1. MỘT BẢN TRƯỜNG CA LÃNG MẠN.—The Faerie Queene là mẫu mực hoàn hảo nhất mà chúng ta có trong văn học Anh về loại hình thơ thuần túy lãng mạn. Tác phẩm được cấu thành từ bốn yếu tố: "mang hơi hướng đồng quê về mặt liên tưởng, tinh thần hiệp sĩ, xu hướng đạo đức và phương pháp ẩn dụ" (Renton). Chủ đề của tác phẩm được lấy từ chu kỳ huyền thoại cũ về Vua Arthur, được điểm tô thêm bằng phép màu không chút hiểm nguy của Ariosto và Tasso. Bối cảnh của những cuộc phiêu lưu được đặt trong các khu rừng mê hoặc và những tòa lâu đài của vùng đất thần tiên huyền ảo, xa xôi thời hiệp sĩ trung cổ; và bản thân các biến cố xảy ra đều là những điều cực kỳ khó tin hoặc hoàn toàn không tưởng. Ngôn ngữ trong thơ thường mang phong cách cổ kính và cố ý tạo cảm giác xa lạ. Phần lớn các công cụ và đạo cụ được sử dụng để dẫn dắt câu chuyện, chẳng hạn như những cây sim biết nói, gương thần, kiếm, nhẫn, bộ giáp không thể xuyên thủng và các suối nước chữa lành, đều mang tính siêu nhiên. Tất cả các nhân vật—hiệp sĩ, tiểu thư, người lùn, pháp sư, rồng, tiên nữ, thần rừng và người khổng lồ—đều là những hình mẫu kinh điển của dòng văn học lãng mạn đồng quê.

Cấu trúc cốt truyện của The Faerie Queene rất đồ sộ và được sắp xếp lỏng lẻo. Tác phẩm bao gồm sáu câu chuyện, hay các huyền thoại chính, và mỗi phần đều chứa đựng nhiều đoạn lạc đề cùng các tình tiết đan xen phức tạp. Phác thảo cho toàn bộ tác phẩm, vốn chỉ được tác giả hoàn thành một nửa, đã được trình bày trong lá thư ông gửi cho Sir Walter Raleigh. Bức thư này đóng vai trò như một lời giới thiệu tuyệt vời cho bài thơ và học giả cần đọc nó một cách kỹ lưỡng. Gloriana, Nữ hoàng của Xứ sở Thần tiên, tổ chức tại triều đình của bà một lễ hội phong kiến trang trọng kéo dài mười hai ngày; trong thời gian đó, bà phái mười hai hiệp sĩ vĩ đại nhất của mình đi thực hiện mười hai cuộc phiêu lưu riêng biệt. Các hiệp sĩ được giao nhiệm vụ bảo vệ những người gặp nạn và giải oan cho họ. Vị hiệp sĩ lý tưởng, Hoàng tử Arthur, là nhân vật nam trung tâm của bài thơ. Chàng đem lòng yêu Gloriana sau khi nhìn thấy nàng trong một thị kiến kỳ diệu và được khắc họa là đang lên đường tìm kiếm nàng. Chàng xuất hiện trong tất cả các huyền thoại vào những thời điểm thích hợp để giải cứu các hiệp sĩ khi họ rơi vào cảnh khốn cùng hoặc rơi vào tay kẻ thù. Sáu cuốn sách hiện còn bao gồm các huyền thoại về: (I) Hiệp sĩ Hồng thập tự, hay sự Thánh thiện; (II) Sir Guyon, Hiệp sĩ của sự Tiết độ; (III) Britomart, nữ Hiệp sĩ của sự Trinh bạch; (IV) Sir Campbell và Sir Triamond, các Hiệp sĩ của Tình bằng hữu; (V) Sir Artegall, Hiệp sĩ của Công lý; và (VI) Sir Caledore, Hiệp sĩ của sự Lịch thiệp. Cuốn I là ẩn dụ về mối quan hệ giữa con người với Chúa; cuốn II về mối quan hệ của con người với chính mình; còn các cuốn III, IV, V và VI là về mối quan hệ của con người với đồng loại. Hoàng tử Arthur, hiện thân của sự Cao thượng—điều mà Spenser muốn ám chỉ là lòng Đại lượng (μεγαλοψυχία theo Aristotle)—chính là lý tưởng về một nhân cách hoàn hảo, nơi hội tụ tất cả các đức hạnh cá nhân. Đây là một bài thơ về văn hóa, thấm nhuần những lý tưởng đạo đức của Aristotle và các giáo huấn của Kitô giáo.

2. ẢNH HƯỞNG CỦA TÂN HỌC.—Giống như Milton, Gray và các nhà thơ Anh khác, Spenser là một học giả thông tuệ những tác phẩm xuất sắc nhất trong văn học cổ đại và hiện đại. Về sự kế thừa cụ thể của Spenser, mặc dù ông chịu ảnh hưởng nhiều từ tình tiết và lối hành văn trong bản dịch Romance of the Rose của Chaucer cũng như Morte d'Arthur của Malory, thì các đại thi hào trường ca như Tasso và Ariosto mới là những người đứng ở vị trí đầu tiên. Sự tương đồng giữa các đoạn trong The Faerie Queene với những đoạn trong Orlando Furioso và Jerusalem Delivered nổi bật đến mức một số người đã cáo buộc nhà thơ người Anh này tội diễn giải và vay mượn một cách nô lệ từ hai tác gia người Ý. Nhiều điểm tương đồng này đã được chỉ ra trong các chú thích. Về lời chỉ trích này, ông Saintsbury nhận xét: "Có lẽ phải đợi đến khi đọc kỹ Orlando, và đọc bằng nguyên tác, người ta mới hiểu được sự vĩ đại thực sự của Spenser. Ông thường xuyên, và rõ ràng là có chủ đích, thách thức sự so sánh; nhưng trong mọi trường hợp, người ta sẽ thấy rằng những vẻ đẹp của ông hoàn toàn là của riêng ông. Ông chỉ noi theo Ariosto giống như cách Vergil noi theo Homer, và ít nô lệ hơn nhiều."

Ảnh hưởng của Tân học thể hiện rõ nét qua việc Spenser sử dụng thần thoại cổ điển. Các huyền thoại Hy Lạp được đặt song hành cùng hình ảnh và truyền thuyết Kitô giáo. Giống như Dante, nhà thơ không coi học thuyết Hy Lạp về vẻ đẹp cảm quan là đối nghịch với các chân lý tôn giáo. Đôi khi có sự kết hợp khập khiễng giữa chủ nghĩa cổ điển và thời trung cổ, chẳng hạn như khi một pháp sư xuất hiện trong nhà của Morpheus, hay một phù thủy đi đến cõi của Pluto. Spenser được dẫn dắt bởi một cảm quan về cái đẹp cao quý và chân thực hơn những gì mà những người theo chủ nghĩa thuần túy cổ điển biết đến.

Một yếu tố vô cùng hấp dẫn trong chủ nghĩa cổ điển của ông là sự tôn thờ vẻ đẹp. Quan niệm của người Hy Lạp về vẻ đẹp bao gồm hai dạng—cảm quan và tinh thần. Những mô tả của ông rực rỡ sắc màu và gợi cảm đến mức ông được mệnh danh là nhà thơ của các họa sĩ, là "Rubens" và "Raphael của giới thi nhân." Cũng như Plato, quan niệm của Spenser về vẻ đẹp tinh thần bao hàm cả cái chân và cái thiện. Vẻ đẹp cảm quan được thể hiện qua các hình thái của tự nhiên bên ngoài, như sương sớm và ánh nắng, những vườn hồng, những bụi cây cơm cháy xanh tươi và những dòng suối tĩnh lặng. Lý tưởng về vẻ đẹp hoàn hảo, kết hợp giữa cảm quan và tinh thần, được ông tìm thấy ở người phụ nữ. Một người như vậy là Una, giấc mộng thời trai trẻ của nhà thơ, và ta nhận ra ở nàng một người có tâm hồn trong sáng tựa như gương mặt—một hình mẫu lý tưởng hóa về người phụ nữ trong đời thực, người khơi gợi trong ta mọi tình yêu và sự tôn kính.

3. GIẢI MÃ ẨN DỤ.—Vào thế kỷ XVI, quan điểm của nước Anh theo Thanh giáo là mọi kiệt tác văn học không chỉ nên mang lại sự giải trí mà còn phải truyền tải một bài học đạo đức hay tâm linh nào đó. Ông Patee nhận định: "Sau khi đọc bức thư Spenser gửi cho Raleigh, không ai có thể bước sâu vào bài thơ của Spenser mà không tin rằng mục đích chính của tác giả là giáo huấn, gần như tương tự mục đích của Bunyan trong Pilgrim's Progress." Milton chắc chắn đã nghĩ đến đặc điểm này của The Faerie Queene khi viết trong bài Il Penseroso:

"Và nếu còn gì khác nữa mà các bậc thi nhân lớn

Đã ca hát bằng những giai điệu trang nghiêm, hiền triết

Về các giải đấu, và những chiến lợi phẩm treo cao,

Về những cánh rừng và những bùa phép ảm đạm,

Nơi ẩn chứa nhiều ý nghĩa hơn những gì tai nghe thấy."

Việc ẩn dụ trong bài thơ gắn kết chặt chẽ với mục tiêu và xu hướng đạo đức của nó là điều hiển nhiên, thể hiện qua tuyên bố của chính tác giả rằng "mục đích chung của toàn bộ cuốn sách là rèn giũa một quý ông hay một nhân vật cao quý theo kỷ luật đức hạnh và nhã nhặn. Điều mà tôi tin là sẽ hợp lòng và làm hài lòng người đọc nhất, khi được tô điểm bằng hư cấu lịch sử, thứ mà phần lớn mọi người thích đọc, vì sự đa dạng của nội dung hơn là vì lợi ích của những tấm gương." Do đó, The Faerie Queene, theo mục đích được tuyên bố của tác giả, là một bài thơ về văn hóa. Mặc dù đây là một trong những tác phẩm có tính nghệ thuật cao nhất trong ngôn ngữ, nhưng đồng thời nó cũng là một trong những tác phẩm mang tính giáo huấn nhất. Ông Church cho rằng: "Nó tự nhận là một sự trình bày được che đậy của triết học đạo đức."

Ẩn dụ được chia làm ba phần—đạo đức, tôn giáo và cá nhân.

(a) Ẩn dụ về Đạo đức.—Tất cả các nhân vật đều đại diện cho những đức hạnh và thói xấu khác nhau, mà những mưu đồ và cuộc chiến giữa họ tượng trưng cho cuộc đấu tranh của linh hồn con người để đạt tới sự hoàn thiện. Ví dụ, Hiệp sĩ Hồng thập tự nhân cách hóa đức hạnh cá nhân đơn thuần là sự thánh thiện, trong khi Hoàng tử Arthur đại diện cho nhân cách hoàn hảo hội tụ tất cả các phẩm chất đạo đức; Una đại diện cho chân lý trừu tượng, trong khi Gloriana tượng trưng cho sự kết hợp của tất cả các đức hạnh ở người phụ nữ hoàn hảo.

(b) Ẩn dụ về Tôn giáo hay Tâm linh.—Dưới cách giải thích này, Hiệp sĩ Hồng thập tự là hiện thân của nước Anh theo đạo Tin lành, hay giáo hội chiến đấu, trong khi Una đại diện cho tôn giáo chân chính của Giáo hội Cải cách. Mặt khác, Archimago tượng trưng cho những thủ đoạn lừa dối của dòng Tên và Duessa tượng trưng cho Giáo hội La Mã giả tạo đang ngụy trang dưới vẻ ngoài tôn giáo chân chính.

(c) Ẩn dụ về Cá nhân và Chính trị.—Tại đây, chúng ta tìm thấy sự thể hiện cụ thể của nhiều nhân vật đương thời quan trọng đối với Spenser. Một trong những mục đích chính của Spenser khi sáng tác bản trường ca là làm hài lòng những nhân vật quyền lực tại triều đình, và trên hết là giành được lời khen ngợi cùng sự bảo trợ từ vị nữ hoàng phù phiếm và ưa nịnh hót, người mà ông tôn vinh là Gloriana. Hoàng tử Arthur là một nhân vật tương tự, bày tỏ lòng kính trọng đối với Lãnh chúa Leicester. Trong hình tượng Hiệp sĩ Hồng thập tự, chắc chắn ông đã ca ngợi một quý ông nào đó như Sir Philip Sidney hay Sir Walter Raleigh, như thể họ là một Thánh George thứ hai, vị thánh bảo hộ của nước Anh; trong khi ở nhân vật Una, chúng ta có thể thấy hình ảnh lý tưởng hóa của một quý cô xinh đẹp nào đó tại triều đình. Qua nhân vật Archimago, ông châm biếm vị vua Philip II đáng ghét của Tây Ban Nha, và qua Duessa giả tạo, ông ám chỉ nữ chính trị gia đầy quyến rũ Mary, Nữ hoàng xứ Scots, người vốn không đáng phải chịu đòn giáng nặng nề như vậy.