Khi tôi đặt chiếc hộp sắt nhỏ ấy lên bàn làm việc của giáo viên chủ nhiệm lớp chúng tôi, với vẻ rụt rè và ấp úng trình bày xong sự tình, đôi mắt của thầy Lý chớp chớp đầy vẻ khó hiểu đằng sau cặp kính cận dày như đáy chai, ngẩn người ra một lúc lâu vẫn chưa phản ứng lại. Thầy đăm đăm nhìn tôi một lát, rồi mở chiếc hộp sắt đó ra, đếm lại số tiền và phiếu lương thực, cặp "đáy chai" lại hướng thẳng vào mặt tôi: "Em nhặt được ngần này tiền và phiếu lương thực, mà đem nộp lại á?" Thầy từ trên xuống dưới đánh giá bộ quần áo rách rưới của tôi, hình như lại cảm thấy không hài lòng với câu nói vừa rồi của mình, nhanh chóng nói: "À, em Kiến Cường, em đúng là một đứa trẻ ngoan! Thầy rất tự hào về em! Cuộc sống của em khó khăn như thế, mà vẫn có thể làm được điều này, thật không đơn giản chút nào!" Hai bàn tay gầy gò của thầy vươn lên đặt lên vai tôi, nhìn tôi rất ân cần một lúc, rồi quay người lại, vội vã lục lọi trong một ngăn kéo ở chiếc bàn bên cạnh.
Chẳng mấy chốc, thầy đã đưa một nắm phiếu ăn đến trước mặt tôi, thẳng thắn nói: "Em cầm lấy mà ăn đi! Đây là số còn thừa lúc phân chia lại giữa học sinh và giáo viên, thầy cũng chưa kịp đổi. Em đừng khách sáo, cầm lấy mà ăn đi! Thầy biết cuộc sống của em rất khó khăn. Phải, toàn bộ đất nước chúng ta đều đang đối mặt với khó khăn. Thầy nhìn thấy rất nhiều học sinh trong trường đang phải chịu đói, trong lòng rất đau xót. Thế nhưng, thầy tin rằng Đảng của chúng ta nhất định sẽ lãnh đạo chúng ta vượt qua cửa ải khó khăn này, bởi vì tinh thần và phong khí toàn xã hội của chúng ta rất tốt, chúng ta nhất định sẽ chiến thắng được khó khăn nghiêm trọng này. Kiến Cường, từ hành động vừa rồi của em, thầy đã nhìn thấy rõ điều đó... Số phiếu ăn này, em cứ cầm lấy mà ăn đi..." Tôi co tay lại, lùi lại một bước, vội vàng nói: "Không ạ! Thầy Lý, em có phiếu ăn! Em còn việc khác, em đi đây!" Tôi sợ thầy Lý ép tôi nhận phiếu ăn của thầy, vội vàng né người đi ra khỏi phòng của thầy. Lúc này trời đã chập tối, rặng cây nhỏ dưới chân tường rào ngoài khuôn viên trường học đã trở nên mờ ảo. Trong trường học vắng ngắt chẳng có tiếng động nào. Bởi vì là thứ bảy, lại vừa mới thi giữa kì xong, các dãy phòng học hầu như đều không sáng đèn — học sinh ngoại trú đã về nhà, học sinh nội trú phần lớn đã ra ngoài tiêu tốn thời gian rồi.
Tôi đi trên sân trường rộng lớn, tâm trạng vô cùng bình yên. Trong phút chốc vội vã, tôi cũng không biết mình phải đi đâu, đành kìm lòng không đậu mà đứng lại dưới một bảng tin đen. Tôi chợt nhớ tới "biệt thự mùa đông" của mình!
Đúng vậy, đi đến đó thôi! Lúc đó ở đó có khoai tây và ngô của tôi! Tôi suýt bật cười trong bóng tối: Hay thật, bây giờ tôi có thể bình tâm tĩnh khí mà đi ăn những thứ đó rồi. Lúc này, tôi đã đói đến mức hơi tê dại, ngoài cảm giác chóng mặt ra, cơn đau quặn ở dạ dày đã biến thành một cảm giác âm ỉ mơ hồ, không còn nhọn gắt như lúc trước nữa.
Trong sắc trời đang dần tối mờ, tôi dò dẫm trèo lên sườn núi phía sau trường trung học. Tôi mang theo một thứ cảm xúc thiết tha khó nén đi đến trước cửa miệng lò nung gạch. Nhưng tôi bỗng chết trân tại chỗ: Tôi nhìn thấy bên trong đã nhóm lên một đống lửa, và còn nhìn thấy cạnh đống lửa hình như có một người đang ngồi!
Đây là ai nhỉ? Tôi chẳng suy nghĩ gì mà lấy hết can đảm thò đầu vào trong lò. Tôi nhìn thấy: Đây là một người phụ nữ trung niên tóc điểm bạc, cô ấy đang trừng đôi mắt hoảng hốt nhìn tôi. Trong ngực cô ấy còn ôm một đứa con gái sáu bảy tuổi — đứa bé đã ngủ say rồi. Xem ra đây là hai mẹ con, đều mặc đồ rách rưới, vô cùng thê lương.
Trong lòng tôi không kìm được mà nhói đau, bọn họ là những kẻ đi ăn xin.
Người phụ nữ đó tiếp tục đầy kinh hãi nhìn tôi, đồng thời mang giọng nói ngoại tỉnh thưa rằng: "Tôi không phải người xấu! Tôi không phải làm chuyện xấu đâu! Cậu nghe tôi nói đây! Cha của đứa nhỏ nhà tôi mất từ năm kia rồi, hai mẹ con tôi thiếu ăn thiếu mặc, nên mới ra ngoài xin ăn, đi qua khắp các châu các huyện, mãi cho đến tận nơi có xe lửa. Lúc trước vừa hay gặp được một người đồng hương ở chỗ chúng tôi, nói là chính phủ chúng ta lại phát xuống một đợt lương thực cứu trợ, chà, xem Đảng ta tốt biết bao nhiêu chứ! Tôi nghĩ bụng, tôi không thể đi khắp nơi xin ăn ăn mày nữa! Chồng của con bé tuy đã chết, nhưng khi anh ấy còn sống là một người đảng viên đấy! Từng làm đại đội trưởng, ủy viên chi bộ nữa cơ! Tôi nghĩ tôi đi xin ăn, làm mất mặt chính phủ và Đảng ta lắm! Bây giờ nghe nói lại phát lương thực cứu trợ xuống rồi, tôi về đây! Hơn nữa, đất mẹ là nơi ấm áp, có chết, cũng phải chết trên đồng ruộng quê nhà chứ! Tối nay đi đến đây, không có chỗ đặt chân, nên mới mò mẫm đến chỗ này, ít ra cũng tránh được gió lạnh... Cậu là người đồn công an à? Tôi không phải người xấu đâu, từ trước tới nay chưa từng làm chuyện xấu bao giờ..."
Đôi mắt đã tuôn không ít nước mắt của tôi lại một lần nữa trào dâng dòng lệ nóng. Tôi vội vàng bước vào, nói với cô ấy rằng: "Thím ơi, thím đừng sợ, cháu là học sinh!"
Tôi tiếp tục hỏi cô ấy: "Hai mẹ con thím đã ăn cơm chưa?"
"Chưa... Người lớn thì không sao, nhưng con bé..." Cô ấy đột ngột cúi gằm đầu xuống, ngay lập tức nghẹn ngào không nói nên lời. Tôi lầm lũi đi về phía chân tường phía sau, bới những củ khoai tây và bắp ngô được giấu trong đất ra, cầm đến bên đống lửa, nói với người phụ nữ đang khóc lóc này rằng: "Những thứ này, hai người tranh thủ lúc có lửa, mau nướng ăn đi!"
Cô ấy ngẩng đầu lên, nhìn khoai tây và bắp ngô đặt trên mặt đất, lại nhìn tôi, đôi môi không chút huyết sắc run lẩy bẩy, "oà" lên một tiếng rồi khóc oà, cô ấy vừa khóc vừa vỗ vào đứa bé trong ngực nói: "Con tôi gặp được người tốt rồi! Cục cưng ơi, mau tỉnh lại đi! Dập đầu lạy cha nuôi tốt này một cái đi!"
Tôi vừa vội vừa đau lòng, suýt nữa cất giọng mếu máo nói: "Thím tốt ơi, đừng làm thế nữa, cháu còn nhỏ thế này, sao có thể làm cha nuôi của em bé chứ? Cháu cũng vẫn chỉ là một đứa trẻ thôi mà!..." Tôi từ biệt hai mẹ con này, lảo đảo đi xuống sườn núi, một lần nữa quay trở lại sân trường lớn của trường học. Trên trời đã là một mảnh đầy sao rực sáng. Đây là một đêm yên bình biết bao, thậm chí có thể nghe thấy tiếng nước róc rách ở khúc sông phía xa. Từ nơi nào đó truyền đến một tiếng vĩ cầm kéo không thạo, dẫu không thành giai điệu, nhưng thứ âm điệu run rẩy nhẹ nhàng ấy khiến lòng người cũng không khỏi rung lên. Vật lộn cả một ngày, cho đến bây giờ rốt cuộc tôi vẫn chưa ăn một hạt cơm nào. Nhưng tâm trạng tôi vô cùng xúc động, cứ như thể bản thân đã có một bữa ăn thị tềnh ở đâu đó vậy...
Thứ hai, giáo viên chủ nhiệm lớp chúng tôi là thầy Lý phá lệ triệu tập một buổi họp lớp, trong buổi họp, thầy đã vô cùng xúc động mà đại lực khen ngợi "tinh thần cộng sản nhặt được của rơi không tham của riêng" của tôi một trận lớn. Nhưng tôi lại cảm thấy vô cùng không tự nhiên. Tôi không muốn người khác coi mình là anh hùng. Bởi vì về mặt căn bản, bản thân tôi nguyện vọng nhất là được sống một cuộc sống của một người bình thường: Mọi người bao dung lẫn nhau, thành thật, không kỳ thị, không đố kỵ. Cho dù ai đó đã làm được việc tốt tày trời, thì cũng đừng kinh ngạc la lối khắp nơi; ngược lại, nếu ai đó gặp phải bất hạnh gì thì hãy dành cho họ tình yêu thương và sự ủng hộ chân thành. Tôi hồi học cấp hai và sau khi đến đây, đã đọc rất nhiều tiểu thuyết và truyện ký của các nhân vật lịch sử nổi tiếng, những con người ưu tú đó, ai mà chẳng sở hữu tinh thần và phẩm chất như vậy chứ? Chúng ta dù chỉ là một người dân bình thường đi chăng nữa, thì cũng nên yêu cầu bản thân như thế mới đúng... Thầy giáo kính mến, thầy xin đừng nói tiếp nữa nhé — thầy vốn dĩ là một người không thích nói chuyện cơ mà!
Khỏi phải nói, sau chuyện này, hình ảnh của tôi trong mắt các bạn học trong lớp đã có sự thay đổi; nói chung mọi người đều không còn dùng ánh mắt mỉa mai để nhìn tôi nữa. Tôi nhớ lại hoàn cảnh của mình từ lúc nhập học, bây giờ cảm thấy tinh thần đã nhận được sự an ủi rất lớn. Thế nhưng một số ít người như Chu Văn Minh, vẫn không coi tôi ra gì. Bọn họ ngoại trừ lúc công bố thành phần điểm thi thì không dám xem thường tôi ra, ngày thường vẫn đối với tôi bày ra một bộ dạng kiêu ngạo; giơ cổ tay trước mặt tôi, ra vẻ khoe khoang mà nhìn đồng hồ; hoặc bàn luận về việc món xào nào đó mà họ đã ăn đến phát ngán v.v.. Thậm chí còn tung ra lời đồn rằng, việc tôi nhặt tiền đem nộp công quỹ là để được thầy giáo và nhà trường biểu dương. Tôi vẫn cố gắng né tránh những kẻ như Chu Văn Minh, đồng thời cũng lảng tránh cả Ngô Á Linh và Trịnh Đại Vệ. Tôi lảng tránh đám người Chu Văn Minh là để tránh sự khinh miệt và lăng nhục; còn lảng tránh Á Linh và Đại Vệ bọn họ, là bởi vì tôi cảm thấy bản thân quá túng quẫn, không xứng để giao du với họ. Kể từ ngày nhặt được tiền đó, tôi chưa từng đến "biệt thự mùa đông" của mình nữa. Điều này không hẳn hoàn toàn là vì trong cái lò nung gạch cũ kỹ thân yêu đó đã không còn thứ gì để ăn nữa; mà là vì cảnh tượng chạm mặt hai mẹ con bất hạnh đêm hôm đó, để lại sự kích thích cho tôi quá sâu sắc, tôi sợ đến đó sẽ cảnh sinh tình mà nhớ lại những chuyện khó chịu ấy. Thế nhưng mỗi ngày sau bữa tối, tôi tuyệt đối không muốn ở lại trong ký túc xá của chúng tôi. Bởi vì các bạn học chẳng ai trò chuyện gì với tôi, quan trọng hơn là tôi đói đến mức chẳng muốn nói chuyện với mọi người. Nếu như tôi thui thủi nằm trên tấm thảm len rách của mình, thì không chỉ bản thân thấy gượng gạo, mà còn khiến người khác thấy không tự nhiên. Tôi rất phiền muộn, không biết bản thân nên đi đâu về đâu. Đi dạo ngoài bãi hoang ư, thời tiết lại quá ư là lạnh, bộ y phục đơn bạc ít ỏi của tôi hoàn toàn không chống đỡ nổi.
Nghĩ đi nghĩ lại, tôi cảm thấy đành phải quay lại cái lò nung gạch cũ kỹ giờ đây đã trống rỗng đó để giết thời gian thôi.
Chiều hôm ấy sau khi ăn cơm tối, giống như trước đây, tôi lết hai đôi chân mềm nhũn, lại một lần nữa mang theo vẻ ủ rũ cô độc trèo lên ngọn núi phía sau trường trung học, đi về phía "biệt thự mùa đông" của mình.
