Một người vốn tự tin mình là người cực kỳ thành thật, như Chu Văn Tường, đương nhiên cho rằng nhận được một bức thư như thế là một sự sỉ nhục. Trước khi nhận được bức thư này, anh ta từ lâu đã nghe nói có một hội nhóm chuyên làm trò nhảm nhí, mặt dày tự đặt tên là "Hội Nói Dối". Trong số bạn bè của anh ta, nghe nói có không ít người là hội viên của hội này. Anh ta không dám tìm hiểu sâu về cái "nghe nói" này. Lỡ như xác thực được sự việc, thì thật là ngượng ngùng làm sao: tuyệt giao ư, xem ra có vẻ quá trớn; còn giao du qua loa với họ, lại có lỗi với lương tâm. Chu Văn Tường biết mình không có tài cán gì ghê gớm, nhưng anh ta trung thực thật thà, danh tiếng và sự nghiệp của anh ta đều dựa vào điều này; sự thành thật là tín ngưỡng của bản thân. Anh ta tự thấy mình giống như một hòn đá thô kệch, tuy không mấy tinh xảo đẹp đẽ, nhưng lại chắc chắn cứng cáp. Thế mà nay lại nhận được một bức thư thế này:
"...Không có lời dối trá thì không có văn hóa. Nói dối là nghệ thuật nhân sinh cao nhất. Chúng ta hoài nghi vạn vật, duy chỉ không hoài nghi việc mọi người mọi việc đều nói dối. Lịch sử là sổ ghi chép của những lời dối trá, báo chí là máy phát thanh của những lời dối trá. Kẻ giỏi nói dối có được hạnh phúc lớn nhất, bởi vì biết nói dối chính là trí tuệ. Thử nghĩ xem, trong một ngày mà không nói rất nhiều lời dối trá, thì phải đánh nhau bao nhiêu bận; giữa vợ chồng, không nói dối thì sao có thể bình an qua được mười hai tiếng đồng hồ. Lương tâm của chúng ta vĩnh viễn không trách cứ những gì chúng ta viết trong những lời đường mật, thư tình — toàn là những lời dối trá! Thế nhưng tình yêu lại là thiêng liêng nhé! Kẻ thắng làm vua kẻ thua làm giặc, đúng vậy, phần nhỏ phụ thuộc vào sự khéo léo hay vụng về của việc nói dối. Văn hóa là sản phẩm của lời dối trá. Văn chất bân bân, nhiên hậu quân tử — kẻ hay nói dối nhất. Buồn cười nhất là con người ta từ sáng đến tối không có cách nào che giấu báu vật này, giống như phụ nữ mang thai cố tình mặc chiếc áo khoác rộng thùng thình vậy. Họ dường như sợ nhất bị người ta phát hiện ra họ đang luôn miệng nói dối, thế là chồng chất lời dối lên lời dối, thành ra lời dối lớn nhất. Chúng ta không làm thế, chúng ta biết sự quý giá của lời dối, và sự khó khăn để có được lời dối, cho nên chúng ta thành thật nói dối, vận dụng một cách nghệ thuật lời dối trá, chúng ta tổ chức Hội Nói Dối, mục đích là để nghiên cứu kỹ năng của nó, và tuyên truyền những cái lợi của nó. Chúng ta biết ai ai cũng nói dối, lại càng muốn khiến cho mọi người sau này nói dối không còn vụng về như hiện tại nữa,... Mộ lâu nay tiên sinh vốn quen nói dối, rất mong cùng nhau mài giũa, để nâng cao hạnh phúc nhân sinh, làm rạng rỡ văn hóa Đông Tây! Nếu ngài rộng lượng không chê..."
Chưa đọc xong, Chu Văn Tường đã đặt bức thư xuống. Cái hội này, theo anh ta thấy, là nhảm nhí; bức thư này cũng là nhảm nhí. Thế nhưng anh ta không thể vì người khác nhảm nhí mà dùng sự hài hước để bao dung họ. Anh ta không thể tha thứ cho những kẻ làm nhảm đến tận đầu mình như thế này, đây là sự lăng mạ nhân cách của anh ta. "Mộ lâu nay tiên sinh vốn quen nói dối"? Anh ta không nhớ mình từng nói dối. Cho dù có nói, thì chắc chắn cũng không phải cố ý. Anh ta phản đối việc nói dối. Anh ta không thể thừa nhận báo chí là kẻ chế tạo tin đồn, bởi vì anh ta có rất nhiều ý kiến và kiến thức đều có được từ báo chí.
Biết đâu bức thư này chính là do những người anh ta quen biết, những kẻ "nghe nói" là hội viên Hội Nói Dối viết cho anh ta, cố tình đùa giởn anh ta đấy thôi, anh ta nghĩ. Thế nhưng ở góc trên bên trái tờ giấy viết thư có in "Hội trưởng Đường Hàn Khanh; Ủy viên thường vụ Lâm Đức Văn, Đặng Đạo Thuần, Phí Mục Sơ; Kế toán Hà Triệu Long." Những người này đều là những người Chu Văn Tường biết và sẵn lòng quen biết, họ đều có chút tiếng tăm trong xã hội, hơn nữa lại có chút tài sản. Tiếng tăm và tài sản, theo Chu Văn Tường thấy, tuyệt đối không thể có được từ những việc nhảm nhí. Nhảm nhí chỉ có thể hủy hoại con người. Vậy thì, một hội do những người nổi tiếng và giàu có như thế tổ chức, theo lý mà nói, cũng không nên là trò nhảm nhí. Tiện thể nghĩ lại, bức thư này có lẽ có chút đạo lý, chưa chắc đã là bạn bè đùa cợt anh ta. Anh ta lại cầm bức thư lên, muốn đọc lại từ đầu. Thế nhưng anh ta chỉ đọc được vài câu, không thể đọc tiếp xuống dưới. Dù cho các vị hội trưởng ủy viên này có nổi tiếng và có phúc đến đâu đi nữa, bức thư này rốt cuộc vẫn là hoang đường. Đây đúng là một ác mộng! Từ trước đến nay chưa từng gặp phải chuyện mâu thuẫn thế này, chuyện không thể nghĩ ra đạo lý thế này!
Chu Văn Tường là người đã qua cái tuổi cần chú ý chăm chút vẻ bề ngoài. Dù không phải cố ý lôi thôi lếch thếch, nhưng có cạo râu hay không trong hai ba ngày thì lòng vẫn có thể rất bình thản; chẳng những bình thản, mà dường như còn cảm nhận rõ hơn sự kiên cố phác giản của bản thân. Anh ta không hay soi gương; anh ta biết cái mặt tròn cùng thân hình vuông vức của mình chẳng có gì đẹp đẽ để ngắm; lòng tự trọng của anh ta đều gửi gắm vào cái tâm đơn thuần chân thật đó. Anh ta không muốn dùng vẻ bề ngoài để bày tỏ sự thông minh của nội tâm, mà muốn coi gương mặt vóc dáng làm bản hướng dẫn cho sự thành thật trong lòng. Anh ta hình như vẫn luôn nói thế này: "Hãy nhìn tôi xem! Sự thành thật đồng điệu từ trong ra ngoài! Chu Văn Tường chẳng có gì khác, chỉ được cái đáng tin cậy!"
Đặt bức thư đó xuống, anh ta lại muốn soi gương ngắm lại mình; sự tự tin lâu ngày khiến anh ta cố tình muốn đánh giá lại bản thân một lần nữa, giống như một nội các vô cùng vững chắc không những không sợ, mà còn hoan nghênh việc đưa ra "bản kiến nghị bất tín nhiệm" vậy. Đang định bước về phía chiếc gương, anh ta nghe thấy ngoài cửa sổ có tiếng bước chân. Anh ta nhận ra đó là vợ mình. Điều này khiến trong lòng anh ta bỗng chốc vô cùng thoải mái, không phải vì chào đón vợ, mà là vì anh ta nhận ra tiếng bước chân của cô ấy. Mọi thứ trong nhà đều có quy củ, quen thuộc và thân thiết, ngày "Hạ chí" nhất định ăn mì trộn, vợ đi đường luôn phát ra tiếng động ấy. Ước gì mọi chuyện trên đời đều như thế, đều khiến anh ta quen thuộc và cảm thấy thân thiết. Giả sử có một ngày vợ anh ta không đi theo cách quen thuộc của anh ta, thì sẽ giật mình hoảng hốt và không có cách nào xoay sở biết nhường nào! Anh ta không nói rõ được là mình có yêu vợ hay không, chỉ là những tiếng bước chân quen thuộc ấy dường như truyền cho anh ta một thứ sức mạnh, khiến anh ta đinh ninh rằng sinh mệnh vốn dĩ không phải là một cơn ác mộng hỗn độn. Anh ta biết cách đi đứng của cô ấy, cũng giống như biết trên chén trà của mình có hai bông hoa mẫu đơn đỏ thắm.
Anh ta vội vàng nhét bức thư khiến lòng mình bất an vào túi áo, động tác này thực hiện rất nhanh và rất tự nhiên, gần như là bản năng; chẳng cần suy nghĩ gì thêm, anh ta lập tức quyết định không thể để cô ấy nhìn thấy một bức thư nhảm nhí thế này.
Vợ đẩy cửa bước vào, một chân bước lên bậc cửa, giục: "Muộn rồi, đi thôi chứ?" "Tôi chẳng phải đang chuẩn bị đây sao?" Anh ta nhìn chiếc áo dài của mình, vô cùng kinh ngạc, ban nãy mải nghĩ đến bức thư kia, đã quên mất bản thân xem như đã mặc áo dài lên người chưa. Giờ nhìn thấy áo dài đang ở trên người, lại không nhớ nổi mình mặc vào lúc nào. Đã mặc áo dài lên người rồi, thì không nghi ngờ gì là đang chuẩn bị ra ngoài. Đi sớm về sớm, kiếm tiền nuôi gia đình cho vợ con, chính là vinh quang và lý tưởng của anh ta. Trên thực tế, vì bức thư đó, anh ta thực sự quên mất việc phải đến công sở, thế nhưng bị vợ giục giã thế này, anh ta không thể làm suy suyển dù chỉ một chút xíu vinh quang và lý tưởng sinh thời: "Tôi chẳng phải đang chuẩn bị đi đây sao?" Anh ta đội mũ lên. "Tiểu Xuân đi chưa?"
Vợ nhìn thẳng vào anh ta, mang theo vẻ khó xử thường thấy của người làm mẹ, vừa không muốn chồng nổi giận, vừa không muốn con trai thành kẻ vô tích sự, nhưng giả như chồng có thể không nổi giận ấy chứ, thì con trai có hơi hướng vô tích sự một chút cũng không phải vấn đề lớn lao gì. "Nó lại bảo hôm nay không đi học."
"Lại nói bụng hơi đau."
Chu Văn Tường không nói gì, bước ra ngoài. Giả sử anh ta gặng hỏi Tiểu Xuân, mà gặng hỏi ra ngô ra khoai — chỉ là không thích đi học chứ bụng chưa chắc đã đau. Điều này sẽ chứng minh con trai Chu Văn Tường biết nói dối. Giả sử không quản con trai, mà con trai thực sự học được thói nói dối, thì lại càng tệ hơn. Anh ta đành không nói một lời, ra vẻ trầm nghị; sự trầm nghị có thể khiến người đàn ông lúc không có cách nào xoay sở lại tỏ ra rất có cách giải quyết, đặc biệt là trước mặt phụ nữ. Chu Văn Tường là gia trưởng, đương nhiên phải thể hiện uy quyền, không thể để vợ con nhìn ra chút yếu điểm nào.
Bước ra khỏi cửa, anh ta càng cảm thấy rõ năng lực và bản lĩnh của mình. Ban nãy việc đối phó với vợ bằng cách không nói một lời v.v., anh ta làm vừa gọn gàng vừa thỏa đáng, gần như là từ tâm sở dục, ứng phó trôi chảy. Không có chút giả dối nào, không có chút thủ đoạn nào, hoàn toàn là sự chân thành xuất phát từ tu dưỡng phác thẳng sinh thời, chẳng cần suy nghĩ cũng có thể ứng phó dư dả. Nghĩ đến bức thư đó, đúng là trò nhảm nhí!
Đồng hồ lớn ở công sở đã điểm tám giờ ba mươi hai phút — quá hai phút. Đây là một trải nghiệm hoàn toàn mới; mười năm nay, muộn nhất là tám giờ hai8 phút là anh ta đã đến nơi rồi. Vào những ngày đi làm bình thường, kim dài trên đồng hồ luôn nằm ở phía "này" của mười hai giờ. Thế giới dường như rộng ra thêm hai phút, vạn vật đều thay đổi diện mạo! Anh ta bỗng chốc không còn nhận ra chính mình nữa, vốn là người ở phía "này" của tám giờ rưỡi; sinh mệnh là sự tích tụ của những thói quen, chiếc giường mới khiến người ta ngủ không yên giấc; Chu Văn Tường đã đánh rơi chính mình, đánh rơi ở ngoài hai phút ấy, tựa như đột nhiên bước ra bờ biển hoang vu.
Thế nhưng, chỉ một lát sau, trong lòng anh ta lại bình thản trở lại, tự tìm lại chính mình từ con đường lạc lối. Anh ta muốn trách mắng bản thân, không nên vì chút chuyện thế này mà hoảng loạn tâm thần; đồng thời, anh ta cảm thấy nên tự khen ngợi mình, vì chút chuyện nhỏ thế này mà lo lắng chính là vì bản thân từ trước đến nay vẫn luôn trung thực.
Ngồi vào bàn làm việc, anh ta lại nhớ đến chút chuyện không mấy dễ chịu. Quy định của công ty, quy định chính là, không được phép đi muộn. Anh ta từng nhìn thấy các đồng nghiệp bị giám đốc quở trách vì đi muộn; còn có người bị trừ lương vì đi muộn. Hừ, đây tuyệt đối không phải chuyện nhỏ! Đương nhiên, mười mấy năm phục vụ trung thành không thể vì đi muộn một lần mà tùy tiện xóa sạch được, anh ta nghĩ. Thế nhưng lỡ như bị giám đốc gọi lên thì sao? Chưa cần nói đến việc bị quở trách hay trừ lương, chỉ cần giám đốc không nói gì, mà chỉ dùng ngón trỏ chỉ vào Chu Văn Tường — anh ta thầm gọi tên mình — một cái thôi, thì cũng đủ tài nào chịu nổi rồi; không phải vì bản thân cái chỉ tay ấy, mà là vì cái chỉ tay ấy đã chỉ bay mười mấy năm vinh dự đi mất, giống như một gáo nước nóng dội vào tuyết vậy!
Đúng vậy, anh ta nên chủ động tìm giám đốc trước, chứ đừng đợi bị gọi tên. Một người trung thực nên thừa nhận lỗi lầm của mình, việc bị quở trách hay trừng phạt là điều nên làm. Anh ta đứng dậy, định đi gặp giám đốc.
Đứng thẫn thờ một lúc, anh ta phải nghĩ sẵn mấy câu. "Thưa giám đốc, tôi đến muộn hai phút, mấy năm nay đây là lần đầu tiên, nhưng rốt cuộc vẫn là phạm lỗi!" Điều này rất đúng mực, anh ta tự đánh giá bài tập sám hối của mình. Tuy nhiên, lỡ như giám đốc hỏi có lý do gì thì sao? Lý do đi muộn không những cần phải chuẩn bị sẵn, mà còn phải do chính mình nói ra trước, không cần đợi giám đốc hỏi. Có rồi: "Tiểu Xuân, con trai tôi — bị đau bụng, cho nên..." Thế này thì vô cùng viên mãn, lại là chuyện có thật. Anh ta thậm chí còn nghĩ đến việc nhân tiện xin giám đốc nghỉ nửa ngày, bởi vì cơn đau bụng của Tiểu Xuân có lẽ cần phải mời bác sĩ đến khám một phen. Thế nhưng anh ta không dám quyết định làm như vậy, bởi vì làm như thế tuy trông sẽ càng chu đáo hơn, nhưng có lẽ lại hơi quá trớn một chút.
Thêm nữa, ngày thường anh ta luôn cảm thấy vô cùng yêu thương Tiểu Xuân, không hiểu sao lúc này anh ta lại không mấy quan tâm đến chuyện đau bụng của Tiểu Xuân cho lắm, mặc dù theo mức độ trung thành của bản thân, anh ta phải tin vào cơn đau bụng của con trai, và nên lập tức đi mời bác sĩ cho nó.
Anh ta đi gặp giám đốc, đem những lời đã chuẩn bị sẵn nói ra hết, hơn nữa còn nói rất thỏa đáng, vừa không quá vội vàng, vừa không ấp úng khiến người ta nghi ngờ. Anh ta không dám xin nghỉ nửa ngày, thế nhưng có hé lộ một chút ý định cần phải mời bác sĩ. Nói xong, chưa đợi giám đốc mở lời, trong lòng anh ta đã cảm thấy vô cùng bình an rồi, bởi vì trước đó anh ta không ngờ lời mình nói lại có thể uyển chuyển chu đáo đến vậy. Vốn dĩ vì thấy mình trung thực, nên anh ta luôn cho rằng bản thân không giỏi ăn nói. Giờ đây lại có thể có tài ăn nói như thế trước mặt giám đốc, anh ta bắt đầu nhận ra bản thân không chỉ trung thực, mà còn có một số tài năng chưa từng được phát hiện.
Đúng như anh ta mong đợi, giám đốc không hề quở trách anh ta, chỉ cười với anh ta một tiếng. "Quả nhiên là người thành thật!" Chu Văn Tường thầm nghĩ trong lòng.
Cười trừ không nói đôi khi cũng giống như trừng mắt không lời, khiến người ta xoay người không kịp. Lời của Chu Văn Tường đã nói xong, nụ cười của giám đốc đã cười xong, sự việc có vẻ như đã kết thúc, nhưng lại không có bậc thềm nào để kết thúc màn này. Chu Văn Tường không thể cứ thế lặng lẽ bước đi, hơn nữa đứng lù lù ở đó cũng không ra làm sao cả. Hình như vẫn phải nói thêm điều gì đó, nhưng lại không thể nói nhảm với giám đốc. Sốt ruột quá, anh ta lại nghĩ đến con trai. "Vậy, nếu giám đốc thấy được, tôi xin phép nghỉ nửa ngày, về nhà xem sao!" Điều này lại rất đúng mực và trang trọng, mặc dù không biết con trai rốt cuộc có thực sự bị đau bụng hay không.
Giám đốc đã đồng ý.
Chu Văn Tường bước ra khỏi công ty, trong lòng có chút hoang mang. Cho dù là hoàn toàn xuất phát từ tình thương con, thì hành động này rốt cuộc vẫn có vẻ thiếu căn cứ. Nhưng một người thành thật làm việc thì không cần phải nghĩ đi nghĩ lại, cứ về nhà xem sao đã.
Đi đến cửa, Tiểu Xuân đang ngồi hát "Mặt trời mọc đi học thôi" trên hòn đá trước cửa kìa, sắc mặt và giọng điệu đều đủ để chứng minh trong thời gian gần đây nó hoàn toàn không thể phạm bệnh đau bụng. "Tiểu Xuân," Chu Văn Tường gọi, "Bụng con thế nào rồi?"
"Vẫn đau từng cơn, đến hát cũng không dám gân cổ hát to!" Tiểu Xuân đặt tay lên chỗ rốn.
Chu Văn Tường hừ một tiếng.
Gặp được vợ, anh ta hỏi: "Tiểu Xuân thực sự đau bụng à?"
Vừa thấy chồng quay về, Chu thái thái trong lòng đã có chút bất an, đến khi nghe thấy câu truy vấn này, lại càng cảm thấy bản thân đang ở vào tình thế khó xử. Tình mẫu tử rốt cuộc vẫn khiến cô ấy muốn che chở cho con trai, tình yêu thực sự thì không có thời gian để lựa chọn thủ đoạn, cô ấy đành phải nói dối: "Lúc anh đi, nó thực sự đau bụng, đau đến mức sắc mặt đổi cả màu, bây giờ đỡ hơn một chút rồi!"
"Vậy thì mời bác sĩ đến khám xem sao nhé?" Chu Văn Tường để chứng minh mẹ con họ đều nói dối, nên mới nghĩ ra cách này. Mặc dù anh ta cảm thấy cách này có chút thiếu thành khẩn, thế nhưng vẫn không tổn hại gì đến sự chân thành của anh ta, bởi vì anh ta thực sự muốn mời bác sĩ, nếu như vợ cũng đồng ý.
"Không cần mời đến nhà đâu nhỉ," vợ suy nghĩ một lát: "Anh dẫn nó đi khám đi là được."
Anh ta không ngờ vợ lại tán thành việc cho Tiểu Xuân đi khám bệnh như vậy. Đã nói thế rồi, thì thôi vậy, bác sĩ sẽ không kê đơn cho đứa trẻ không có bệnh, đi một chuyến uổng công là đủ để chứng minh lòng yêu con chân chính của mình, đồng thời vạch trần sự giả dối của mẹ con họ, mặc dù việc người nhà họ Chu lại không thành thật như vậy là điều khiến người ta đau lòng.
Anh ta dẫn Tiểu Xuân đi tìm Ngưu Bá Nham — một vị thầy thuốc Nho y hơn sáu mươi tuổi, đương nhiên là đáng tin cậy. Lão bác sĩ Ngưu nhắm nghiền mắt, đặt ngón tay có móng dài lên cổ tay Tiểu Xuân, bắt mạch phải mười phút.
Bệnh không nhẹ!" Ngưu Bá Nham lắc đầu nói, "Kê một thang thuốc uống thử xem, uống hai tễ rồi hãy đến bắt mạch lại!" Nói xong ông ta kê đơn thuốc, viết rất chậm, mà chữ lại rất nhiều.
Tiểu Xuân không có việc gì làm, lấy chiếc gối lót cổ tay ra làm túi cát, dùng cả hai tay tung lên chơi.
Đưa tiền khám xong, Chu Văn Tường cầm lấy đơn thuốc, cảm ơn thầy thuốc. Dẫn Tiểu Xuân bước ra; anh ta không thể quyết định nổi, rốt cuộc nên đi mua thuốc ngay lập tức, hay là dứt khoát mặc kệ không thèm đếm xỉa đến? Tiểu Xuân quả thực, theo anh ta thấy, chẳng có bệnh gì cả. Thế thì cho nó uống chút thuốc, vừa hay coi như một hình phạt, xem sau này nó còn dám giả vờ đau bụng nữa không! Thế nhưng, Tiểu Xuân đã không có bệnh, mà thầy thuốc lại kê đơn thuốc cho nó, vậy thì thầy thuốc nhất định là đang nói dối. Nếu anh ta cầm tờ đơn thuốc lừa đảo này đi mua thuốc, chẳng khác nào tự mình tin vào lời dối trá, sập bẫy của thầy thuốc. Tiểu Xuân nói dối, vợ nói dối, thầy thuốc nói dối, chỉ có mỗi mình là thành thật. Anh ta nhớ đến "Hội Nói Dối". Bức thư đó quả thực có chút đạo lý, anh ta không thể không thừa nhận điều đó. Thế nhưng, bản thân anh ta rốt cuộc vẫn là ngoại lệ, cho nên anh ta không thể hoàn toàn tin vào bức thư đó. Trừ phi có ai đó có thể chứng minh anh ta — Chu Văn Tường — nói dối, thì anh ta mới có thể hoàn toàn tâm phục khẩu phục đạo lý của "Hội Nói Dối". Thế nhưng, việc chứng minh chính mình nói dối là điều bất khả thi. Anh ta ngẫm nghĩ thật kỹ mọi chuyện đã qua, chẳng có chỗ nào đáng trách cả. Từ xa cho đến gần, anh ta ngẫm nghĩ kỹ lại những việc mình đã làm, những lời mình đã nói trong sáng nay, cũng đều không chê vào đâu được, bởi vì những việc làm và lời nói đó đều xuất phát từ thói quen thành thật ngày thường, hoàn toàn không có bất kỳ điểm nào cố tình làm ra vẻ hay nói ra để che đậy, chỉ có bản thân mới hiểu rõ chính mình. Anh ta xé nát bức thư đó và đơn thuốc lại với nhau, vứt dọc đường.
Đăng trên tờ "Ích thế báo", Thiên Tân, ngày 3 tháng 5 năm 1936