ÔNG linh mục thắp chiếc đèn dầu lửa và đặt lên cái bàn nhỏ. Bóng ông và bóng ông bạn đồng hành chao đi chao lại, gẫy gấp khúc trên mặt vải lều căng nghiêng.
- Chà, rét ghê! Viên tướng nói. Cái không khí ẩm thấp chó chết này buốt thấu tận xương.
Ông linh mục mở một hộp đồ ăn.
- Chúng ta còn cầm cự được đến mai.
- Tôi thì tôi muốn đã là ngày mai rồi để cuốn xéo ngay khỏi nơi đây. Tôi đã chán ngấy cái lối sống kiểu người rừng thế này, vả lại, cũng cần tắm táp một bữa.
- Giá như trời đừng lạnh quá thế này.
- Công việc này đáng lẽ làm vào mùa hạ mới phải, viên tướng nói. «Nhưng làm sao được, ông thầm nghĩ, hiệp định vừa ký kết là ta chuẩn bị ngay công việc vừa xong thì bắt đầu mùa mưa.»
- Thời tiết quả là không thuận lợi chút nào cho một công việc như thế này, nhưng cũng phải thấy rằng không thể bắt đầu sớm hơn được. Hai chính phủ cũng có những lý do của họ…
- Ông cứ nói toạc ra là khi ma quỷ mà đã dính vào thì…
Viên tướng mở tấm bản đồ chi tiết của khu nghĩa địa đặt lên bàn và vạch lên bản đồ mấy dấu bút chì.
- Thế còn hai tay kia họ đi đâu?
- Ai?
- Viên tướng kia và tay thị trưởng ấy mà.
- Ai biết được! Ông linh mục nói.
- Có khi họ vẫn còn đang đào xới ở cái sân vận động ấy không biết chừng; khi chúng ta đi họ vẫn còn đấy.
- Công việc của họ không dễ dàng đâu. Mà xem ra họ có vẻ tổ chức kém lắm.
- Bên ta thì công việc rất trôi chảy. Chúng ta quả là những tay đào mồ tân tiến nhất thế giới.
Ông linh mục không trả lời.
- Đúng, nhưng chúng ta cũng bẩn thỉu quá, viên tướng nói thêm.
Bên ngoài, trong đêm tối vẳng nghe có tiếng hát. Thoạt đầu, tiếng hát còn khe khẽ, giọng âm âm, trầm trầm, sau đó cao dần lên, mỗi lúc một to, vọng tới đập vào lều như những cơn mưa, những trận gió đã đổ xuống lều vào những đêm mùa thu này. Tưởng đâu như tấm vải lều bị một sức nặng đè trĩu xuống, rung rinh.
- Đám công nhân họ hát đấy, viên tướng đang nhìn tấm bản đồ ngẩng đầu lên nói.
Hai người lắng tai nghe một lát. Sau đó, ông linh mục nói:
- Đây là một tập quán rất phổ biến ở một số vùng của Albania. Hễ họ có độ ba bốn người quây lại với nhau là họ đồng ca liền. Một tập quán đã lâu đời.
- Có lẽ tại là chiều thứ bảy nên họ hát chăng?
- Cũng rất có thể thế. Lại thêm họ mới lĩnh tiền công hôm nay, và chắc chắn là họ đã mua một chai raki[1] của mấy người nông dân đi qua đây.
- Tôi để ý thấy họ cũng thích thỉnh thoảng làm một cốc rượu, viên tướng nói. Có thể là công việc này làm cho họ cũng thấy buồn bã chăng. Họ lại phải xa nhà lâu quá!
- Uống rượu vào thường là họ kể chuyện cho nhau nghe, ông linh mục nói. Người cao tuổi nhất trong bọn kể lại những chuyện trong chiến tranh.
- Lão ta trước là du kích à?
- Tôi nghĩ có nhẽ thế.
- Vậy thì công việc này hẳn làm lão ta nhớ lại những năm chiến tranh.
- Hẳn thế, ông linh mục nói. Vả lại, đối với họ, hát vào những lúc như thế này cần thiết như một nhu cầu tinh thần. Đối với một cựu chiến binh, còn có thích thú nào hơn là được lôi những kẻ thù cũ của mình từ dưới mồ lên? Như thể kéo dài thêm cuộc chiến tranh vậy.
Giai điệu câu hát kéo dài, não nề, tiếng đồng ca đệm theo bao trùm lấy nó như một tấm áo choàng lông thú, ấm áp, êm ái, muốn che chở nó chống lại đêm tối và ẩm ướt. Rồi tiếng hát đồng ca ngừng lặng và một giọng đơn ca vút lên.
- Hắn ta đấy, viên tướng nói. Ông nghe thấy chứ?
- Có.
- Hắn có giọng tốt lắm. Nhưng hắn hát gì vậy?
- Đây là một bài ca chiến đấu cổ, ông linh mục đáp lại.
- Nghe trầm hùng thật.
- Có thể.
- Ông có hiểu rõ lời họ hát không?
- Có chứ. Bài hát nói về một người lính Albania bị chết ở châu Phi. Hồi nước họ còn bị Thổ Nhĩ Kỳ đô hộ, người Albania phải đi quân dịch đến những vùng hẻo lánh nhất của đế quốc Thổ.
- Ừ phải, ông đã nói với tôi chuyện đó.
- Nếu ông muốn, tôi có thể dịch tạm để ông nghe.
- Vâng, rất vui lòng.
Ông linh mục chăm chú lắng nghe một lát, rồi nói:
- Cũng khó mà dịch thật trung thành được, nhưng nghĩa của nó đại khái thế này: «Tôi bị tử thương, các bạn ơi, tôi ngã xuống bên kia cầu của thành Mecca.»
- Vậy là một bài hát mà nền là sa mạc, viên tướng nói, như trong một giấc mơ. Và trong đầu óc ông, một vùng sa mạc, như một tấm thảm, trải ra mênh mông vô tận. Ông muốn đi trên tấm thảm ấy như ông đã làm cách đây một phần tư thế kỷ, trong bộ quân phục trung úy.
Ông linh mục tiếp tục dịch:
«Bạn hãy về gặp mẹ tôi và bảo với mẹ tôi đem bán con bò lông đen đi».
Bên ngoài, bài ca kéo dài, kéo dài mãi ra như sắp đứt, lồi lại dồn dập, cuốn vào trong tiếng đồng ca dày đặc của đám người hát đệm theo, và cuối cùng đập vào mặt vải căng nghiêng của túp lều.
«Nếu mẹ tôi có hỏi bạn về tôi…»
- Thì chúng sẽ nói với bà mẹ hắn ra sao?
Ông linh mục lại lắng nghe một lát.
- Ý đại khái như sau, ông linh mục nói tiếp: «Nếu mẹ tôi có hỏi bạn tin tức về tôi thì bạn hãy nói là con trai bà đã lấy ba vợ và có rất nhiều khách đến dự lễ cưới», có nghĩa là nó đã bị trúng ba viên đạn và diều hâu, quạ đã xâu xác nó.
- Ồ, kinh khủng quá! Viên tướng nói.
- Thì tôi chẳng đã nói trước với ông rồi sao?
Bên ngoài, tiếng hát như một dây lò xo bị căng ra, căng đến tột độ, rồi cuối cùng gẫy khục.
- Thế nào lát nữa họ cũng sẽ hát lại cho mà xem, ông linh mục nói. Họ mà đã bắt đầu hát thì không phải họ dễ dàng thôi ngay đâu.
Quả vậy, tiếng hát lại nổi lên, trong lều bên cạnh. Thoạt đầu, chỉ nghe vút lên cái giọng cao, thống thiết của người công nhân già, rồi có tiếng người khác hát đáp lại, cuối cùng, tiếng đồng ca trùm lên tiếng đờn ca, như một chiếc áo choàng, nhịp nhàng và uy nghi cất cao lên trong đêm tối.
Hai người lắng tai nghe hồi lâu, không ai nói gì. Cuối cùng, viên tướng hỏi:
- Thế bài hát này nói về cái gì?
- Về cuộc chiến tranh vừa qua, ông linh mục nói.
- Về chiến tranh nói chung ư?
- Theo như tôi nghe được thì đây nói về một người cộng sản hy sinh sau khi bị quân đội ta vây chặt. Bài hát là để tặng hương hồn anh ta.
- Có thể ngẫu nhiên mà lại đúng là cái anh chàng đã lao mình vào xe tăng mà chúng ta thấy có dựng tượng ở đôi ba chỗ, phải không?
- Có lẽ không phải. Hãy lắng nghe bài hát sẽ rõ.
- Ông không nhớ chuyện cái anh chàng họ nói là đã lao vào một chiếc xe tăng như một con hổ chực để mở nắp xe ư?
- Không, ông linh mục nói, chúng ta đã nhìn thấy biết bao nhiêu là tượng như vậy.
- Tôi thì tôi nhớ rõ lắm, viên tướng nói. Người ta kể cho tôi nghe rằng, đâu trong lúc anh ta định mở nắp chiếc xe tăng đi đầu thì bị chiếc xe khác theo sau bắn chết.
- À phải, tôi cũng nhớ mang máng như thế.
Ở lều bên kia lại có tiếng hát.
- Có một cái gì đau xót trong những bài hát cứ tắt dần, tắt dần đi ấy, viên tướng nói.
- Vâng, nghe thực là đau xót. Đấy là tiếng nói nguyên thủy, chất phác của những thế hệ đã qua.
- Tôi nghe họ hát mà rùng mình, hay nói cho đúng hơn, những bài hát đó gây ra trong lòng tôi một cảm giác kinh hãi.
- Cái tính chất của toàn bộ anh hùng ca dân gian của họ là như vậy, ông linh mục nói.
- Có họa quỷ mới biết được các dân tộc muốn nói lên cái gì qua những bài hát của họ, viên tướng nói. Người ta có thể đào bới, xâm nhập đất đai của họ rất dễ dàng, còn muốn đi sâu vào tâm hồn họ thì thực là, không bao giờ có thể làm được.
Ông linh mục nín lặng và trong lều im ắng một hồi lâu. Bên ngoài, tiếng hát vẫn tiếp tục mở rộng như những bài hát trước, viên tướng có cảm giác những âm thanh ấy đang vây kín lấy ông.
- Họ còn tiếp tục hát lâu nữa không? Viên tướng hỏi.
- Nào tôi biết được. Có thể đến tận sáng mai không biết chừng.
- Ông hãy lắng nghe cho kỹ, viên tướng nói, xem trong lời hát, họ có nói bóng gió gì đến chúng ta không, nếu có, ông ghi lấy.
- Tất nhiên rồi, ông linh mục nói và đưa mắt nhìn đồng hồ. Thôi khuya rồi.
- Tôi không thấy buồn ngủ. Chúng ta uống rượu đi. Biết đâu cả chúng ta nữa, chúng ta lại chẳng cao hứng muốn hát.
- Tôi không thể uống được, ông linh mục nói.
Viên tướng lắc đầu có vẻ tiếc.
- Không còn dịp nào tốt hơn để tập uống đâu. Mùa đông… một túp lều trên núi… cô đơn…
Bên ngoài, tiếng hát lúc vút lên, lúc trầm xuống, để rồi lại vút lên cao. Viên tướng lấy trong chiếc xa cốt to của ông ra một cái chai.
- Tôi lấy làm tiếc là phải uống một mình, và trong lúc rót rượu vào cốc, bóng ông ta phóng to, chuyển động trên mặt trong chiếc lều vải.
Ông linh mục đã đi nằm.
Viên tướng uống liên tiếp hai hụm rồi đốt bếp dầu hỏa, đặt ấm pha cà phê. Đã từ lâu, ông quen pha lấy cà phê, những khi có một mình. Cà phê tự pha lấy, ông thấy như đắng ngắt.
Ông ngồi đấy một lúc, hai tay khoanh trước ngực, đầu óc lơ đãng; rồi ông đi ra ngoài lều, đứng sững ở trước cửa. Trời vẫn tiếp tục mưa phùn, đêm vắng lặng và tối mò khiến ông có cảm giác lâng lâng như không biết mình ở đâu nữa. Tiếng hát ở lều bên cạnh đã ngừng từ lúc nãy. «Có lẽ họ nghỉ hơi một chút chăng. Chắc thế nào rồi họ cũng lại hát».
Thực vậy, chỉ một lát sau, tiếng hát lại như một mũi tên vút lên trong đêm tối. Giọng người thợ đấu già nổi bật giữa giọng hát của những người khác, cao dần, cao dần lên mãi, rồi cuối cùng ngừng lại, lơ lửng một lúc, rồi bỗng như vỡ tan ra, rơi xuống, hòa lẫn vào những giọng hát khác, như một đốm lửa rơi xuống đống than hồng của bếp lò.
Đâu đó, phía xa xa, một tia chớp lóe lên, trong khoảnh khắc chiếu sáng chiếc lều trắng đằng kia, và ở bên cạnh, trên cái bãi dốc, chiếc xe tải đỗ chênh vênh, có vẻ như sắp lao xuống phía dưới. Rồi tất cả lại chìm vào trong đêm tối.
Viên tướng lắng nghe bài hát cố gắng đoán xem ý nghĩa nó nói gì. Cũng như những bài hát khác, bài hát này nghe cũng buồn bã và nghiêm trang.
«Có thể bài hát nhắc đến những người bạn của họ đã hy sinh», viên tướng nghĩ bụng. Trước khi ông đi Albania, một trong số những người khách đến gặp đã nói với ông rằng người Albania thường hay làm bài hát để tưởng nhớ hương hồn những người bạn đã hy sinh. «Nào ai biết được lão công nhân già kia đang nghiền ngẫm cái gì trong đầu, ông thầm nghĩ. Lão đi đây đi đó bốc mộ, thu thập những kỷ niệm về chiến tranh. Chắc chắn lão ghét mình lắm. Cứ nhìn con mắt lão cũng đủ rõ. Mình với lão ta là hai kẻ tử thù của nhau, nhưng về phía mình, mình chỉ thấy khinh bỉ lão. Dù sao thì lão ta cũng chỉ là một ông thợ đấu. Hạng phu phen đi bốc mộ suốt sáu ngày trong một tuần, còn ngày thứ bảy thì ngồi hát. Giả thử mình có hát một bài loại này về những người chết mình đang đi lượm xác đây, thì biết đâu lại chẳng thở ra một cái gì kinh khủng».
Những người thợ đấu hát rất lâu. Các bài hát nối tiếp nhau như những mắt xích của một sợi dây chuyền. Viên tướng đứng đấy lắng nghe mãi, đến lúc thấy thấm lạnh tận xương ông mới trở vào lều.
❀ ❀ ❀
[1] Một loại rượu mạnh ở Albania.
