Emile sống đến tám tuổi bốn tháng mười hai ngày thì chết. Tôi không hề nghi ngờ phương pháp giáo dục của mình có sai sót gì lớn lao; những sơ suất nhỏ có lẽ là khó tránh khỏi, nhưng nhìn chung, thử nghiệm của tôi được xây dựng trên những nguyên lý vô cùng thỏa đáng. Ngay cả khi cái chết của nó là do một sơ suất nhỏ nào đó, thì điều đó cũng là điều hiển nhiên phải có trong công tác thử nghiệm; tinh thần khoa học không sợ sai lầm, mà chỉ sợ không nỗ lực sửa chữa sai lầm. Giả sử sau này tôi có một "New Emile thứ hai", tôi tin chắc sẽ hoàn toàn thành công, bởi vì tôi đã có kinh nghiệm, biết nên tránh điều gì và cần chú ý hơn điều gì. Thế nên, dù Emile của tôi có bất hạnh qua đời, tôi cũng không đau lòng; ngược lại, tôi càng vui mừng chờ đợi thành công trong tương lai của mình. Trong công việc bồi dưỡng trẻ em như thế này, chúng ta không cần phải động đến tình cảm nào cả.
Đáng tiếc là tôi rất bận, không thể viết lại toàn bộ kinh nghiệm của mình; tôi chỉ có thể viết ra một chút một cách đại khái, đợi sau này có thời gian sẽ làm một báo cáo chi tiết hơn. Tuy nhiên, tôi tin chắc rằng chút ghi chép này cũng đủ để khiến người đời không bao giờ nhắc lại tác phẩm của Rousseau nữa.
Khi Emile sinh ra, cân nặng là sáu pa-sao rưỡi, không quá lớn cũng không quá nhỏ, vừa vặn đúng mức. Vừa mới cất tiếng chào đời, nó đã khóc. Tôi liền dạy dỗ nó một trận: Bạn ơi! Ngậm miệng lại! Cuộc sống chính là sự phấn đấu, là chiến tranh; khóc lóc chính là tỏ ra yếu đuối, điều này chắc chắn ngươi phải biết; thế nên, đây là lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng, ta ra lệnh cho ngươi bỏ cái tật này! Nó ừ hữ thêm vài tiếng rồi không khóc nữa. Kể từ đó cho đến lúc chết, nó không bao giờ cất tiếng khóc thêm lần nào nữa; Emile dũng cảm của tôi! (Xin hãy tha thứ cho sự đa cảm của tôi!)
Ba ngày sau, tôi liền cướp nó ra khỏi vòng tay mẹ, tự mình gánh vác mọi trách nhiệm dạy dỗ. Dù là người mẹ có giáo dục và tài giỏi đến đâu đi nữa thì cũng không đáng tin cậy, đã là mẹ thì — dù là tốt nghiệp khoa giáo dục đại học hay là người đàn bà ngu dốt không biết một chữ — đều có bản tính xấu của người mẹ; sự thoái hóa của loài người nên đổ tội lên đầu những người mẹ trên toàn thế giới. Mỗi khi tôi nhìn thấy một người phụ nữ trẻ bồng một đứa trẻ béo ú, tôi lại nghĩ đến Đức mẹ và Chúa hài đồng. Ngay cả khi người phụ nữ trẻ đó là một người theo chủ nghĩa xã hội, thì đứa bé đó tối đa trong tương lai cũng chỉ trở thành một tín đồ chủ nghĩa xã hội theo đạo Cơ Đốc, có lẽ sẽ trở thành một Tolstoy chỉ có râu dài mà không biết chống cự. Tôi không thể dạy Emile cầu xin sự sống bên dòng sữa mẹ, ngoan ngoãn để phụ nữ hôn hít đùa nghịch như một con chó Bắc Kinh béo ú. Tôi muốn nó trở thành một chiến sĩ, có đôi má và trái tim cứng như thép tấm, đời đời kiếp kiếp làm cho cái miệng hôi hám của kẻ dám hôn nó phải sưng vù lên.
Tôi đã cai sữa cho nó. Dòng máu hóa sinh từ sữa mẹ khiến con người mềm nhũn như đậu phụ, khiến đàn ông trở nên nữ tính. Emile đã là con trai thì phải có khí phách nam nhi. Sữa bò cũng không được uống, để tránh cái gọi là "giáo dục sữa bò". Thứ tốt nhất thay thế sữa dĩ nhiên là bánh mì, thế nên Emile mới sinh được bốn ngày đã bắt đầu ăn bánh mì; sau này nó nhất định sẽ hiểu thế nào là vấn đề bánh mì và tại sao phải chiến đấu vì bánh mì. Tôi biết chất dinh dưỡng của bánh mì không phong phú bằng sữa mẹ và sữa bò, nhưng tôi không hề thương hại Emile vì chuyện nó thỉnh thoảng kêu đói; đóe rách là động lực nguyên thủy của cách mạng, nó nhất định phải hiểu thế nào là đói, rồi sau đó mới biết thế nào là phản kháng. Mỗi khi nó đói, tôi liền kể chi tiết cho nó nghe về phương pháp và chiến lược phản kháng; bánh mì nằm trong tay tôi, tôi nói gì nó cũng phải im lặng lắng nghe; cho đến khi tôi nhìn thấy trên trán nó đã túa mồ hôi hột, tôi mới đưa bánh mì cho nó để tránh việc nó bị ngất đi. Mỗi lần nhìn thấy bánh mì, ánh mắt của nó sáng rực lên khiến tôi không thể không hài lòng, nó quả thực đã hiểu được giá trị của bánh mì. Khi nó vừa học được vài câu nói đơn giản, nó đã biết hét lớn "Tôi muốn bánh mì!" tiếng hét đầy cuốn hút và mãnh liệt chẳng khác nào khẩu hiệu của một thủ lĩnh cách mạng.
Vì nó thường xuyên bị đói ngấu nghiến nên không tránh khỏi việc lén ăn trộm một số thứ, tôi không hề cấm cản nó. Ngược lại, tôi còn trừng phạt nó, giả sử như nó ăn trộm mà không đúng cách, hoặc đã ăn trộm đồ mà lại dễ dàng thừa nhận. Tôi ra tay tàn nhẫn đánh nó, nếu như nó dễ dàng thừa nhận lỗi lầm. Tôi muốn rèn giũa sự ranh mãnh cho nó. Bất kỳ chiến sĩ nào cũng phải giống như một con cáo. Những nhà cách mạng chiến đấu vì chính nghĩa đều phải cực kỳ ranh mãnh, dùng thủ đoạn đê tiện nhất để hoàn thành công việc lớn nhất. Đáng tiếc là Emile có lúc lại hiểu nhầm điều này, mà chỉ vì cái ăn cái uống của bản thân mà giở trò xấu với tôi. Nhưng, điều này thực ra là vì nó còn quá nhỏ, vẫn chưa hiểu hoàn toàn những gì tôi giảng giải. Giả sử như nó có thể sống đến mười lăm tuổi — không cần phải nói thêm đến tuổi cao hơn — tôi nghĩ nó nhất định sẽ có thể trở nên vĩ đại hơn, tuyệt đối không bao giờ vì lợi ích của bản thân mà ranh mãnh. Hành động vốn dĩ nên lấy sự nghiệp cần hoàn thành để phân định thiện ác, quan niệm đạo đức mục nát khiến con người ta trở thành phế thải, hành động càng hay thì càng vô tích sự. Hành động của Emile nhà tôi đã có sự huấn luyện cơ bản của nền văn hóa ngày mai, đáng tiếc là nó chết quá sớm, đến mức hành động của nó không thể chứng minh hoàn toàn mục đích của mình, cái mục đích vô cùng to lớn ấy.
Đến khi Emile tròn ba tuổi, không những trẻ con không thích chơi cùng nó, mà ngay cả người lớn cũng không ai yêu thương nó. Đây là điểm khiến tôi đắc ý nhất. Kể từ khi nó bắt đầu biết nói, tôi đã dùng hết sức lực, dạy cho nó những lời lẽ chuẩn xác nhất, quyết không cho phép nó biết một chữ nào mà không hiểu hoàn toàn ý nghĩa của chữ đó, cũng quyết không đưa cho nó bất kỳ chữ nào đủ để gây ra ảo tưởng. Cho nên, nó biết bao nhiêu lời nói chính là biết bấy nhiêu sự việc, không có một chút chiết khấu nào, cũng không có chút gì mờ ảo hư vô. Lấy ví dụ nhé, khi dạy nó nói chữ "nguyệt" (mặt trăng), tôi liền kể chi tiết mọi thứ về mặt trăng cho nó nghe: kích thước của mặt trăng, tuổi của mặt trăng, thuở ban đầu nó hình thành thế nào, và trong tương lai sẽ tan vỡ ra sao... Đây đều là những sự thật. Những gì trái ngược với sự thật đều bị loại trừ: mặt trăng chính là mặt trăng; "mặt trăng ơi", còn cái gì mà "ông trăng" nữa, đều không được phép lọt vào tai Emile. Ai cũng biết ánh sáng của mặt trăng có được từ mặt trời, thế nên gọi là "mặt trăng" là không thông suốt; còn "ông trăng" thì lại càng nhảm nhí hơn. Tôi không thể dạy Emile của tôi gọi cái thể tĩnh mịch chết chóc ấy là "ông". Còn như trong mặt trăng có một con thỏ lớn, chuyện Hằng Nga bôn nguyệt v.v., những lời nhảm nhí hoang đường ấy lại càng không thể dạy cho nó biết dù chỉ một chút. Truyền thuyết và thần thoại là trò chơi của thời đại dã man; Emile được chuẩn bị để sáng tạo ra nền văn hóa của ngày mai, nó nhất định phải nói tiếng nói của con người. Vâng, tôi cũng kể chuyện cho nó nghe, nhưng không phải là thể loại Hằng Nga bôn nguyệt đó. Tôi kể cho nó nghe chuyện về Tần Thủy Hoàng, Hán Vũ Đốc, Alexander, Napoleon v.v., và đem hết sức có thể để miêu tả những kẻ được gọi là anh hùng này thành những con người vô cùng tầm thường, hơn nữa không nhất thiết phải là người tốt bình thường. Emile khi lên ba tuổi đã hiểu rằng sự đắc chí của Napoleon chỉ là dựa dẫm vào một số cơ hội. Nó không chỉ nhờ vậy mà hiểu đúng đắn về lịch sử, kiến thức địa lý của nó cũng đủ khiến người ta kinh ngạc. Khi tôi giảng sự tích lịch sử cho nó, tôi tiện tay chỉ bản đồ các nước cho nó bất cứ lúc nào. Thỉnh thoảng chúng tôi cũng bàn luận về thực vật hoặc côn trùng, nhưng tuyệt đối không có chuyện cóc cưới vợ, lấy lá sen làm kiệu kiểu nhảm nhí làm mê hoặc lòng người đó. Chúng tôi nói đến con cóc, liền bắt ngay một con đến, mổ xẻ thật chi tiết, để tôi giải thích cấu tạo của con cóc. Bằng cách này, không những nó hiểu đúng đắn về con cóc, mà còn vì dùng dao nhỏ mổ xẻ nó, từ đó mà dẹp bỏ được cái tâm yêu thương giả dối kia. Con người trong tương lai không được phép có sự đa cảm. Ngay cả đối với mọi thứ trên cơ thể của chính Emile, tôi cũng giải thích sự thật cho nó theo cách này. Khi nó lên năm tuổi, nó đã có không ít kiến thức về giới tính. Nó biết nó là do mẹ sinh ra, chứ không phải từ trên cây rơi xuống. Nó hiểu cơ quan sinh dục của nó dùng để làm gì, giống như nó hiểu cái miệng của nó dùng để làm gì vậy. Emile năm tuổi, tôi dám cá, thực ra còn biết nhiều và hiểu nhiều hơn cả những đứa trẻ lớn mười tám, mười chín tuổi bình thường.
Thế nhưng, chính vì nó biết nhiều, biết chính xác, nên mọi người lại không mấy yêu thích nó. Đương nhiên, đây không phải lỗi của nó. Trẻ con không thể chơi cùng nó, bởi vì nó thì thông minh còn chúng thì hồ đồ. Ví dụ như một đám trẻ trai gái đang chơi trò "chỉ tên loại quả", nó liền không cần mời mọc mà ngồi xổm vào giữa đám trẻ, thế nhưng cho đến khi thủ lĩnh hô lên: "Quả lựu của tôi từ từ nhẹ nhàng qua đánh ba cái," thì nó — giả sử nó được phân vai là quả lựu — liền bất động, mặc cho mọi người sốt ruột. "Con người không thể là quả lựu, quả lựu là thực vật!" đó là lời phản kháng của nó. Mọi người đương nhiên đành phải mời nó ra ngoài. A! Sự chiến thắng của lý trí, và nỗi thống khổ của nhà triết học! Những kẻ ngu ngốc thời trung cổ thường thiêu sống các nhà triết học, gọi họ là phù thủy, kẻ bắt cóc trẻ em v.v. Emile của tôi cũng không thoát khỏi tai họa này nhỉ! Những đứa trẻ kia nói gì chơi gì cũng lấy "giả vờ" làm trung tâm, giả vờ làm cô nương, giả vờ làm thỏ con, Emile hoàn toàn không dám giả vờ, vì sợ tôi trách phạt. Tôi không phản đối nghệ thuật, giả sử Emile có thể trở thành một nhà văn, tôi tuyệt đối sẽ không ngăn cản nó. Tuy nhiên, tôi không thể mặc kệ nó trở thành một nhà văn chuyên nói lời mê sảng, suốt ngày theo đuổi ảo tưởng. Trưởng tượng là một trong những nhân tố văn học, đó là lời của mấy thế kỷ trước. Sự tiến bộ của con người chính là việc nhận thức về sự việc thực tế ngày càng tăng lên; thế nhưng văn học từ đầu đến cuối không hề có sự giúp đỡ nào trong trách nhiệm này. Emile có thể trở thành một nhà văn hay không, tôi còn chưa biết, nhưng giả sử nó có thể trở thành, nó nhất định không được tin tưởng vào trí tưởng tượng nữa. Trong chương trình giáo dục của tôi, ngay từ khởi đầu tôi đã không cho phép nó tưởng tượng. Một là một, hai là hai, giả sử Emile đem một coi là hai, tôi thà giết nó đi! Vâng, nó đã đánh mất những người bạn nhỏ, có lúc biểu lộ sự cô độc khổ sở, nhưng điều này có sá gì, "bạn bè" vốn dĩ là một danh từ của giai cấp tư sản, thế nên Emile từ nhỏ không có bạn bè là quá đúng rồi.
Trẻ con không muốn chơi với nó, cha mẹ chúng cũng ghét bỏ nó. Điều này là đương nhiên, bởi vì giả sử thế giới của Emile một khi đã đến, thì lũ phế vật chỉ biết dạy con cái "giả vờ" cái này, "giả vờ" cái nọ đều đáng bị tiêu diệt sạch. Chúng không cho phép con cái mình chơi với Emile, bởi vì Emile quá mức vô phép tắc. Điều đầu tiên khiến chúng cho là nó vô phép tắc chính là nó vĩnh viễn không gọi chúng là chú bác thím mợ, mà gọi thẳng là "mẹ của thằng Trọc", hoặc "bố của Lý Thuận"; gặp phải người trung niên không con không cái, nó liền gọi là "vợ của Lý Hai", hoặc "Lý Hai". Chẳng phải đây là cách gọi chính xác nhất sao? Thế nhưng chúng không thích nghe. Chúng dạy trẻ con hễ gặp người là gọi "ông lớn", tựa như mọi người đều không có họ tên vậy. Chúng chỉ biết dạy con cháu nịnh hót, phục tùng — gọi người ta là chú là bác có nghĩa là phải nghe lời chú bác. Emile là một "con người", nó không cần phải nghe lời người khác. Nó không phải là nô lệ. Vô phép tắc, đáng đời! Điều thứ hai khiến chúng không thích và gọi nó là đứa trẻ hoang dã, chính là sự thẳng thắn của nó. Dưới sự dạy dỗ giám sát của tôi, mà Emile lại biết khiêm tốn và khách khí, chẳng phải chứng minh giáo dục của tôi hoàn toàn vô ích sao? Sự thẳng thắn của nó là vì trong lòng nó vô cùng phong phú. Tôi dám cá, tâm trí và sở thích của nó ở rất nhiều phương diện còn cao minh hơn người lớn. Phàm là tất cả những thứ giả dối, lừa người, nó đều không thể thưởng thức nổi. Ví dụ như biểu diễn ảo thuật, múa võ bán nghệ thông thường hễ nhìn thấy, nó ngay lập tức sẽ nói, đây đều là giả. Ngay cả khi người bán nghệ cầm đao thật thương thật, nó cũng có thể biết họ chỉ múa may quay cuồng chứ không chém thật giết thật. Từ lúc sinh ra cho đến khi chết, nó không có lấy một món đồ chơi nào: búp bê là giả, dao súng nhựa là giả, ô tô đồ chơi là giả; tôi không cho nó đồ giả. Nó muốn chơi, tôi dạy nó dùng búa đập đá, hoặc cầm sọt húc than, trong trò chơi luôn tiếp xúc với vật thật, trong lúc chơi đùa luôn có công dụng thực tế. Hơn nữa nó cũng không có thời gian đâu mà chơi đùa, bởi vì tôi luôn dạy dỗ nó, huấn luyện nó; tôi không cho phép nó biết trẻ con là nên chơi đùa, tôi bảo với nó công việc lao động là trách nhiệm cao nhất. Do đó, nó không thể không thường xuyên đắc tội với người khác. Nhìn thấy vợ của Vương Đại hàng xóm trát phấn trên mặt, ngay lập tức nó sẽ bảo với cô ta, đó là phấn trắng đấy, mặt vốn dĩ đâu có trắng đâu. Nhìn thấy con gái của Vương Nhị đeo hoa giấy, nó cũng chỉ ra như vậy, hoa của ngươi không thơm đâu, làm bằng giấy cơ mà, hừ! Nó có kiến thức của người lớn, mà không có sự khách khí của người lớn, cho nên lời nói của nó giống như một ông già cố ý làm người ta ghét vậy. Điều này đương nhiên là không thể tránh khỏi, và cũng là điều tôi mong muốn. Tôi thực sự yêu cái cách nó nhăn mũi ra như một ông cụ non, khiến người lớn á khẩu không trả lời được. Người ta mắng nó là "ông già non", nào đâu biết rằng đây chính là sự kiêu hãnh của tôi chứ!
Vì kiến thức thu được khác nhau, cho nên tình cảm cũng khác nhau. Tình cảm là dòng nhựa sống của kiến thức, tựa hồ là như vậy. Kiến thức của Emile đã vô cùng chính xác thiết thực như thế, nó một cách tự nhiên sẽ không có những tình cảm phù phiếm. Nó yêu mọi thứ hữu ích, những thứ hữu ích, đối với nó, cũng chính là cái đẹp. Quan niệm về cái đẹp của người bình thường hầu như hoàn toàn là "người nói sao ta nói vậy", cho nên chẳng ai nói ra được rốt cuộc cái đẹp là gì. Giống như cái đẹp tương đương với sự hư ảo vậy. Emile thì không giống như vậy, nó nhìn ra được vẻ đẹp của chiếc xe đạp, nhưng tuyệt đối không giả vờ điên rồ mà thốt lên rằng: "Ánh chiều tà này đẹp làm sao!" Thế nhưng, nó lại vì thế mà thường xuyên đắc tội với mọi người, bởi vì nó không chịu hùa theo mọi người mà nói: Bông hồng này đẹp lắm, hoặc vị tiểu thư này mặt đẹp tựa hoa đào cả. Nó hiểu đào ăn ngon, chẳng cần biết hoa đào có đẹp hay không; còn như mặt đẹp tựa hoa đào, hay là mặt đẹp tựa bồ công anh, thì lại càng không có gì quan trọng lớn lao.
Đối với cái đẹp là như vậy, trong những tình cảm khác nó cũng tự nhiên khác người. Nó hầu như không biết cười. Tôi cho rằng điểm vô tích sự nhất của loài người chính là cái cười cợt nhả nhí nhố, thế mà mọi người cứ thích kể chuyện cười cho lũ trẻ nghe, đến mức dưỡng thành thói quen xấu thích nghe chuyện cười của lũ trẻ. Tính thử xem nào, có nụ cười nịnh hót, có nụ cười lạnh lùng, có nụ cười vô vị, có nụ cười kiêu ngạo, có nụ cười giả tạo, có nụ cười cuồng cuồng, có nụ cười lấy lệ; thế nhưng, ai có thể nói rõ ràng thế nào là nụ cười chân thật? Đại khái là hoàn toàn không có cái gọi là nụ cười chân thật ấy đâu nhỉ? Thế thì, tại sao con người ta vẫn cứ muốn cười? Văn nghệ của tiếng cười, câu chuyện của tiếng cười, chẳng qua chỉ là sự vô vị, chỉ là đem những chuyện trang trọng và chuyện đáng khóc biến thành nhẹ nhàng lỏng lẻo, để mà đối phó cho qua chuyện. Giả sử loài người muốn không bị thoái hóa nữa, đầu tiên phải ngừng cười. Cho nên tôi không cho phép Emile cười, cũng vĩnh viễn không kể cho nó bất kỳ câu chuyện gây cười nào. Tiếng cười là thứ thuốc mê hèn hạ nhất, người biết suy nghĩ một cách trang trọng nên vĩnh viễn cắn chặt hàm răng, không nên vì cười mà há hốc miệng ra. Emile không biết cười, hơn nữa nhìn người khác cười cực kỳ chán ghét. Nó vừa không khóc, cũng không cười, nó mới đích thị là con người làm bằng sắt đá, con người của tương lai, người vĩnh viễn không bao giờ dùng nhầm tình cảm, người khác yêu nó hay không thì có can quan gì, Emile là Emile là xong.
Đến khi nó lên sáu tuổi, tôi bắt đầu dạy cho nó những danh từ trừu tượng, như chính nghĩa, như cách mạng, như đấu tranh v.v. Những thứ này tự nhiên là tương đối khó hiểu một chút, nhưng giáo dục vốn dĩ là một thứ sự ngấm ngầm tiệm tiến, từ nhỏ nghe quen cái gì, thì trong tương lai sẽ hiểu ra cái đó, tôi đem những tư tưởng quan trọng sâu sắc này thổi vào lòng nó trước, chiếm lĩnh trái tim nó, lâu dần nhất định sẽ từ từ nảy mầm, giống như chôn hạt giống xuống đất vậy, mặc cho vỏ của hạt giống có cứng đến đâu, thời gian nhiều rồi cũng sẽ nứt ra. Sau khi tôi giải thích xong một danh từ nào đó, liền tìm cách để nó ứng dụng vào lời nói hằng ngày; không hề sợ nó dùng sai. Ngay cả khi nó gọi "ăn cơm" là "cách mạng", cũng được, bởi vì ít nhất nó cũng biết nói hai chữ đó. Ngay cả khi nó đem một số danh từ trừu tượng và sự thật liên kết lại với nhau một cách cực kỳ phi logic, cũng được, bởi vì đây chỉ là tư tưởng hãy còn chưa trưởng thành, nhưng ở một phương diện khác lại đủ để thấy rõ tinh thần dũng cảm của nó. Giống như việc, nó vì chán ghét thằng Trọc thứ hai nhà hàng xóm mà hô lên "Đánh đổ thằng Trọc thứ hai chính là cứu thế giới", được chứ. Cho dù giá trị của thằng Trọc thứ hai không cao đến thế, nhưng Emile rốt cuộc cũng có dũng khí đánh đổ nó, cùng với tinh thần cứu thế giới. Nói thật lòng, trong hành vi và tư tưởng cách mạng, tinh thần thực ra chiến thắng logic. Tôi rất thích nghe Emile nói chuyện, mới sáu bảy tuổi đầu nó đã có thể nói một tràng những lời hay ý đẹp bốn chữ một câu, tinh luyện gọn gàng giống như khẩu hiệu, Emile nói: "Chúng ta cách mạng, đánh đổ đánh đổ, hy sinh đến cùng, lũ chó săn kia, máu chảy thành sông, dìm chết tụi mày..." Có được kiến thức chính xác mà nó có được từ lời nói trước đó, cộng thêm ý thức chính xác được bồi dưỡng từ năm sáu tuổi này, tôi dám cá đây là một thành công vô cùng to lớn. Đây là một thứ phương pháp lột sạch da thịt của đứa trẻ, hút sạch máu, mà cải tạo triệt để cho nó. Nó không biết khóc cười, giống như một cỗ máy đang chờ đợi làm những việc mà nó nên làm. Chỉ có cách này, tôi cho rằng, mới có thể bồi dưỡng ra một chiến sĩ trong tương lai. Một chiến sĩ như thế ngay từ khi còn nhỏ đã phải hy sinh sạch sành sành niềm vui, nhổ tận gốc bản tính con người. Ngoài cách này ra, mưu cầu cải thiện loài người bằng giáo dục thì đúng là nằm mơ giữa ban ngày.
Vào năm nó lên tám tuổi, tôi bắt đầu giảng nguyên lý chính trị cho nó. Nó rất thích nghe, hơn nữa đã ghi nhớ rất nhiều danh từ chính trị học. Đáng tiếc là, chẳng bao lâu sau nó đổ bệnh. Thế nhưng tôi tuyệt đối không ngờ rằng nó lại đổ bệnh một trận rồi không gượng dậy nổi. Trước đây nó cũng từng mắc bệnh, tôi luôn là một mặt cho nó uống thuốc, mặt khác tiếp tục dạy nó làm việc. Trẻ con là không thể nuông chiều được, có chút bệnh vặt là lập tức chiều theo nó, buông thả nó, nó sẽ quen mùi ngọt rồi hở ra một chút là giả vờ bệnh để chơi đùa. Tôi không mắc mưu này. Bệnh rồi cũng phải làm việc, nó tự nhiên hiểu giả vờ chơi đùa là không có lợi ích gì. Trận bệnh lần này của nó quả thực không nhẹ, tôi đã dừng công việc của nó lại, thế nhưng vẫn dùng lý thuyết lịch sử và cách mạng để thay thế câu chuyện nhằm giải khuây cho nó, thuốc cũng uống không ít. Nào ngờ nó cứ thế mà chết! Đến bây giờ nghĩ lại, đại khái là tôi đã sơ suất về răng của nó. Răng của nó vẫn chưa thay xong, rất có thể ở phía răng hàm đã xảy ra vấn đề lớn gì đó, mà tôi chỉ lo cho nó uống thuốc, quên mất việc kiểm tra kỹ lưỡng răng của nó. Nếu không thì, tôi nghĩ dù thế nào đi nữa nó cũng không thể chết, cho nên khi hơi thở của nó ngừng lại, tôi hoàn toàn không thể tin đó là sự thật! Emile của tôi!
Tôi không có thời gian để nói chi tiết mọi thứ về nó; nghĩ đến cái chết của nó, tôi cũng không muốn nói nữa! Tôi không hề hoài nghi nguyên lý và phương pháp giáo dục của mình, chỉ là rốt cuộc tôi không thể hoàn toàn khống chế được tình cảm của bản thân, điểm yếu của tôi! Thế nhưng đứa trẻ Emile đó cũng đáng yêu quá đi mất! Chút đau lòng này chẳng phải chính là sự nản lòng sao, tôi rốt cuộc cũng thu được rất nhiều kinh nghiệm nhờ Emile, tôi nên vui vẻ tiếp tục nghiên cứu và thử nghiệm của mình; tôi tin chắc mình có thể hoàn thành kế hoạch vĩ đại trên người Emile thứ hai.
Đăng trong "Văn học" tập 7 số 1, tháng 7 năm 1936