Thời gian đọc ước tính: 9 phút 53 giây

VIỆC ĐI TẮM DƯỚI GÓC ĐỘ THẦN KINH HỌC

Lần đi tắm vừa rồi, hẳn bạn cũng nhận ra rằng sau khoảng một hoặc hai phút, một điều thú vị đã xảy ra: trí não bạn bắt đầu suy nghĩ vẩn vơ, từ những việc tại nơi làm việc trong ngày, cho tới việc bạn sẽ nấu món gì để ăn sáng, hay việc bạn đã quên mua dưa cho buổi tiệc tối hôm đó. Thỉnh thoảng, trong lúc tắm, một ý tưởng tuyệt vời hoặc sáng kiến có thể nảy ra.

Điều này xảy ra với hầu hết mọi người.

Bạn có thể đã nhận ra tình trạng ngược lại khi lướt Internet hoặc xem điện thoại thông minh một cách vô thức. Trong khi bạn có thể có những khoảnh khắc Eureka kỳ lạ khi để tâm trí suy nghĩ vẩn vơ lúc tắm, ít khi bạn có sáng kiến kỳ diệu khi đang dùng điện thoại.

Có một lý do kỳ lạ khiến hiện tượng này xảy ra khi bạn đang tắm chứ không phải khi dùng điện thoại thông minh: khi tắm và suy nghĩ vẩn vơ, bạn tạo thêm không gian tập trung cho chính mình, nhờ vậy bạn có thêm không gian cho các suy nghĩ, ý tưởng và sáng kiến nảy sinh từ tâm trí vô thức khiến bạn phải để tâm.

Cho tâm trí thời gian và không gian để dạo chơi sẽ giúp bạn có thêm không gian tập trung, nghĩ sâu hơn về những việc mình phải làm, và như nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, nó cũng giúp bạn làm việc thông minh hơn thay vì chăm chỉ hơn.

HAI CHẾ ĐỘ CỦA BỘ NÃO

Theo các nghiên cứu, tâm trí chúng ta có hai trạng thái: trạng thái “vẩn vơ”, như chúng ta cảm thấy lúc đang tắm, và trạng thái “tập trung”, như chúng ta vẫn thấy khi dùng điện thoại hoặc chăm chú vào việc gì đó.

Bạn không thể hoạt động ở cả hai chế độ cùng một lúc, và phần lớn các chuyên gia khuyến cáo chúng ta nên dành thời gian cho cả hai. Daniel Levitin đã viết trong cuốn sách The Organized Mind (Tư duy có hệ thống) rằng: “Trên chiếc bập bênh của sự tập trung, nền văn hóa phương Tây thiên vị chế độ tập trung quá nhiều, trong khi xem nhẹ chế độ mơ màng.” Có những điểm khác biệt giữa hai chế độ khiến chúng ta nên dành thời gian cho cả hai. “Cách tiếp cận tập trung để giải quyết vấn đề thường là chẩn đoán, phân tích và thiếu kiên nhẫn, trong khi cách tiếp cận mơ màng thì nghịch ngợm, trực giác và thư giãn,” ông giải thích. Một số nghiên cứu thậm chí còn cho thấy chế độ mơ màng có thể mang lại lợi ích khi công việc của bạn phức tạp hay đòi hỏi nhiều sự sáng tạo.

Nhưng theo năm tháng, để mặc cho tâm trí lãng du có vẻ ngày càng khó khăn hơn. Thông thường, chúng ta như thể bị cuốn vào việc sử dụng các thiết bị kích thích hệ thống limbic, ví dụ như máy tính, máy tính bảng và điện thoại thông minh. Dù giúp chúng ta kết nối nhiều hơn, chúng cũng có thể ngăn chúng ta mơ màng, điều này khiến chúng ta gặp khó khăn trước các quyết định cần đưa ra hoặc vấn đề cần giải quyết. Trung bình một tuần, một người Mỹ nhìn vào màn hình 51,8 giờ – bao gồm cả thời gian ngồi trước điện thoại, máy tính bảng, laptop, máy tính để bàn và ti vi – tức là mỗi ngày trung bình 7 giờ 24 phút. Giả sử, bạn ngủ 7,7 giờ mỗi đêm (mức trung bình), nghĩa là bạn dành 45% thời gian thức để nhìn vào những chiếc màn hình kỹ thuật số sáng rực hình chữ nhật. Vì tâm trí bạn không thể nghĩ vẩn vơ khi đang tập trung vào thứ gì đó, độ sụt giảm năng suất do kết nối liên tục có thể rất lớn.

Một trong những thử nghiệm đáng nhớ nhất mà tôi thực hiện trong dự án là chỉ sử dụng điện thoại thông minh một giờ mỗi ngày trong ba tháng. Sau một thời gian không còn kè kè điện thoại bên hông, tôi bắt đầu nhận thấy tâm trí mình khi suy nghĩ vẩn vơ thường nảy ra những ý tưởng và suy nghĩ mà bình thường không bao giờ tôi có được. Giảm sử dụng điện thoại thông minh không chỉ giúp tôi có thêm thời gian cho những việc quan trọng mà còn cho phép tôi có thêm sự tập trung để nghĩ về chúng. Khi không phải tập trung vào điện thoại, tâm trí tôi theo phản xạ ngay lập tức chuyển sang trạng thái mơ màng mỗi khi không tập trung vào công việc, và nó tạo không gian để các ý tưởng và suy nghĩ nảy sinh trong tâm thức.

Bây giờ, nếu không thể dành ít nhất 30 phút cho không gian chú tâm hằng ngày để tâm trí dạo chơi, năng suất của tôi sẽ giảm hẳn.

TRÍ NÃO CỦA BẠN KHÔNG BAO GIỜ DỪNG LẠI

Lý do những khoảnh khắc Eureka thường xuất hiện bất ngờ khi bạn có không gian suy nghĩ của riêng mình rất đơn giản: trí não không bao giờ ngừng suy nghĩ.

Một trong những nghiên cứu thần kinh học yêu thích của tôi là của Ap Dijksterhuis tại Đại học Amsterdam. Trong nghiên cứu này, các ứng viên được nhận thông tin về bốn chiếc xe và được yêu cầu chọn ra chiếc xe mình muốn mua. Các nhà nghiên cứu thường rất lắm chiêu trò, và lần này cũng không ngoại lệ. Họ khiến một trong bốn chiếc xe trông hấp dẫn hơn hẳn những chiếc còn lại để xem ứng viên có coi nó là tốt nhất hay không. Họ chia những người tham gia thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất nhận thông tin về bốn đặc điểm mỗi xe, còn nhóm thứ hai nhận nhiều hơn – 12 đặc điểm mỗi xe – trên tổng số 16 hay 48 đặc điểm.

Mỗi nhóm lại được chia làm hai. Trước khi các ứng viên được yêu cầu chọn xe, mỗi người có bốn phút để xem xét thật kỹ các đặc điểm của xe hoặc phải tập trung giải những câu đố xếp chữ hoàn toàn không liên quan trong bốn phút. Nhóm thứ hai có vẻ gặp bất lợi trong việc chọn chiếc xe nào tốt nhất, vì họ không có thời gian để tâm suy nghĩ về nó.

Vậy cuối cùng, nhóm nào có kết quả tốt hơn?

Đây là điểm hay ho của nghiên cứu này. Chỉ với bốn lựa chọn mỗi xe, các ứng viên chủ tâm nghĩ về lựa chọn của mình đạt kết quả tốt hơn nhiều. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên: khi chỉ có vài lựa chọn, sẽ tương đối dễ để họ xác định chiếc xe nào là tốt nhất. Nhưng khi các ứng viên có đến 12 lựa chọn để cân nhắc bốn chiếc xe – tổng số 48 lựa chọn – nhóm chỉ được phép suy nghĩ vô thức lại có kết quả tốt hơn nhóm được suy nghĩ kỹ càng trong bốn phút. Và đây là điểm đáng chú ý nhất: họ đạt kết quả cao hơn hẳn; nhóm suy nghĩ có ý thức chọn chiếc xe chính xác 23% số lần, trong khi nhóm vô thức có tỷ lệ chọn đúng xe là 60%.

Vài năm sau khi thử nghiệm này được tiến hành, một nhóm nghiên cứu tại Đại học Carnegie Mellon đã thực hiện một nghiên cứu tương tự, nhưng thay vì được yêu cầu làm các câu đố xếp chữ, người tham gia phải nhớ một dãy số – trong khi các nhà nghiên cứu quét hoạt động não của họ trong máy fMRI.

Nhóm nghiên cứu phát hiện ra một điều kỳ lạ: trong khi các vùng não phụ trách nhớ các con số được kích hoạt (dĩ nhiên rồi), thì thùy não trước trán của họ tiếp tục giải quyết vấn đề chọn xe. Tâm trí vô thức của những người tham gia đã nghĩ ngợi vẩn vơ trong khi họ xử lý một việc không liên quan.

Mặc dù giới khoa học vẫn còn có những tranh cãi về sức mạnh của phần tâm trí vô thức, các nghiên cứu này đã chỉ ra một điều rất đáng chú ý: tâm trí chúng ta không bao giờ ngừng suy nghĩ. Ngay cả khi tập trung hoàn toàn vào việc gì đó, trí não chúng ta giống như một chiếc máy tính vẫn mở các cửa sổ làm việc phía sau. Và nếu có một vấn đề đặc biệt phức tạp hoặc đòi hỏi một giải pháp sáng tạo, tâm trí vô thức thậm chí làm việc còn hiệu quả hơn – đặc biệt là khi chúng ta cho mình nhiều không gian chú tâm hơn để suy nghĩ.

TẠO THÊM KHÔNG GIAN

Tôi bắt đầu thử nghiệm nhiều cách để chuyển sang trạng thái mơ màng này trong dự án.

Trong khi lên kế hoạch diễn thuyết tại TEDx, tôi bỏ điện thoại ở nhà và đi dạo trong Phòng Trưng bày Quốc gia Canada – chỉ cách nơi tôi ở một chuyến xe buýt – cùng chỉ một cây bút và một cuốn sổ. Để nghĩ ra những thử nghiệm năng suất mới, tôi đi dạo và hoà mình vào thiên nhiên trong khi để các ý tưởng tự nảy ra. Vào dịp cuối tuần, tôi thường ngồi trong một quán cà phê nhộn nhịp chỉ với một cuốn sổ để ghi lại bất kỳ ý nghĩ nào đến với mình.

Trong mọi trường hợp dành thời gian để tâm trí suy nghĩ vẩn vơ, tôi cố gắng để sổ tay ở gần và xóa bỏ các yếu tố gây sao lãng xung quanh nhằm tạo thêm khả năng chú tâm. Và mỗi lần như vậy, tôi đều ghi lại được ít nhất cả tá suy nghĩ, ý tưởng, nhiệm vụ và những người tôi nên liên lạc. Lần nào cũng vậy, mỗi khi tôi dành chỗ để tâm trí tự do, vô số suy nghĩ sẽ vượt qua hàng rào chú ý của tôi và tôi sẽ ghi lại chúng vào sổ để giải quyết sau. Ở một chừng mực nào đó, toàn bộ dự án của tôi nhắm tới việc kết nối các thông tin và đưa ra những ý tưởng sáng tạo, và cách tốt nhất là tạo thêm không gian chú tâm để không làm gì cả.

Ngay cả bây giờ, khi đang viết cuốn sách này, tôi thậm chí vẫn lên lịch để suy nghĩ vẩn vơ còn nhiều hơn trước, và nó đã giúp tôi ghi lại vài trăm ý tưởng. Đúng như Steven Johnson đã nói trong bộ phim tài liệu tuyệt hay dài sáu phần How We Got to Now (tạm dịch: Cách chúng ta đi đến hiện tại), “những ý tưởng [mới] về căn bản chỉ là mạng lưới những ý tưởng khác.” Những người hưởng lương cao nhất trong nền kinh tế tri thức được thuê để giải quyết các vấn đề và kết nối ý tưởng, vì vậy, việc sắp xếp thời gian để suy nghĩ tự do càng quan trọng hơn – đặc biệt là khi bạn đã ghi lại những vấn đề đè nặng lên tâm trí. May thay, bộ não chúng ta được sinh ra để kết nối các thông tin, và vì thế nó trở thành công cụ hoàn hảo trong nền kinh tế tri thức nếu được sử dụng một cách thông mình.1

1. Thật may là tôi đã xác định cấu trúc cuốn sách này từ trước, nhờ thế cũng giống như trong câu đố chọn xe, việc này cho phép não tôi suy nghĩ ở phía sau trong khi tôi tập trung vào những điều khác. (TG)

Tuy nhiên, trong tất cả các biện pháp tôi đã thử trong dự án, chẳng gì tốt bằng việc đơn giản ngồi trong một căn phòng với giấy và bút. Cứ một hoặc hai ngày tôi lại đặt chuông báo sau 15 phút một lần để tâm trí tự do dạo chơi. Ở một chừng mực nào đó, việc này đối nghịch với các buổi lên kế hoạch hoặc dọn sạch bộ não – thay vì ở lại trạng thái tập trung, tôi chuyển sang trạng thái mơ màng và ghi lại những suy nghĩ hoặc ý tưởng thường bị bỏ qua. Cho tới giờ, tôi vẫn sử dụng nghi thức này, và tôi luôn ngạc nhiên bởi những ý tưởng, suy nghĩ hay thậm chí một số sáng kiến nảy ra khi tôi tạo ra không gian cho chúng.

Nếu điều này nghe có vẻ kỳ lạ, đó là vì nó kỳ lạ thật. Nhưng bộ não bạn cũng là một cỗ máy lạ lùng, bên trong nó là vô vàn những suy nghĩ, ý tưởng và sáng kiến có giá trị được xử lý phía sau đang chờ được ghi lại. Ghi lại tâm trí là một nghi thức tuyệt vời nữa để thực hiện trong Ngày Duy Trì hoặc khi bạn cảm thấy choáng ngợp và muốn tạo thêm không gian suy nghĩ cho mình ngay lập tức.

Càng có nhiều không gian trong tâm trí thì bạn càng cảm thấy tĩnh tâm và làm việc càng hiệu quả.

SỰ NGÂY NGẤT TINH THẦN

Trong dự án AYOP, tôi có thể ghi lại nhiều hiểu biết bằng cách sử dụng những kỹ thuật suy nghĩ vẩn vơ khác như đến phòng trưng bày hoặc đi dạo giữa thiên nhiên. Miễn là nó giúp tôi chuyển sang chế độ suy nghĩ vẩn vơ và tôi có mang theo một cuốn sổ, kỹ thuật đó sẽ có tác dụng. Thông thường, nghi thức càng đòi hỏi ít sự tập trung thì càng tốt. Nhưng ngay cả những kỹ thuật như đọc tiểu thuyết, việc mà tôi cho là đòi hỏi rất nhiều sự tập trung, cũng thường giúp tôi chuyển sang trạng thái mơ màng và ghi lại những ý tưởng mới. May vá, làm vườn, tập yoga, lái xe đi thật xa, đi dạo mà không nghe nhạc, đi tắm dưới ánh nến hoặc tới thăm phòng trưng bày nghệ thuật, bất cứ cách nào cũng đều có tác dụng, miễn là bạn dành thời gian để chuyển sang trạng thái mơ màng. Mỗi khi Einstein gặp phải một vấn đề khó giải quyết, ông cũng sẽ làm y như vậy và chơi violin cho tới khi câu trả lời như thể đột ngột nảy ra từ hư không. Phương pháp tương tự cũng có thể phát huy tác dụng với bạn.

Bộ não cũng tiếp tục xử lý, củng cố những thông tin mới để ghi nhớ khi bạn ngủ, vì vậy “ngủ trong khi đang còn việc phải giải quyết” thật ra lại có thể đem tới kết quả kỳ diệu, và đó cũng là lý do tại sao học trước khi đi ngủ sẽ giúp bạn làm bài kiểm tra tốt hơn. Đây cũng là lý do tuyệt vời để xác định ba kết quả cần đạt được trong ngày kế tiếp vào lúc kết thúc ngày hôm trước, hoặc trước khi đi ngủ.

Lưu ý: Tôi đã dành nguyên Chương 26 để nói về tầm quan trọng của việc nghỉ giải lao và ngưng dính dáng tới công việc. Làm việc quá căng thẳng mà không nghỉ ngơi sẽ dẫn đến kiệt sức. Vì ngày nay, bạn sử dụng bộ não rất nhiều cho công việc và dễ phải đối mặt với áp lực lớn chưa từng thấy, nghỉ giải lao đang trở nên vô cùng quan trọng.

Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA) mới đây đã liệt kê phương pháp lược giảm căng thẳng hiệu quả nhất. Khác với các phương pháp ngắn hạn như đi mua sắm, đánh bạc, uống rượu và đi ăn – những việc không làm giảm mức cortisol trong cơ thể (đây là loại hormone cơ thể tiết ra khi bị căng thẳng), chín phương pháp này đều làm giảm mức cortisol. Quan trọng không kém, phần lớn các phương pháp đều yêu cầu bạn phải chuyển não bộ về trạng thái suy nghĩ tự do, và điều này khiến việc đó trở nên quan trọng gấp đôi khi bạn muốn có thêm sự tập trung. Các phương pháp này bao gồm:

♦ Tập thể dục hoặc chơi thể thao

♦ Đọc sách

♦ Thiền định

♦ Nghe nhạc

♦ Đầu tư vào sở thích sáng tạo

♦ Cầu nguyện

♦ Đi dạo giữa thiên nhiên

♦ Dành thời gian cho bạn bè và gia đình

♦ Đi mát-xa

Dù phương pháp bạn chọn là gì, dành thời gian chuyển tâm trí sang trạng thái nghĩ ngợi vẩn vơ có thể là một trong những biện pháp giúp tăng năng suất nhiều nhất. Hãy yên tâm, khi bạn nghỉ giải lao thì não bộ vẫn làm việc dù cơ thể thì không – và nếu đang cố giải quyết một vấn đề phức tạp hoặc đòi hỏi sáng tạo, phần tâm trí vô thức của bạn hoạt động còn tốt hơn là phần thùy não trước trán phụ trách ý thức.

Bộ não là một cỗ máy kỳ diệu. Nhưng bạn phải biết tận dụng những điểm mạnh và bù đắp điểm yếu của nó. Hãy thực hiện điều này bằng cách cho nó không gian để chuyển sang chế độ mơ màng, đồng thời ghi hết ra những công việc, dự án và cam kết bạn đang thực hiện.

Bất cứ khi nào ở trong trạng thái mơ màng, một lần nữa, hãy nhớ phải ghi lại những gì nảy ra trong đầu để không bỏ quên ý tưởng nào.

THỬ THÁCH MƠ MÀNG

Thời gian cần thiết: 15 phút

Năng lượngĐộ tập trung: 2/10

Giá trị: 7/10

Thú vị: 9/10

Điều bạn nhận được: Rất nhiều ý tưởng hoàn toàn mới đang nằm trong đầu bạn, chờ tới ngày được gặt hái khi bạn cho chúng không gian cần thiết.

Bạn có thể đã đoán được thử thách này từ lâu. Thử thách dành cho bạn lần này là để tâm trí mình dạo chơi ít nhất 15 phút vào ngày mai và ghi lại bất kỳ suy nghĩ, ý tưởng hoặc những việc cần làm vượt qua được ranh giới chú tâm.

Cách yêu thích của tôi là ngồi ở nơi không bị sao lãng, mang theo giấy bút, rồi đặt chuông báo sau mỗi 15 phút.

Nếu giống tôi, bạn sẽ phải ngạc nhiên vì những gì xuất hiện trong tâm trí mình. Có thể bạn sẽ muốn làm lâu hơn, ví dụ như trong vòng nửa tiếng chẳng hạn.