Đó là một trong những khoảnh khắc đầy tính kịch nghệ mà vì nó, bạn tôi mới sống. Nói rằng anh bàng hoàng hay phấn khích trước lời thông báo kinh ngạc ấy thì quả là khuếch đại. Tuy chẳng có chút độc ác nào trong bản tính kỳ dị của mình, anh không hề nghi ngờ gì là đã trở nên trơ lì cảm xúc do bị kích thích quá độ trong thời gian dài. Thế nhưng, dù cảm xúc có bị chai sạn, trí tuệ của anh lại hoạt động cực kỳ mẫn tiệp. Hoàn toàn không thấy ở anh dấu vết của sự kinh hãi như chính tôi vừa trải qua trước lời tuyên bố cộc lốc ấy; thay vào đó, gương mặt anh chỉ hiện lên sự điềm tĩnh tò mò của một nhà hóa học đang quan sát những tinh thể kết tủa rơi xuống từ một dung dịch bão hòa.
“Đáng kinh ngạc!” Anh thốt lên. “Đáng kinh ngạc thật!”
“Có vẻ như anh chẳng thấy bất ngờ.”
“Tôi thấy hứng thú, ông Mac ạ, nhưng khó mà bất ngờ được. Tại sao tôi phải bất ngờ cơ chứ? Tôi nhận được một bức thư ẩn danh từ một nguồn mà tôi biết là quan trọng, cảnh báo rằng hiểm nguy đang đe dọa một người. Trong vòng một giờ đồng hồ, tôi hay tin mối nguy ấy đã hiện hữu và người đó đã chết. Tôi thấy hứng thú; nhưng đúng như ông quan sát, tôi không bất ngờ.”
Bằng vài câu ngắn gọn, anh giải thích cho thanh tra nghe thực sự về bức thư và mật mã. MacDonald ngồi chống cằm lên hai tay, cặp lông mày rậm màu hung nhíu lại thành một búi rối màu vàng.
“Sáng nay tôi định xuống Birlstone,” thanh tra nói. “Tôi đến đây để hỏi xem anh và vị bạn đây có muốn đi cùng không. Nhưng từ những gì anh vừa nói, có lẽ chúng ta làm việc ở London này lại hiệu quả hơn.”
“Tôi thì e là không,” Holmes đáp.
“Quỷ bắt nó đi, ông Holmes!” Thanh tra kêu lên. “Báo chí sẽ ngập tràn vụ án Birlstone trong một hai ngày tới; nhưng còn gì là bí ẩn nữa nếu ở London có một kẻ đã đoán trước được tội ác trước khi nó xảy ra? Chúng ta chỉ việc tóm cổ kẻ đó, rồi mọi chuyện sẽ đâu vào đấy.”
“Không nghi ngờ gì nữa, ông Mac. Nhưng ông định tóm cổ kẻ có tên Porlock đó bằng cách nào?”
MacDonald lật đi lật lại bức thư mà Holmes vừa đưa. “Gửi từ Camberwell—chẳng giúp ích được mấy. Tên tuổi, theo lời anh nói, là giả. Rõ ràng là không có nhiều manh mối. Không phải anh từng nói đã gửi tiền cho hắn sao?”
“Hai lần.”
“Và bằng cách nào?”
“Gửi tiền giấy đến bưu điện Camberwell.”
“Anh chưa từng cất công xem ai là người đến nhận sao?”
“Chưa.”
Viên thanh tra nhìn anh với vẻ ngạc nhiên và hơi sốc. “Tại sao lại không?”
“Bởi vì tôi luôn giữ lời. Ngay từ lần đầu hắn viết thư, tôi đã hứa sẽ không tìm cách truy vết hắn.”
“Anh nghĩ có kẻ đứng đằng sau hắn sao?”
“Tôi biết chắc chắn là có.”
“Chính là vị giáo sư mà tôi từng nghe anh nhắc tới?”
“Chính xác!”
Thanh tra MacDonald mỉm cười, mí mắt giật giật khi ông nháy mắt nhìn về phía tôi. “Tôi sẽ không giấu anh, ông Holmes ạ, ở C.I.D. chúng tôi nghĩ anh hơi bị ám ảnh quá mức về vị giáo sư này. Chính tôi cũng đã tìm hiểu đôi chút về ông ta. Ông ấy có vẻ là một người rất đáng kính, uyên bác và tài năng.”
“Tôi mừng vì ông đã nhận ra tài năng của ông ta.”
“Này anh, làm sao mà không nhận ra cho được! Sau khi nghe quan điểm của anh, tôi đã đích thân đến gặp ông ấy. Tôi đã trò chuyện với ông ấy về hiện tượng nhật thực. Chẳng hiểu sao câu chuyện lại dẫn đến đó; nhưng ông ấy lấy ra một chiếc đèn chiếu cùng một quả địa cầu, và giải thích mọi chuyện rõ ràng chỉ trong một phút. Ông ấy còn cho tôi mượn một cuốn sách; mặc dù tôi được học hành tử tế ở Aberdeen, nhưng tôi không ngại thừa nhận rằng cuốn sách đó hơi quá tầm đối với tôi. Với gương mặt gầy gò, mái tóc bạc và cách nói chuyện trang nghiêm, ông ấy mà làm mục sư thì tuyệt vời. Khi ông ấy đặt tay lên vai tôi lúc chia tay, cảm giác như lời ban phúc của người cha trước khi mình bước ra thế giới lạnh lẽo, tàn nhẫn này vậy.”
Holmes cười thầm rồi xoa hai tay vào nhau. “Tuyệt vời!” Anh nói. “Tuyệt thật! Nói cho tôi nghe xem, người bạn MacDonald, cuộc phỏng vấn dễ chịu và cảm động này, tôi đoán là diễn ra trong phòng làm việc của vị giáo sư chứ?”
“Đúng vậy.”
“Một căn phòng đẹp, phải không?”
“Rất đẹp—quả thực là rất tráng lệ, ông Holmes ạ.”
“Ông ngồi đối diện với bàn làm việc của ông ta?”
“Chính xác là vậy.”
“Mặt trời chiếu vào mắt ông, còn mặt ông ta thì khuất trong bóng râm?”
“Ồ, lúc đó là buổi tối; nhưng tôi nhớ là ngọn đèn được chĩa thẳng vào mặt tôi.”
“Hẳn là vậy rồi. Ông có tình cờ quan sát thấy một bức tranh treo phía trên đầu vị giáo sư không?”
“Tôi chẳng bỏ sót nhiều thứ đâu, ông Holmes. Có lẽ tôi học được điều đó từ anh. Có, tôi có thấy bức tranh—một phụ nữ trẻ chống cằm lên tay, liếc nhìn sang bên.”
“Bức họa đó là của Jean Baptiste Greuze.”
Viên thanh tra cố tỏ ra vẻ hứng thú.
“Jean Baptiste Greuze,” Holmes tiếp tục, chắp các đầu ngón tay lại và ngả người tựa vào lưng ghế, “là một họa sĩ người Pháp đỉnh cao trong khoảng những năm 1750 đến 1800. Dĩ nhiên là tôi đang nói đến sự nghiệp sáng tác của ông. Giới phê bình hiện đại thậm chí còn đánh giá ông cao hơn cả sự ngưỡng mộ mà những người cùng thời dành cho ông.”
Ánh mắt viên thanh tra trở nên lơ đãng. “Không phải chúng ta nên—” Ông nói.
“Chúng ta đang làm điều đó đấy chứ,” Holmes ngắt lời. “Tất cả những gì tôi đang nói đều có liên quan trực tiếp và sống còn đến cái mà ông gọi là Bí ẩn Birlstone. Thực ra, theo một nghĩa nào đó, nó có thể được coi là tâm điểm của vụ án.”
MacDonald mỉm cười yếu ớt, đưa mắt nhìn tôi như cầu cứu. “Tư duy của anh nhanh quá so với tôi, ông Holmes. Anh bỏ qua một hai mắt xích, khiến tôi không thể lấp đầy khoảng trống. Rốt cuộc thì mối liên hệ giữa ông họa sĩ đã chết này với vụ án ở Birlstone là cái quái gì cơ chứ?”
“Mọi kiến thức đều hữu ích cho một thám tử,” Holmes nhận xét. “Ngay cả chi tiết vặt vãnh rằng vào năm 1865, một bức tranh của Greuze có tựa đề ‘La Jeune Fille à l’Agneau’ đã bán được một triệu hai trăm ngàn franc—hơn bốn mươi ngàn bảng Anh—trong buổi bán đấu giá Portalis cũng có thể gợi mở một chuỗi suy nghĩ trong đầu ông.”
Rõ ràng là nó đã gợi mở. Viên thanh tra trông thực sự hứng thú.
“Tôi xin nhắc ông,” Holmes tiếp tục, “rằng lương của vị giáo sư có thể tra cứu được trong nhiều cuốn sách tham khảo đáng tin cậy. Lương của ông ta là bảy trăm bảng một năm.”
“Vậy làm sao ông ta có thể mua—”
“Chính xác! Làm sao ông ta mua nổi?”
“Ừ nhỉ, thật đáng kinh ngạc,” viên thanh tra trầm ngâm nói. “Anh cứ nói tiếp đi, ông Holmes. Tôi bắt đầu thích rồi đấy. Hay lắm!”
Holmes mỉm cười. Anh luôn thấy ấm lòng trước sự ngưỡng mộ chân thành—đặc tính của một nghệ sĩ thực thụ. “Thế còn Birlstone thì sao?” Anh hỏi.
“Chúng ta vẫn còn thời gian,” viên thanh tra nói, liếc nhìn đồng hồ. “Tôi có một chiếc xe ngựa đợi sẵn ngoài cửa, và đến ga Victoria chưa mất tới hai mươi phút. Nhưng về bức tranh này: Tôi nhớ có lần anh bảo với tôi, ông Holmes, rằng anh chưa từng gặp Giáo sư Moriarty mà.”
“Đúng vậy, tôi chưa từng gặp.”
“Vậy làm sao anh biết về căn phòng của ông ta?”
“Ồ, đó lại là chuyện khác. Tôi từng ba lần vào phòng ông ta, hai lần đợi ông ta dưới những cớ khác nhau rồi rời đi trước khi ông ta về. Còn một lần—chà, tôi khó mà kể về lần đó với một thám tử chính thức. Chính trong lần cuối cùng đó, tôi đã mạn phép lục soát các giấy tờ của ông ta—với những kết quả vô cùng bất ngờ.”
“Anh đã tìm thấy điều gì đó bất lợi cho ông ta sao?”
“Hoàn toàn không có gì. Đó mới là điều làm tôi kinh ngạc. Tuy nhiên, giờ thì ông đã thấy được điểm mấu chốt của bức tranh. Nó chứng tỏ ông ta là một kẻ cực kỳ giàu có. Ông ta kiếm đâu ra tài sản đó? Ông ta chưa lập gia đình. Em trai ông ta làm trưởng ga ở miền tây nước Anh. Ghế giáo sư của ông ta trị giá bảy trăm bảng một năm. Thế mà ông ta lại sở hữu một bức tranh của Greuze.”
“Thì sao nữa?”
“Chắc chắn suy luận đã quá rõ ràng.”
“Ý anh là ông ta có thu nhập rất lớn và phải kiếm nó bằng con đường bất hợp pháp?”
“Chính xác. Dĩ nhiên là tôi còn có những lý do khác để nghĩ vậy—hàng tá manh mối mỏng manh dẫn dắt mơ hồ về phía trung tâm của tấm mạng nhện, nơi sinh vật độc hại, bất động kia đang rình rập. Tôi chỉ đề cập đến bức tranh của Greuze vì nó đưa vấn đề vào tầm quan sát của chính ông.”
“Chà, ông Holmes, tôi thừa nhận những gì anh nói rất thú vị: Nó còn hơn cả thú vị—nó thật tuyệt vời. Nhưng xin anh làm rõ hơn một chút nếu có thể. Đó là làm giả giấy tờ, đúc tiền giả, hay trộm cắp—tiền từ đâu ra?”
“Ông đã bao giờ đọc về Jonathan Wild chưa?”
“Ồ, cái tên nghe quen quen. Một nhân vật trong tiểu thuyết, phải không? Tôi không quan tâm lắm đến các thám tử trong tiểu thuyết—mấy gã làm đủ chuyện mà chẳng bao giờ cho anh thấy họ làm thế nào. Đó chỉ là cảm hứng, không phải thực tế công việc.”
“Jonathan Wild không phải là thám tử, và ông ta cũng không nằm trong tiểu thuyết. Ông ta là một trùm tội phạm đại tài, sống vào thế kỷ trước—khoảng năm 1750.”
“Vậy thì ông ta chẳng có ích gì cho tôi. Tôi là một người thực tế.”
“Ông Mac này, điều thực tế nhất mà ông từng làm trong đời sẽ là tự nhốt mình lại trong ba tháng và đọc mười hai tiếng một ngày về lịch sử tội phạm. Mọi thứ đều diễn ra theo chu kỳ—ngay cả Giáo sư Moriarty cũng vậy. Jonathan Wild từng là thế lực ngầm của tội phạm London, kẻ mà ông ta đã bán trí tuệ và tổ chức của mình với mức hoa hồng mười lăm phần trăm. Bánh xe cũ lại quay, và nan hoa cũ lại nổi lên. Tất cả đều đã từng xảy ra, và sẽ lại xảy ra. Tôi sẽ nói cho ông nghe một vài điều về Moriarty có thể làm ông hứng thú.”
“Anh làm tôi hứng thú rồi đấy, chắc chắn rồi.”
“Tôi vô tình biết được ai là mắt xích đầu tiên trong chuỗi dây chuyền của ông ta—một chuỗi dây chuyền với kẻ giống như Napoleon lầm đường lạc lối ở một đầu, và một trăm tay đâm thuê chém thuê, móc túi, tống tiền, gian lận bài bạc ở đầu kia, cùng đủ mọi loại tội ác ở khoảng giữa. Tham mưu trưởng của ông ta là Đại tá Sebastian Moran, một kẻ kín kẽ, cảnh giác và nằm ngoài tầm với của pháp luật không kém gì chính ông ta. Ông nghĩ ông ta trả lương cho gã đó bao nhiêu?”
“Tôi rất muốn nghe đấy.”
“Sáu ngàn bảng một năm. Đó là trả giá cho trí tuệ, ông thấy đấy—nguyên tắc kinh doanh của người Mỹ. Tôi biết được chi tiết đó hoàn toàn do tình cờ. Mức đó còn cao hơn lương của Thủ tướng. Điều đó cho ông một khái niệm về lợi nhuận của Moriarty và quy mô hoạt động của ông ta. Một điểm nữa: Mới đây tôi đã cất công truy tìm một số séc ngân hàng của Moriarty—chỉ là những tờ séc thông thường, vô hại mà ông ta dùng để thanh toán hóa đơn sinh hoạt gia đình. Chúng được rút từ sáu ngân hàng khác nhau. Điều đó có gợi cho ông ấn tượng gì không?”
“Kỳ lạ, chắc chắn rồi! Nhưng anh rút ra được điều gì từ đó?”
“Rằng ông ta không muốn ai bàn tán về sự giàu có của mình. Không một cá nhân nào được biết ông ta có bao nhiêu tiền. Tôi không nghi ngờ gì việc ông ta có tới hai mươi tài khoản ngân hàng; phần lớn tài sản của ông ta nằm ở nước ngoài, rất có thể là ở Deutsche Bank hoặc Crédit Lyonnais. Khi nào ông có rảnh rỗi một hai năm, tôi khuyên ông nên nghiên cứu về Giáo sư Moriarty.”
Thanh tra MacDonald ngày càng bị ấn tượng mạnh mẽ khi cuộc trò chuyện tiếp diễn. Ông đã quên mất bản thân vì mải mê lắng nghe. Giờ đây, trí thông minh thực tế của người Scotland đã kéo ông trở lại ngay lập tức với vấn đề trước mắt.
“Dù sao thì ông ta vẫn còn đó,” viên thanh tra nói. “Anh đã làm chúng tôi lạc đề với những câu chuyện thú vị của anh rồi, ông Holmes. Điều thực sự có giá trị là nhận định của anh rằng có mối liên hệ nào đó giữa vị giáo sư và vụ án. Anh có được điều đó từ lời cảnh báo nhận được qua gã Porlock. Về nhu cầu thực tế hiện tại của chúng ta, liệu ta có thể tiến xa hơn thế không?”
“Chúng ta có thể hình thành một số hình dung về động cơ của vụ án. Theo như những gì tôi thu thập được từ nhận định ban đầu của ông, đây là một vụ sát hại khó hiểu, hoặc ít nhất là chưa được giải thích. Bây giờ, giả định rằng nguồn gốc tội ác đúng như chúng ta nghi ngờ, có thể có hai động cơ khác nhau. Thứ nhất, tôi có thể nói với ông rằng Moriarty cai trị tay chân của mình bằng bàn tay sắt. Kỷ luật của ông ta vô cùng tàn khốc. Chỉ có một hình phạt duy nhất trong luật lệ của ông ta. Đó là cái chết. Bây giờ chúng ta có thể giả định rằng người bị hại này—ông Douglas mà số phận sắp tới đã được một kẻ cấp dưới của tên trùm tội phạm biết trước—bằng cách nào đó đã phản bội ông trùm. Hình phạt dành cho hắn theo sau, và sẽ được tất cả mọi người biết đến—nếu chỉ nhằm mục đích gieo rắc nỗi sợ hãi về cái chết vào lòng họ.”
“Chà, đó là một giả thuyết, ông Holmes.”
“Giả thuyết còn lại là nó đã được dàn xếp bởi Moriarty như một thương vụ kinh doanh thông thường. Có xảy ra trộm cắp gì không?”
“Tôi chưa nghe nói.”
“Nếu có, dĩ nhiên nó sẽ chống lại giả thuyết thứ nhất và ủng hộ giả thuyết thứ hai. Moriarty có thể đã được thuê để dàn xếp vụ này với hứa hẹn chia phần chiến lợi phẩm, hoặc ông ta có thể đã được trả một khoản tiền đứt chân chấu để đứng ra đạo diễn. Cả hai đều có thể xảy ra. Nhưng dù là khả năng nào, hoặc nếu đó là một sự kết hợp thứ ba nào khác, thì chính tại Birlstone chúng ta phải tìm ra lời giải. Tôi quá hiểu người của chúng ta để thừa biết rằng ông ta sẽ không để lại bất cứ thứ gì ở trên này có thể dẫn chúng ta đến với ông ta đâu.”
“Vậy thì chúng ta phải đến Birlstone thôi!” MacDonald kêu lên, bật dậy khỏi ghế. “Trời ơi! Đã muộn hơn tôi nghĩ rồi. Tôi có thể dành cho các ông năm phút để chuẩn bị, chỉ thế thôi đấy.”
“Và thế là quá đủ cho cả hai chúng tôi,” Holmes nói khi anh nhảy dựng dậy và vội vã thay chiếc áo khoác nhà bằng áo com-lê. “Trong lúc đi đường, ông Mac, xin ông vui lòng kể cho tôi nghe toàn bộ câu chuyện.”
“Toàn bộ câu chuyện” hóa ra ít đến mức thất vọng, thế nhưng cũng đủ để đảm bảo với chúng tôi rằng vụ án trước mắt rất đáng để nhà chuyên môn chú ý một cách sát sao nhất. Anh phấn chấn và xoa hai bàn tay gầy gò vào nhau khi nghe những chi tiết ít ỏi nhưng đáng kinh ngạc. Một chuỗi những tuần lễ tẻ nhạt đã ở lại phía sau chúng tôi, và cuối cùng ở đây đã có một đối tượng xứng đáng cho những năng lực phi thường mà, giống như mọi món quà đặc biệt khác, sẽ trở thành gánh nặng cho chủ nhân khi chúng không được sử dụng. Bộ óc sắc bén như dao cạo đó đã bị mòn và gỉ sét vì vô hoạt.
Đôi mắt Sherlock Holmes sáng rực lên, đôi gò má nhợt nhạt hồng hào trở lại, và toàn bộ gương mặt hăng hái của anh bừng sáng một ánh sáng từ bên trong khi tiếng gọi của công việc tìm đến anh. Chồm người về phía trước trong chiếc xe xe ngựa, anh chú ý lắng nghe bản tóm tắt ngắn gọn của MacDonald về bản chất vấn đề đang chờ đón chúng tôi ở Sussex. Bản thân viên thanh tra cũng phải phụ thuộc, như ông giải thích với chúng tôi, vào một bản ghi chép vội vàng được gửi cho ông bằng chuyến tàu chở sữa vào những giờ đầu buổi sáng.
White Mason, viên sĩ quan địa phương, là một người bạn cá nhân, và do đó MacDonald đã được thông báo nhanh chóng hơn nhiều so với thông lệ ở Scotland Yard khi các địa phương cần sự hỗ trợ của họ. Thường thì các chuyên gia ở thủ đô chỉ được mời đến khi vết mạo hiểm đã trở nên quá nguội lạnh.
“GỬI THANH TRA MACDONALD,” bức thư mà ông đọc cho chúng tôi nghe viết,—“Yêu cầu chính thức về dịch vụ của ông nằm trong phong bì riêng. Bức thư này dành riêng cho cá nhân ông. Hãy điện tín cho tôi biết chuyến tàu sáng nào ông có thể đi Birlstone, và tôi sẽ ra đón—hoặc nhờ người đón nếu tôi quá bận. Vụ án này là một vụ cực kỳ hóc húa. Đừng lãng phí một giây phút nào để khởi hành. Nếu ông có thể đưa ông Holmes đi cùng, xin hãy làm vậy; vì ông ấy sẽ tìm thấy thứ gì đó đúng theo sở thích của mình. Chúng tôi sẽ nghĩ toàn bộ chuyện này được dàn dựng để tạo hiệu ứng kịch nghệ nếu như không có một người chết ở chính giữa. Trời ơi! Thật là một vụ hóc húa.”
“Bạn của ông xem ra không phải là kẻ ngốc,” Holmes nhận xét.
“Không, thưa ông, White Mason là một người rất tinh anh, nếu tôi không nhầm.”
“Chà, ông còn thông tin gì nữa không?”
“Chỉ biết rằng ông ấy sẽ cung cấp cho chúng ta mọi chi tiết khi gặp nhau.”
“Vậy làm sao ông biết được về ông Douglas và thực tế là ông ta đã bị sát hại một cách thảm khốc?”
“Thông tin đó nằm trong báo cáo chính thức đính kèm. Báo cáo không dùng từ ‘thảm khốc’: Đó không phải là một thuật ngữ chính thức được công nhận. Báo cáo đưa ra tên John Douglas. Nó đề cập rằng vết thương của ông ta ở vùng đầu, do đạn của một khẩu súng shotgun bắn ra. Nó cũng đề cập đến thời điểm phát tin báo động, là khoảng gần nửa đêm qua. Báo cáo nói thêm rằng vụ án chắc chắn là một vụ giết người, nhưng chưa có ai bị bắt, và vụ án thể hiện một số đặc điểm rất phức tạp và kỳ lạ. Đó là tất cả những gì chúng tôi có hiện tại, ông Holmes ạ.”
“Vậy thì, nếu được sự đồng ý của ông, chúng ta sẽ dừng lại ở đó, ông Mac. Sự cám dỗ đưa ra các thuyết trước khi có đủ dữ liệu là mối họa cho nghề nghiệp của chúng ta. Hiện tại tôi chỉ có thể thấy chắc chắn hai điều—một bộ óc vĩ đại ở London, và một cái xác ở Sussex. Chính cái xích nối giữa hai điều đó là thứ chúng ta sắp sửa truy vết đây.”
