Vì lẽ ra tôi phải hiểu bản chất con người thấu đáo hơn là tôi tưởng chủ tôi có thể làm được, nên việc áp dụng những đặc điểm mà ngài đã miêu tả về loài Yahoo vào chính bản thân tôi và đồng bào mình là một điều vô cùng dễ dàng; và tôi tin rằng mình vẫn có thể khám phá thêm nhiều điều nữa từ chính những quan sát của bản thân. Do đó, tôi thường khẩn khoản xin ngài chủ cho phép tôi được đến hòa mình vào các bầy Yahoo ở vùng lân cận; và ngài luôn rất rộng lượng đồng ý, bởi ngài hoàn toàn đinh ninh rằng sự căm ghét mà tôi dành cho đám thú vật này sẽ không bao giờ để tôi bị chúng làm cho đồi bại; đồng thời ngài cũng ra lệnh cho một trong những người hầu của mình, một con ngựa tía vạm vỡ, rất mực thật thà và hiền lành, làm hộ vệ cho tôi; nếu không có sự bảo vệ của nó thì tôi tuyệt đối không dám dấn thân vào những cuộc phiêu lưu như vậy. Bởi vì tôi đã từng kể cho độc giả nghe rằng tôi đã bị quấy rầy đến mức nào bởi những sinh vật gớm ghiếc này vào những ngày đầu mới đặt chân đến đây; và về sau, tôi cũng đã ba bốn lần suýt rơi vào nanh vuốt của chúng, khi tôi vô tình lang thang ra xa mà không mang theo gươm ngắn bên mình. Và tôi có lý do để tin rằng chúng từng mường tượng tôi cũng thuộc giống loài của chúng, một ý niệm mà tôi thường củng cố bằng cách xắn tay áo lên, để lộ đôi tay và ngực trần trước mắt chúng khi vị hộ vệ đi cùng tôi. Những lúc như vậy, chúng thường đến gần hết mức có thể và bắt chước các hành động của tôi theo lối loài khỉ, nhưng luôn đi kèm với những biểu hiện căm ghét tột độ; cũng giống như một con quạ khoang được nuôi thuần hóa đội mũ mang tất luôn bị những con quạ hoang dã đuổi đánh mỗi khi nó vô tình lạc vào bầy của chúng.

Chúng vốn cực kỳ nhanh nhẹn ngay từ thủa nhỏ. Tuy nhiên, một lần nọ tôi đã bắt được một con Yahoo đực non chừng ba tuổi, và cố gắng dùng mọi cử chỉ âu yếm để thuần hóa nó; nhưng con quỷ nhỏ ấy lại ré lên, cào cấu và cắn xé dữ dội đến mức tôi buộc phải buông nó ra; và đã đến lúc phải làm thế, bởi cả một bầy Yahoo già đã kéo vây quanh chúng tôi khi nghe tiếng động, nhưng khi thấy con non vẫn bình an vô sự (vì nó đã chạy biến đi) lại thêm con ngựa tía của tôi đang đứng cạnh bên, chúng không dám bén mảng lại gần chúng tôi nữa. Tôi nhận thấy thịt của con vật non ấy có mùi rất nồng, một thứ mùi hôi khó ngửi nằm lơ lửng giữa loài chồn hôi và loài cáo, nhưng còn khó chịu hơn nhiều. Tôi lại quên mất một chi tiết khác (và có lẽ tôi sẽ được độc giả tha thứ nếu bỏ sót hoàn toàn chi tiết này), ấy là trong lúc tôi đang ôm gọn sinh vật gớm ghiếc ấy trên tay, nó đã phóng uế thứ chất lỏng màu vàng nhầy nhúa dơ bẩn lên khắp quần áo tôi; nhưng may mắn thay, ngay gần đó có một con suối nhỏ, nơi tôi đã tự tẩy rửa sạch sẽ hết mức có thể; dẫu vậy tôi vẫn không dám diện kiến chủ nhân cho đến khi đã phơi mình cho bay bớt mùi hôi.

Theo những gì tôi có thể khám phá ra, loài Yahoo tỏ ra là giống loài khó dạy bảo nhất trong tất cả các loài động vật, năng lực của chúng chưa bao giờ vượt quá việc kéo xe hoặc mang vác nặng. Thế nhưng tôi cho rằng khiếm khuyết này chủ yếu xuất phát từ bản tính ngoan cố và ương ngạnh của chúng; bởi chúng vốn xảo quyệt, độc ác, xảo trá và thù dai. Chúng khỏe mạnh và bền bỉ, nhưng lại mang gan dạ hèn nhát, và vì thế nên chúng kiêu ngạo, hèn hạ và tàn độc. Người ta nhận thấy rằng những cá thể có tóc đỏ ở cả hai giới đều dâm dục và hay phá phách hơn những kẻ khác, dù rằng chúng vượt trội hơn hẳn về sức mạnh cũng như sự nhanh nhẹn.

Loài Houyhnhnms nuôi giữ loài Yahoo để phục vụ cho các nhu cầu trước mắt trong những chiếc lều nằm cách nhà không xa; nhưng những con khác thì được thả ra những cánh đồng nhất định, nơi chúng đào bới rễ cây, ăn các loại cỏ khác nhau, và sục sạo tìm xác động vật thối rữa, hoặc đôi khi bắt chồn và loài luhimuhs (một loài chuột hoang), rồi ngấu nghiến nuốt chửng. Bản năng đã dạy chúng cách đào những cái hang sâu bằng móng vuốt bên sườn một gò đất cao để làm nơi trú ẩn; chỉ có những cái chuồng của con cái là rộng rãi hơn, đủ chỗ cho hai đến ba con non.

Chúng bơi lội từ thủa nhỏ chẳng khác nào loài ếch, và có thể lặn ngụp dưới nước trong một thời gian dài để bắt cá, rồi chính con cái sẽ mang cá về cho con non của chúng. Và nhân dịp này, tôi hy vọng độc giả sẽ châm chước cho việc tôi kể lại một sự cố kỳ quặc.

Có một hôm, khi tôi đang ra ngoài cùng với người hộ vệ là con ngựa tía, và thời tiết thì vô cùng bức bối, tôi bèn nài nỉ nó cho phép tôi tắm ở một con sông gần đó. Nó đồng ý, và tôi lập tức cởi sạch trần truồng rồi từ từ bước xuống dòng nước. Chẳng ngờ có một con Yahoo cái tơ đứng nấp sau một bờ đất đã chứng kiến toàn bộ sự việc, và có lẽ bị cơn dục vọng thiêu đốt như cả tôi và con ngựa đều phỏng đoán, nó liền cắm cổ chạy thừng thừng rồi lao mình xuống nước, cách chỗ tôi tắm chưa đầy năm thước. Chưa bao giờ trong đời tôi lại hoảng sợ đến thế. Con ngựa đang đứng gặm cỏ cách đó một quãng, chẳng mảy may nghi ngờ điều gì nguy hiểm. Con Yahoo cái ôm chầm lấy tôi theo cách thức vô cùng thô tục. Tôi gào lên hết cỡ, và con ngựa lập tức phi nước đại về phía tôi, nhờ vậy mà con mụ ta miễn cưỡng buông tôi ra, nhảy vung lên bờ bên kia và cứ đứng trân trân nhìn ngó cùng tru tréo suốt khoảng thời gian tôi mặc lại quần áo.

Chuyện này trở thành một trò cười cho chủ tôi và gia đình ngài, đồng thời cũng là nỗi nhục nhã ê chề đối với bản thân tôi. Bởi giờ đây tôi không thể chối cãi được nữa rằng mình đích thực là một con Yahoo từ vóc dáng cho đến nét mặt, khi mà những con cái nhà chúng lại có thứ bản năng tự nhiên hướng về tôi như thể tôi đồng loại với chúng. Hơn nữa, bộ lông của con quái vật này lại không hề có màu đỏ (điều mà ít ra có thể dùng làm cái cớ cho một sự thèm khát có phần lệch lạc ấy), mà đen nhánh như quả sim đen, và diện mạo của nó trông cũng không đến nỗi gớm ghiếc như những kẻ cùng loài khác; vì tôi nghĩ chắc nó chưa quá mười một tuổi.

Đã sống ở xứ sở này được ba năm, tôi đoán là độc giả sẽ mong đợi tôi, cũng như những lữ khách khác, kể lại đôi điều về phong tục tập quán của những cư dân nơi đây, mà việc tìm hiểu đó thực ra là mục đích nghiên cứu chính của tôi.

Cũng như việc những bậc quý tộc Houyhnhnms này được thiên nhiên ban phú cho bản chất hướng về mọi đức tính tốt đẹp, và hoàn toàn không có khái niệm hay ý tưởng gì về sự dữ ở một sinh vật có lý trí, phương châm lớn nhất của họ là trau dồi lý trí và để cho lý trí hoàn toàn chi phối. Lý trí đối với họ không phải là một vấn đề còn nhiều tranh cãi như ở xứ sở chúng ta, nơi con người có thể tranh luận xuôi ngược đầy vẻ hợp lý về cả hai mặt của một vấn đề, mà nó mang lại sự thuyết phục tường minh ngay tức khắc; điều đó vốn dĩ phải thế ở nơi mà lý trí không hề bị pha tạp, che mờ hay bóp méo bởi cảm xúc và tư lợi. Tôi nhớ rằng tôi đã phải rất khó khăn mới có thể làm cho chủ tôi hiểu được ý nghĩa của từ "ý kiến", hoặc làm sao mà một vấn đề lại có thể mang ra tranh chấp; bởi vì lý trí dạy chúng ta chỉ khẳng định hoặc phủ định khi chúng ta thực sự chắc chắn; và vượt quá sự hiểu biết của mình thì chúng ta không thể làm được cả hai điều đó. Thế nên những cuộc tranh cãi, đôi co, cãi vã và sự quả quyết trong những tiền đề sai lầm hoặc mơ hồ vốn là những điều tai hại mà loài Houyhnhnms hoàn toàn không biết tới. Tương tự như vậy, khi tôi đem những hệ thống triết học tự nhiên khác nhau của chúng ta ra giải thích cho ngài, ngài chỉ cười chê rằng “thật kỳ lạ khi một sinh vật tự nhận có lý trí lại đi hãnh diện về kiến thức góp nhặt từ những phỏng đoán của kẻ khác, nhất là trong những vấn đề mà kiến thức ấy, dẫu có chắc chắn đi nữa, cũng chẳng đem lại ích lợi gì”. Qua đó, ngài hoàn toàn đồng quan điểm với Socrates như Plato đã thuật lại; điều mà tôi xin nhắc đến như là vinh dự lớn nhất mà tôi có thể dành cho bậc kỳ tài trong làng triết học ấy. Từ đó đến nay, tôi vẫn thường tự hỏi không biết thứ học thuyết như vậy sẽ tàn phá biết bao nhiêu thư viện ở châu Âu; và sẽ có bao nhiêu con đường dẫn đến danh vọng bị chặn đứng trong thế giới học thức.

Tình bạn và lòng nhân ái là hai đức tính chủ yếu của loài Houyhnhnms; và những tình cảm ấy không hề bị giới hạn đối với những đối tượng cụ thể nào, mà bao trùm phổ quát lên toàn bộ giống loài; bởi một vị khách lạ đến từ vùng đất xa xôi nhất cũng được đối xử ngang hàng với người láng giềng thân thiết nhất, và bất cứ đi đến đâu, anh ta cũng thấy mình như đang ở nhà. Họ gìn giữ sự lịch thiệp và nhã nhặn ở mức độ cao nhất, nhưng lại hoàn toàn không biết gì về lễ nghi khách sáo. Họ không hề có sự thiên vị hay cưng chiều đặc biệt nào dành cho đám ngựa con của mình, mà sự chăm sóc trong việc giáo dục chúng hoàn toàn bắt nguồn từ những mệnh lệnh của lý trí. Và tôi quan sát thấy chủ tôi thể hiện sự quan tâm đối với con cái của hàng xóm chẳng khác gì với ruột thịt của mình. Họ cho rằng tự nhiên dạy họ phải yêu thương toàn bộ giống loài, và chỉ có lý trí mới phân định các cá nhân dựa trên mức độ đức hạnh vượt trội hơn.

Khi những nữ chúa Houyhnhnms đã sinh hạ được một con đực và một con cái, họ sẽ không bao giờ giao phối với bạn đời của mình nữa, trừ khi họ mất đi một đứa con do tai nạn bất ngờ, điều vốn rất hiếm khi xảy ra; nhưng trong trường hợp đó họ sẽ gặp lại nhau; hoặc khi tai nạn tương tự xảy ra với một cá thể có vợ đã qua tuổi sinh nở, một cặp đôi khác sẽ nhường cho anh ta một con ngựa con của họ, rồi sau đó họ lại tiếp tục sống chung cho đến khi người mẹ mang thai. Sự thận trọng này là cần thiết để ngăn chặn tình trạng đất nước bị quá tải về dân số. Tuy nhiên, dòng dõi những con Houyhnhnms hạ cấp, được nuôi dạy để làm người hầu, thì không bị hạn chế quá nghiêm ngặt về điều khoản này: họ được phép sinh hạ ba con đực và ba con cái, để làm người hầu trong các gia đình quý tộc.

Trong việc kết hôn, họ vô cùng cẩn trọng trong việc lựa chọn những màu sắc lông sao cho không tạo ra sự pha tạp khó coi nào trong giống nòi. Sức mạnh là điều được coi trọng hàng đầu ở con đực, và vẻ đẹp ngoại hình ở con cái; không phải vì tình yêu lứa đôi, mà nhằm bảo vệ giống loài khỏi sự thoái hóa; bởi vì hễ khi nào một cá thể cái trội hơn về sức mạnh, thì bạn đời của nó sẽ được chọn dựa trên tiêu chí thanh tú, đẹp đẽ.

Việc tán tỉnh, tình yêu, quà cáp, của hồi môn, các thỏa thuận tài sản hoàn toàn không có chỗ đứng trong suy nghĩ của họ, thậm chí trong ngôn ngữ của họ cũng chẳng có từ ngữ nào để diễn tả những điều ấy. Các cặp đôi trẻ gặp gỡ và kết hợp với nhau đơn thuần vì đó là sự định đoạt của cha mẹ và bạn bè họ; đó là điều họ vẫn thấy diễn ra hằng ngày, và họ coi đó là một trong những hành động tất yếu của một sinh vật có lý trí. Nhưng việc vi phạm hôn nhân, hay bất kỳ hành vi ô uế nào khác, là điều chưa bao giờ được nghe tới; và những cặp vợ chồng cứ thế trải qua cuộc đời với cùng một tình bạn và lòng nhân ái tương hỗ mà họ dành cho bất kỳ ai cùng loài mà họ gặp gỡ, hoàn toàn không có ghen tuông, chiều chuộng mù quáng, cãi vã hay bất mãn.

Trong việc giáo dục thanh thiếu niên ở cả hai giới, phương pháp của họ thật đáng khâm phục và rất xứng đáng để chúng ta noi theo. Những đứa trẻ không được phép nếm lấy một hạt yến mạch nào, ngoại trừ vào những ngày nhất định, cho đến khi đủ mười tám tuổi; sữa cũng rất hiếm khi được dùng; và vào mùa hè, chúng ra đồng gặm cỏ hai tiếng vào buổi sáng và ngần ấy thời gian vào buổi tối, lề lối mà các bậc cha mẹ cũng tuân thủ; nhưng đám người hầu thì không được phép dùng quá nửa khoảng thời gian đó, và phần lớn cỏ của chúng được mang về tận nhà để ăn vào những giờ thuận tiện nhất, khi chúng có thể rảnh rỗi việc làm.

Sự điều độ, siêng năng, rèn luyện và sạch sẽ là những bài học được áp dụng như nhau cho giới trẻ cả hai giới; và chủ tôi cho rằng thật quái đản khi chúng ta lại dành cho phái nữ một nền giáo dục khác biệt so với phái nam, ngoại trừ một vài công việc quản lý gia đình; nhờ đó, như ngài đã nhận xét rất đúng, một nửa số đồng bào của chúng ta chẳng có tích sự gì ngoài việc đẻ con ra đời; và việc phó thác việc chăm sóc con cái cho những sinh vật vô dụng ấy, theo ngài, lại càng là một biểu hiện tột cùng của sự dã man.

Thế nhưng loài Houyhnhnms lại rèn luyện cho thanh thiếu niên sự dẻo dai, tốc độ và sức bền bằng cách bắt chúng chạy đua lên xuống những sườn dốc đứng và băng qua những bãi đá cứng; và khi tất cả đã đầm đìa mồ hôi, chúng được lệnh nhảy ùm đầu xuống một cái ao hoặc dòng sông. Bốn lần một năm, thanh thiếu niên của một khu vực nhất định sẽ tụ hội lại để thể hiện năng lực chạy, nhảy và các trổ tài sức mạnh cùng sự nhanh nhẹn khác; nơi mà kẻ chiến thắng sẽ được thưởng bằng một bài ca ngợi ngợi ca họ. Vào ngày hội này, đám người hầu lùa một bầy Yahoo ra cánh đồng, chở theo cỏ khô, yến mạch và sữa để làm tiệc khoản đãi loài Houyhnhnms; sau đó, những con thú vật này ngay lập tức bị lùa về lại, vì sợ chúng gây ô uế cho buổi hội họp.

Cứ mỗi bốn năm, vào ngày xuân phân, lại diễn ra một hội đồng đại diện của toàn thể quốc gia, họp tại một đồng bằng cách nhà chúng tôi chừng hai mươi dặm và kéo dài khoảng năm hoặc sáu ngày. Tại đây, họ điều tra tình hình và trạng thái của các khu vực khác nhau; xem xét nơi nào thừa thãi hay thiếu thốn cỏ khô, yến mạch, bò, hay Yahoo; và bất cứ nơi nào xảy ra sự thiếu hụt (vốn rất hiếm khi) thì ngay lập tức được bù đắp bằng sự đồng thuận và đóng góp chung. Tại đây cũng diễn ra việc sắp xếp quy định về con cái: chẳng hạn, nếu một con Houyhnhnm có hai con đực, nó sẽ đổi một con lấy con của một gia đình có hai con cái; và khi một đứa trẻ bị mất đi do bất kỳ tai nạn nào mà người mẹ đã qua tuổi sinh nở, hội đồng sẽ quyết định gia đình nào trong vùng phải sinh đẻ thêm để bù đắp sự mất mát ấy.