm; để chỉ bảo những con Yahoo trong chính gia đình mình, chừng nào tôi còn thấy chúng là những động vật dễ dạy; để ngắm nhìn hình ảnh mình trong gương, và nhờ đó, nếu có thể, dần quen theo thời gian với việc chịu đựng hình ảnh của một sinh vật người; để than khóc cho sự tàn bạo đối với loài Houyhnhnm tại quê hương tôi, nhưng luôn đối xử với họ bằng sự tôn kính, vì người chủ cao quý của tôi, vì gia đình, bạn bè của ngài và toàn bộ giống loài Houyhnhnm — những kẻ mà loài ngựa của chúng ta có vinh dự được giống về mọi đường nét, dù cho trí tuệ của chúng có thoái hóa đến đâu.
Tuần trước, tôi bắt đầu cho phép vợ tôi ngồi ăn tối cùng tôi ở cuối một chiếc bàn dài; và trả lời (nhưng cực kỳ ngắn gọn) vài câu hỏi tôi hỏi cô ấy. Tuy nhiên, vì mùi của một con Yahoo vẫn còn rất khó chịu, tôi luôn bịt chặt mũi bằng lá hương thảo, oải hương hoặc lá thuốc lá. Và mặc dù thật khó cho một người đã về già từ bỏ thói quen cũ, tôi vẫn không hoàn toàn mất hy vọng rằng một ngày nào đó sẽ chịu đựng được sự hiện diện của một con Yahoo hàng xóm mà không còn cảm giác khiếp sợ trước răng hay móng mốt của nó nữa.
Việc tôi hòa giải với giống loài Yahoo nói chung có lẽ không đến mức quá khó khăn, nếu chúng chịu hài lòng với những thói hư nết xấu và sự ngu ngốc mà tự nhiên đã ban cho chúng. Tôi chẳng hề nổi giận khi nhìn thấy một luật sư, một kẻ móc túi, một đại tá, một kẻ ngốc, một quý tộc, một con bạc, một chính khách, một kẻ ma dâm, một thầy thuốc, một nhân chứng dối, một kẻ xúi giục, một thầy cãi, một kẻ phản quốc, hay những kẻ tương tự; tất cả những điều đó đều diễn ra theo đúng quy luật tự nhiên. Nhưng khi tôi thấy một khối biến dạng và bệnh tật cả về thể xác lẫn tâm hồn lại bị mê muội bởi lòng tự cao tự đại, thì nó lập tức phá vỡ mọi giới hạn kiên nhẫn của tôi; tôi cũng chẳng bao giờ có thể hiểu nổi làm sao một loài động vật như thế và một thói xấu như thế lại có thể đi đôi với nhau. Loài Houyhnhnm khôn ngoan và đức hạnh, những kẻ hội tụ mọi sự hoàn hảo làm rạng danh một sinh vật có lý trí, lại không có từ nào để chỉ thói xấu này trong ngôn ngữ của họ — một ngôn ngữ vốn không có thuật ngữ nào để diễn tả bất cứ điều gì tồi tệ, ngoại trừ những từ dùng để mô tả các phẩm chất đáng ghét của loài Yahoo, mà trong đó họ không thể phân biệt được thói tự cao này vì thiếu hiểu biết sâu sắc về bản chất con người như nó thể hiện ở các quốc gia khác. Nhưng tôi, người có nhiều kinh nghiệm hơn, có thể nhận thấy rõ ràng vài mầm mống của nó ngay ở những con Yahoo hoang dã.
Thế nhưng loài Houyhnhnm, những kẻ sống dưới sự cai trị của lý trí, chẳng hề tự hào về những phẩm chất tốt đẹp mà họ sở hữu, cũng giống như tôi sẽ chẳng tự hào vì mình không bị thiếu một chân hay một tay — điều mà chẳng kẻ tỉnh táo nào lại đi khoe khoang, dù rằng thiếu chúng thì thật là bất hạnh. Tôi bàn sâu hơn về chủ đề này xuất phát từ mong muốn làm sao cho sự tiếp xúc với một con Yahoo người Anh không đến mức không thể chịu đựng nổi; và do đó, tôi xin van nạo những ai còn dính dáng đến thói xấu vô lý này, xin đừng mạo hiểm xuất hiện trước mắt tôi.
