Giờ miền Đông nước Mỹ, 9 giờ sáng ngày 20 tháng 9, buổi học thứ hai trong khóa học công khai "Công lý: Làm sao mới đúng" của Giáo sư Michael Sandel bắt đầu đúng giờ.

Chủ đề của buổi học này là "Thuyết vị lợi".

Sau màn dạo đầu ngắn gọn, Giáo sư Sandel cho chiếu ba đoạn clip trên lớp: "The Simpsons", show thực tế "Trò chơi của những người dũng cảm" (Fear Factor), và "Hamlet" của Shakespeare. Sau khi chiếu xong video, Sandel bổ sung thêm hai tình huống thực tế của doanh nghiệp. Sau khi trình bày xong các tình huống, ông đi bộ đến giữa bục giảng và yêu cầu sinh viên tiến hành tranh luận: Liệu hạnh phúc có thể định lượng được không? Hạnh phúc ở cấp độ cao hơn có đáng sở hữu hơn, có giá trị hơn không? Khi niềm vui của tập thể và sự công bằng xã hội xuất hiện sự lệch pha, khi lợi ích của đa số có thể là đê hèn hoặc phi nhân tính, thì liệu có nên kiên trì vì lợi ích của đại đa số hay không, như vậy có công bằng không?

Sandel vừa dứt lời, cuộc tranh luận tại chỗ lập tức diễn ra.

Trong lớp học, đủ loại quan điểm sắc bén và góc độ tiếp cận xuất hiện, khiến Biên Học Đạo ngồi dự thính càng nghe càng cảm thấy thu hoạch được rất nhiều.

Có thu hoạch là điều đương nhiên.

Bởi vì đại học Mỹ có ba đặc điểm:

Đặc điểm thứ nhất là dạy học bằng tình huống (case study). Giáo sư Mỹ quen với việc lồng ghép tri thức vào các tình huống và câu chuyện kinh điển, không yêu cầu ghi chép quá nhiều, cũng không nhấn mạnh vào việc "chỉ có một đáp án đúng", nội dung giảng dạy rất cởi mở và linh hoạt.

Ưu điểm của phương pháp giáo dục này là sinh viên có thể quên mất công thức và các điểm mấu chốt của tri thức, nhưng sẽ không quên lộ trình tư duy để suy luận ra các công thức và điểm mấu chốt đó.

Đặc điểm thứ hai là chuẩn bị bài trước khi lên lớp. Dù là Harvard hay các trường đại học khác, đại đa số bài tập đều được sinh viên hoàn thành trước giờ lên lớp, nghĩa là trước khi đến lớp đã đọc kỹ giáo trình, sách tham khảo và các loại tài liệu tham khảo mà giáo sư yêu cầu, nắm bắt trước một khung đại khái về nội dung giáo sư sắp giảng. Trong đó, không ít sinh viên còn lập nhóm, mô phỏng thảo luận trên lớp từ trước để rèn luyện tư duy và tài ăn nói của bản thân.

Phương pháp giáo dục này giống như dạy bơi, một kiểu huấn luyện viên trước khi học viên xuống nước lần đầu sẽ nhấn mạnh đi nhấn mạnh lại các yếu tố cốt lõi và những điều cần lưu ý, kết quả là học viên vừa xuống nước đã cuống cuồng tay chân, quên sạch mọi yếu tố cốt lõi, giảng cũng như không giảng. Kiểu huấn luyện viên bơi lội thứ hai thì chẳng nói gì cả, trước hết lùa học viên xuống hồ bơi, để học viên tự vùng vẫy một lát, rồi mới kéo học viên lên bờ, dạy cách bơi đúng kỹ thuật. Ưu điểm của phương pháp giảng dạy thứ hai nằm ở chỗ, học viên đã tiếp xúc với nước, đã biết cảm giác của cơ thể trong nước, lúc này mới nghe huấn luyện viên giải thích các yếu tố cốt lõi dưới nước thì dễ hiểu hơn, nắm bắt kỹ năng hiệu quả cao hơn.

Đặc điểm thứ ba là nói ra quan điểm. Trong lớp học tại các trường đại học Mỹ, đối mặt với các tình huống được đưa ra, giáo sư sẽ yêu cầu sinh viên bắt buộc phải đưa ra lựa chọn, bày tỏ quan điểm, đó là "Nếu là bạn thì bạn sẽ làm gì" và "Tại sao bạn chọn làm như vậy".

Trong lớp học, sinh viên có thể thoải mái phát biểu, nhưng tuyệt đối không được "ba phải", không cho phép tùy tiện nói những câu kiểu như "tôi tán thành quan điểm của cả hai bên", "hai quan điểm đều khá có lý" hay những lời nói nước đôi, đứng núi này trông núi nọ. Bởi vì kiểu trả lời này không chỉ khiến giáo sư cảm thấy sinh viên này không chuẩn bị kỹ bài trước khi lên lớp, mà còn không phù hợp với tinh thần mạo hiểm làm nên quốc gia Mỹ.

Cái gọi là chiết trung, cái gọi là trung dung, trong mắt một số tinh hoa nước Mỹ chẳng qua chỉ là tấm lá chắn che đậy cho kẻ yếu muốn giữ thân, mất đi tinh thần tiến thủ và thỏa hiệp không nguyên tắc. Các giáo sư sẽ không lãng phí sức lực và tài nguyên vào kiểu người này, bởi vì họ có lẽ có thể sống rất tốt ở các quốc gia khác, nhưng ở Mỹ thì tuyệt đối không có khả năng ngóc đầu lên được.

Trở lại với lớp học.

Cùng với việc quan điểm tranh luận ngày càng đi sâu, Biên Học Đạo chợt hiểu ra Harvard "trâu bò" ở chỗ nào — Harvard hòa sự tự tin và tầm vóc vào trong huyết quản của sinh viên.

Đương nhiên, sinh viên tốt nghiệp Harvard nhiều vô kể, không phải ai cũng có thể làm mưa làm gió, một bộ phận không nhỏ cũng sống mệt mỏi và gian nan như bao người bình thường khác, nhưng dù sao đi nữa, xét từ góc độ giáo dục, Harvard đã cung cấp cho sinh viên mọi điều kiện và khả năng, ví dụ như vòng tròn cựu sinh viên hoành tráng đến hoa mỹ, ví dụ như để thiên tài làm bạn diễn tập luyện tư duy và tài ăn nói.

Sau giờ học, ăn cơm trưa xong, Biên Học Đạo ngủ trưa một tiếng, rồi ra ngoài dạo chơi.

Bước vào cuối tháng 9, trong khuôn viên Harvard đã có hơi thở mùa thu.

Ngồi trên ghế cạnh bãi cỏ, nhìn những sinh viên đang ngồi trên thảm cỏ, thư thái đọc sách hoặc trò chuyện, Biên Học Đạo vô cớ nhớ đến câu hỏi của Sandel trên lớp dành cho một nam sinh da trắng hơi hướng nội: "Hãy nói cho tôi biết, cậu định dùng cuộc đời hoang dã và quý giá của mình để làm gì?"

Nam sinh da trắng không trả lời ngay.

Ngay cả ở Harvard, không phải sinh viên nào cũng có thể nói rõ mình muốn gì, không phải sinh viên nào cũng xác định rõ mình muốn trở thành người như thế nào.

Nói thật, Biên Học Đạo cũng không thể trả lời ngay câu hỏi của Sandel mà không cần suy nghĩ.

Khi diễn thuyết tại trường cũ và các trường khác, cậu sẽ nói những lời hoa mỹ, không ai bắt bẻ được, ví dụ như "theo đuổi một cuộc đời có ý nghĩa", ví dụ như "trở thành người thay đổi thế giới" đại loại vậy.

Thế nhưng tận sâu trong thâm tâm, điều cậu thực sự khao khát, có lẽ vẫn là làm nên sự nghiệp, được người khác tôn trọng nhỉ!

Đương nhiên, mức độ tôn trọng mà cậu yêu cầu khá cao, như bây giờ chẳng hạn, nếu có vài giáo sư Harvard hay sinh viên da trắng nào đó chạy lại bắt chuyện rồi xin chụp ảnh chung các thứ, thì thành tựu cậu đạt được chắc là cũng khá ra dáng rồi.

Đang mải mê suy nghĩ vẩn vơ, một nhóm bốn người gồm hai cô gái châu Á và hai cô gái da trắng ôm sách và máy tính xách tay đi thẳng về phía Biên Học Đạo.

Ôi chao!

Nghĩ gì được nấy?

---❊ ❖ ❊---

Kế hoạch không theo kịp thay đổi.

Buổi học thứ ba của Giáo sư Sandel, Biên Học Đạo đã không đến nghe, vì người đã không còn ở Mỹ, mà đã đến Vancouver.

Cậu tình cờ xem lịch, chợt nhớ ra ngày 26 tháng 9 là ngày giỗ của Hồ Khê, thế là đột ngột quyết định bay đến Vancouver.

Hồ Khê đã đi được một năm rồi!

Mặc dù dấu vết của Hồ Khê để lại trên đời này gần như không còn nữa, nhưng Biên Học Đạo trong lòng vẫn chưa bao giờ quên cô.

Vancouver, bến tàu nơi một năm trước tro cốt Hồ Khê được rải xuống biển.

Biển xanh, trời xanh, bãi cát, bến tàu... mọi thứ xung quanh vẫn như cũ, rất dễ khiến người ta nảy sinh cảm giác chuyện cũ như chỉ mới ngày hôm qua.

Biên Học Đạo biết đây là ảo giác.

Tìm thấy một chiếc ghế gỗ ở chỗ không xa bến tàu, cậu ngồi xuống.

Ngồi tĩnh lặng đối diện với biển, ngồi một mạch là hai tiếng đồng hồ.

Sáu vệ sĩ đi cùng chia thành hai nhóm, ba người nghỉ ngơi trong xe, ba người bảo vệ ở gần đó.

Mọi người ngoài miệng không nói, nhưng trong lòng đều thấy kỳ lạ, ông chủ đây là lên cơn gì mà lặn lội đường xa đến tận đây để hóng gió ngẩn người.

Lý Binh không có ở đây, trong sáu người chỉ có Mục Long biết tại sao Biên Học Đạo lại đến đây vào ngày này, nghĩ thông suốt rồi anh ta thậm chí cảm thấy hơi cảm động, có thể nhận được một tấm chân tình như vậy của người đàn ông trên ghế kia, người con gái chịu đựng nỗi đau ca hát vui vẻ trong phòng bệnh năm ngoái cũng coi như không uổng phí tình sâu.

Nghĩ ngợi một hồi, Mục Long nhớ lại bình hoa cát cánh nhìn thấy trong phòng bệnh của Hồ Khê năm ngoái, màu hoa vàng trắng, lặng lẽ nở rộ, lạnh lẽo, thanh tao, chung thủy.

Lại qua khoảng nửa giờ nữa, Mục Long thấy ông chủ lấy điện thoại ra, sau đó điện thoại của Đường Căn Thủy vang lên.

“Lão Đường, trên xe có rượu không?”

“Rượu gì cũng được.”

Sau khi lấy được rượu, Biên Học Đạo đứng dậy đi lên bến tàu, trước hết đổ nửa bình rượu xuống biển, rồi ngửa cổ uống một ngụm lớn, khẽ nói với mặt biển: “Một năm rồi... Năm ngoái lúc cô đi có nói sợ không ai đến thăm cô, tôi nghe thấy rồi, tôi đến đây...”

Lại uống một ngụm nữa: “Tôi vẫn tốt, hy vọng cô cũng đều tốt...”

“Còn tôi... giống như một học sinh gian lận đạt được kết quả tốt, dường như bắt đầu nảy sinh ảo giác là mình thông minh... còn có thể làm sao nữa đây? Đánh cược một ván vậy!”

“Cô hỏi tôi là ai?”

“Tôi là tôi.”

“Đợi ta gặp khắp hào kiệt trong thiên hạ, nhất định sẽ qua nói cho cô nghe.”