ĐÁM cưới ở một nhà tại giữa làng. Ngay từ xa, viên tướng và ông linh mục đã nhìn thấy ánh đèn sáng trưng khiến mưa trông như rơi càng mau hạt. Mặc dầu mưa gió, cửa nhà mở toang, người đứng lố nhố ở cổng. Người đi kẻ lại tấp nập khiến cái phố nhỏ dẫn tới nhà ấy rất náo nhiệt, ồn ào những tiếng nói rì rầm và hàng nghìn âm thanh pha tạp. Hai người lặng lẽ không nói đi tới, trùm kín trong áo mưa đen rộng thùng thình, và cái phố nhỏ vang lên tiếng chân họ bước; những bước dài nặng nề của viên tướng lơ đãng giẫm cả vào các vũng nước và những bước nhẹ nhàng lanh lẹn hơn của ông linh mục.
Họ dừng lại một lát trước cửa mở toang cả hai cánh, dưới cổng có vài thanh niên, mặc quần áo ngày hội, đang hút thuốc và thì thầm trò chuyện, rồi họ bước vào phòng ngoài. Viên tướng vào trước và cái áo mưa của ông, trong khoảnh khắc, loang loáng dưới ánh đèn ở cửa, phản ánh trên lưng ông một hình ảnh lờ mờ gợi lên một bức tranh trừu tượng. Ông linh mục vào theo. Hành lang đầy phụ nữ và trẻ con làm huyên náo ầm ĩ. Tiếng trống đã im bặt, nghe có tiếng đàn ông từ phòng chính vọng ra. Một số người tụ tập ở hành lang, một người được phái vào trong phòng báo tin, một cụ già vẻ mặt ngạc nhiên, ở trong phòng bước ra, đi đến trước mặt họ. Cụ đặt tay lên trái tim chào họ và giúp họ cởi bỏ áo mưa rồi treo lên bên cạnh những chiếc áo choàng to sụ của người làng. Đó là cụ chủ nhà. Cụ đưa họ vào phòng lớn và thấy họ vào, tất cả những người có mặt bỗng nhốn nháo tại chỗ, thì thào với nhau, nghển cổ lên, tựa hồ một khóm cây muôn màu sắc bỗng xáo động dưới một cơn gió nhẹ.
Hẳn là viên tướng không ngờ mình sẽ bối rối đến như vậy trước quang cảnh bày ra trước mắt. Mới đầu ông lúng túng đến nỗi thoạt bước vào, ông sửng sốt nhìn thấy một đám những vệt màu rực rỡ và chuyển động, tựa hồ ông bị một cái tát mạnh làm nổ đom đóm mắt. Một người nào đó đưa ông lại bàn, một người khác giúp ông cởi áo khoác ngoài. Ông cúi chào lia lịa và ngơ ngác mỉm cười với những đốm chuyển động ấy chung quanh ông, miệng lúng búng vài tiếng mẹ đẻ.
Mãi cho đến khi tiếng trống lại nổi lên, chiếc vĩ cầm lại vẳng lên những âm thanh lánh lót đầu tiên và khách khứa đứng dậy để khiêu vũ, mãi cho đến lúc ấy ông mới trấn tĩnh lại được đôi chút. Qua tiếng chạm cốc lanh canh, ông nghe thấy một người ngồi cạnh bảo ông bằng tiếng nước ông: «Mời ông nâng cốc chứ?» Ông làm theo người ta bảo. Cũng cái tiếng nói ấy còn nói thêm như để giải thích cho ông một điều gì đó nhưng ông chưa tĩnh trí, chưa có thể hiểu được gì hết, và chính ông cũng ngạc nhiên thấy mình lúng túng đến thế.
Lúc này ông thấy đám cưới chẳng khác gì một cơ thể lớn, mạnh mẽ và không có hình thù nhất định, nó thở, cử động, rì rầm, nhảy múa và phả cái hơi nóng hổi, ngây ngất và mờ đục của nó ra khắp chung quanh.
Phải mất một lúc lâu viên tướng mới hoàn toàn trấn tĩnh lại được. Ông cảm thấy bọn trẻ con đang chằm chằm nhìn ông, mắt chúng ánh lên một niềm vui thầm lặng. Chụm sát đầu vào nhau, chúng chỉ vào một điểm về phía ông như thể đếm khuy trên bộ quân phục của ông, hay đếm lon, vì sau đó chúng cãi nhau, và rõ ràng là không đồng ý với nhau, những cái đầu nhỏ lắc qua lắc lại.
Người đầu tiên mà viên tướng, có lẽ vì khuynh hướng nghề nghiệp, để ý tới sự có mặt, là một quân nhân, đầu trần, đang niềm nở chào đón các khách khứa. Người ta mách ông rằng đó là anh cô dâu và đám cưới đã hoãn lại chính là để đợi anh ta xin được về phép. Chàng thanh niên, sau khi đã nhiều lần dẫn đầu cuộc khiêu vũ, bấy giờ đang trò chuyện cười đùa với các thiếu nữ. Anh ta trẻ lắm, tóc vàng, cặp mắt nhỏ vui nhộn đảo nhìn tứ phía.
Rồi dần dần viên tướng để ý đến mọi cái ở quanh mình. Ông lần lượt nhìn các cụ già rậm ria ngồi xếp bằng tròn trên các minders[1] vừa trịnh trọng nói chuyện vừa hút tẩu chibouk[2] dài; cô dâu mặc áo dài trắng, rất duyên đáng và có vẻ hồi hộp; chú rể, mồ hôi đầm đìa, đi hầu khắp mọi chỗ để tiếp khách; từng cụm thiếu nữ lúc nào cũng cười nói thì thầm trong các góc nhà, tựa hồ các cô xưa nay chỉ biết có thế thôi và chính thái độ của các cô hứa hẹn những niềm vui thầm kín, nhưng hứa hẹn ấy không bao giờ được giữ trọn vẹn; bộ mặt chán chường của các thanh niên đang hút thuốc lá, các nhạc sĩ da ngăm đen ướt đẫm mồ hôi; tất cả những bà nọ đi lại từ phòng này sang phòng kia, vẻ rất bận rộn; và sau hết các bà cao tuổi hơn, mặc đồ đen, với những bộ mặt in dấu từng trải của năm tháng, và mắt nhìn nặng xúc động và yêu thương, ngồi sắp hàng như một dãy tượng liệt thánh lờ mờ.
Bây giờ ông theo dõi những động tác nhanh nhẹn của các cặp chân, và tiếng gót giày gõ đều nhịp lên sàn nhà, vâng theo sự chỉ huy giòn giã của tiếng trống, tiếng sột soạt của các váy cộc trắng, kiểu váy cộc có hàng nghìn nếp trắng như tuyết núi Alps mà họ vừa đi qua, những lời chúc rượu dài dòng, lộn xộn nếu dịch ra thì mất hầu hết ý nghĩa, những bài hát khắc khổ của đám đàn ông gợi lên những buổi hoàng hôn ngắn ngủi trên núi và những bài hát lả lướt, cảm động của phụ nữ, những bài hát này như vịn vào đôi vai lực lưỡng của những bài hát đàn ông, để thủng thẳng, ngoan ngoãn mãi mãi đi theo bên cạnh.
Viên tướng đưa mắt nhìn khắp xung quanh mà không sao nghĩ được một điều gì rõ rệt. Ông chỉ uống rượu và luôn miệng mỉm cười mà cũng không biết mình mỉm cười với ai nữa.
«Tao không biết mày thuộc đội quân nào, vì tao chẳng bao giờ nhận ra được các kiểu quân phục, mà bây giờ tao già quá rồi cũng chẳng cần tìm hiểu cái đó làm gì, nhưng mày là một kẻ nước ngoài và mày thuộc một trong những đội quân nọ đã giết các người dân của tao. Cái nghề khốn kiếp của mày là xâm lược và mày ở trong số những kẻ đã làm tan nát đời tao, khiến tao trở thành bà lão khốn khổ như bây giờ, đến cái đám cưới người dưng nước lã này ngồi vào một xó mà lầm nhầm bảo mày những câu này đây. Chẳng ai nghe thấy những điều tao nói với mày vì mọi người ở đây đều vui vẻ và tao không muốn phá đám. Và chính vì chẳng muốn phá rối một cuộc vui của ai hết nên tao mới ngồi ở cái xó này để khẽ lầm bầm nguyền rủa mày, rất khẽ, để khỏi có ai nghe thấy. Tao rất muốn biết cái gì đã khiến mày đến đám cưới này và làm thế nào chân mày lại dẫn cái xác mày đến tận đây được. Mày ngồi đó, ở cái bàn kia, như một thằng ngốc. Phải đứng dậy đi thôi chứ, khoác áo ngoài lên vai mà cút ngay dưới trời mưa, về nơi nào mày ở đấy ra đi! Vậy ra mày không hiểu mày là người thừa ở đây hay sao, quân khốn kiếp kia?»
Đám phụ nữ vẫn hát. Viên tướng cảm thấy một hơi thở ấm áp và một cảm xúc êm dịu tràn ngập lồng ngực mình. Ông có cảm giác được tắm giải lao trong âm thanh và ánh sáng. Và những âm thanh và làn ánh sáng nọ như từ một suối nước ấm giội lên người ông làm cho ông ấm hẳn lên, tẩy rửa cho ông sạch hết bùn của nghĩa địa, cái thứ bùn phả ra một mùi ẩm mốc và chết chóc.
Qua giây phút bàng hoàng, viên tướng cảm thấy vui vui. Ông muốn chuyện trò, muốn nói hoặc nghe những lời đẹp đẽ. Ông đưa mắt tìm ông linh mục. Ông này ngồi cách ông một chút phía trước mặt ông. Ông ta có vẻ như đang ngồi trên than hồng, mắt nhìn đăm đăm vào một điểm.
Viên tướng cúi mình về phía ông ta.
- Ông thấy là rất ổn đấy chứ!
Ông linh mục không trả lời.
Viên tướng quay người lại. Ông cảm thấy cái nhìn của những người chung quanh chĩa vào ông như những mũi tên thầm lặng. Nó chĩa vào túi áo, ngù vai của ông và họa hoằn, rất họa hoằn mới chĩa vào mắt ông, những mũi tên nặng nề u ám của đàn ông, và những mũi tên nhanh nhẹn, lấp lánh và chập chờn của các cô thiếu nữ.
«Như một con chim bị thương, nhưng luôn luôn hiên ngang, anh sẽ bay…»
- Hay đấy chứ nhỉ? Ông lại nói với ông linh mục.
Song ông này cũng chẳng trả lời, chỉ nhìn ông như để bảo «có thể» và ngoảnh mặt đi.
- Họ tỏ ra tôn trọng chúng ta, viên tướng nói. Chúng ta khiến họ phải vị nể, mặc dù trước kia ta là kẻ thù của họ.
- Cái chết ở đâu cũng được tôn trọng.
- Chiến tranh đã kết liễu lâu rồi. Quá khứ đã bị quên lãng. Tôi tin rằng chẳng ai trong đám cưới này còn nghĩ đến những hằn thù cũ. Ông không nhìn thấy niềm vui chung đó à?
Ông linh mục lặng thinh. Viên tướng quyết định không nói gì với ông ta nữa, tuy nhiên trước mắt ông vẫn cứ thấy phấp phới vạt áo dòng đen của người bạn đường.
«Hiển nhiên là ông linh mục cảm thấy mình thừa, viên tướng nghĩ thầm. Nhưng có lẽ mình cũng thừa chăng? Thật khó nói. Bây giờ việc trót làm rồi. Chúng ta đã tới đây. Thừa hay không thừa, bỏ về cũng khó. Rút lui dưới hỏa lực súng liên thanh còn dễ hơn đứng dậy ra khỏi đây, vắt áo ngoài lên vai, ra về dưới trời mưa».
«Mày thừa biết mày là người thừa ở đây. Mày cảm thấy rằng trong đám cưới này có một người nguyền rủa mày và lời nguyền rủa của một người mẹ không bao giờ không có hiệu lực. Mặc dầu người ta tỏ ra tôn trọng mày, mày thừa hiểu đáng lẽ mày không bao giờ nên đặt chân tới nơi này. Mày cố tự lừa dối mày điều đó. Tay mày run khi nâng cốc rượu và những bóng tối thoáng qua mắt mày nói lên tất cả nỗi sợ hãi của mày!»
Trống lại đổ hồi. Kèn bắt đầu rền rĩ, các vĩ cầm cũng hòa theo. Nhiều khách dự tiệc đến muộn vừa tới, áo choàng to sụ của họ ướt đẫm. Nước sông lên to vì lũ, đã chặn họ lại, và họ đã phải đợi hàng giờ mới qua được sông. Họ lần lượt ôm hôn tất cả mọi người có mặt, rồi ngồi vào quanh cái bàn lớn.
«Đối với bọn người này hình như đám cưới là một chuyện gì thiêng liêng, viên tướng nghĩ thầm, nếu không giữa đêm hôm, với thời tiết như thế này, họ đã chẳng chịu mất công đi dự cuộc vui của người khác. Chắc là trời mưa to. Vào một đêm như đêm nay thì có lẽ đào chiến hào cũng không nổi, nước sẽ ngập đến lưng hào».
«Hình như mày đến để thu nhặt những người chết của nước mày. Có lẽ mày đã thu nhặt được nhiều và sẽ còn tìm tại được vô khối nữa, có lẽ mày sẽ lượm được tất cả bọn chúng, nhưng mày cần phải biết rằng riêng về phần một đứa trong bọn, thì cho đến mãn đời vạn kiếp, mày cũng không bao giờ tìm thấy được, cũng như muốn vạn thuở tao không bao giờ còn tìm thấy con gái tao lẫn chồng tao. Thật tao rất muốn nói với mày về cái thằng mà không bao giờ mày sẽ tìm ra được. Sở dĩ tao không làm thế chỉ là vì tao không muốn đánh thức dậy trong lòng tất cả khách dự tiệc ở đây những kỷ niệm đau thương của chiến tranh. Cái đêm hôm ấy sao mà mưa to thế! To hơn đêm nay. Nước chảy xối xả khắp chỗ. Không làm sao đào huyệt được, vì huyệt sẽ ngập nước đến lưng chừng, một thứ nước đen như nhựa thông, tựa hồ từ đêm tối vọt ra. Ấy vậy mà tao đây, tao đã đào nổi một cái đấy. Nhưng tao sẽ chẳng kể lại tí gì về chuyện ấy cho mày nghe đâu, để khỏi phá rối niềm vui của những người khác, cả niềm vui của mày nữa, ôi quân khốn kiếp!»
Viên tướng châm một điếu thuốc lá và lấy làm lạ rằng sao mà nó có vẻ bé bỏng, bất lực bên cạnh những chiếc tẩu gỗ hoàng dương, dài và đen trong bàn tay hung hung đỏ của các cụ già, các cụ trò chuyện với nhau thỉnh thoảng lại hút một hơi, như để cầm nhịp cho câu chuyện.
Chủ nhân, ông cụ đã đón tiếp viên tướng ở hành lang lúc mở đầu buổi vui, đến ngồi bên ông, tay cũng nắm tẩu như các cụ già khác, trên chiếc áo ngắn dày bằng len đen, lủng lẳng một tấm huân chương dải màu vàng. Viên tướng biết rõ những huân chương ấy vì ông thường vẫn nhìn thấy trên ngực các nông dân, và tưởng chừng như ở mặt sau mỗi cái đều có khuôn mặt mờ nhạt của một tên lính chết trong đoàn quân của ông. Ông mỉm cười với ông cụ có bộ mặt nhăn nheo khiến ông nghĩ tới một khúc cây khô, nứt nẻ, nhưng còn cứng cáp. Một người ngồi bên ông, người lúc đầu đã mời ông nâng cốc, dịch cho ông nghe những câu đầu tiên của ông cụ. Chủ nhân xin lỗi đã không đến tiếp chuyện, vì khách khứa vẫn cứ tiếp tục kéo đến, cụ có bổn phận phải tiếp đón tất cả mọi người.
Viên tướng cuống quít đáp lại bằng những lời lẽ lịch sự và lễ phép gật đầu. Ông cụ nín lặng, nhè nhẹ rít tẩu thuốc rồi bình thản hỏi viên tướng:
- Ông ở đâu thế?
Viên tướng trả lời.
Ông cụ gật đầu ra chiều nghĩ ngợi, khiến viên tướng hiểu rằng cụ chưa bao giờ nghe nói tới thành phố đó, tuy là một thành phố lớn, rất nhiều người biết.
- Ông có vợ, có con rồi chứ? ông cụ lại hỏi.
- Vâng, tôi đã có vợ và được hai con.
- Chúc cho họ sống lâu!
- Xin cảm ơn cụ!
Ông cụ lại rít một hơi thuốc nữa và trán cụ hằn lên vài nếp nhăn sâu. Ông cụ có vẻ muốn nói và viên tướng có cảm giác ông cụ sắp nói chính cái điều mà ông rất sợ nghe tối nay.
- Tôi biết tại sao ông lại đến nước chúng tôi, ông cụ nói với một giọng hoàn toàn bình tĩnh, và viên tướng cảm thấy như có một mũi dao găm đâm vào tim mình. Từ đầu bữa tiệc cưới, ông đã lo ngại một câu chuyện như thế này có thể xoay ra thành khiêu khích và ông đã cố tìm cách quên lý do sự có mặt của bản thân mình, với ảo tưởng là sự lãng quên của ông sẽ lôi kéo theo sự lãng quên của người khác. Tối nay ông ước ao chỉ là một du khách bình thường quan tâm tới những tập quán đáng mến của một dân tộc có quá khứ lâu đời, để sau này về nói chuyện với bạn hữu ở nước mình. Ấy thế mà rút cuộc đã không tránh được cái đề tài trò chuyện khốn kiếp ấy và viên tướng lấy làm hối hận rằng mình đã đến đây.
- Phải, ông cụ nói, ông nhặt nhạnh di hài của quân lính nước ông đã bị giết chết là phải. Hết thảy mọi người lính của Chúa đều phải an nghỉ tại nơi mình sinh trưởng.
Viên tướng gật đầu tán thành. Một lát sau chủ nhân trịnh trọng đứng lên và xin lỗi, cụ phải đi tiếp các khách vừa mới đến.
Viên tướng lại quay ra uống rượu, cảm thấy nhẹ nhõm cả mình. Bây giờ ông lại trở lại vui vẻ. Nguy cơ khiêu khích hình như đã qua. Ông có thể theo dõi cuộc vui tiếp diễn và tha hồ uống, không còn phải lo lắng gì nữa.
- Ông thấy không? Ông nhắc bảo ông linh mục; ông nói đã hơi líu lưỡi. Họ tôn trọng chúng ta. Tôi đã bảo ông mà. Quá khứ đã bị quên đi rồi. Ông nói cái gì cơ?
- Tôi nói rằng trong những dịp như thế này phân định được ranh giới giữa sự tôn trọng tập quán với sự tôn trọng không thôi không phải dễ, ông linh mục đáp.
- Các tướng lĩnh bao giờ cũng khiến người ta phải tôn trọng.
Viên tướng uống thêm một hớp rượu nữa.
- Ông biết không? Tôi mới nảy ra một ý, ông có vẻ láu lỉnh ghé sát mặt lại gần mặt ông linh mục. Tôi muốn đứng lên và ra nhảy với họ.
Ông linh mục sửng sốt.
- Ông nói thật đấy à?
- Phải, sao lại không?
Ông linh mục bực bội lắc đầu.
- Tôi không sao hiểu được ông tối nay.
Viên tướng nổi cáu.
- Ông là vú em cho tôi như thế là đủ rồi. Cứ mặc kệ tôi. Tôi không muốn ai kiểm soát tôi hết.
- Khẽ chứ, ông linh mục nói. Người ta nghe mình đấy.
- Bao giờ mới bỏ được cái lệ đáng ghét đặt các viên tướng dưới sự kiểm soát?
Ông linh mục áp bàn tay lên trán như muốn bảo: «Chỉ còn thiếu cái nông nỗi này nữa thôi!»
- Tôi đứng dậy đây, có thế thôi!
- Nhưng ông có biết kiểu khiêu vũ này đâu, ông sẽ lố bịch đấy.
- Không, chẳng lố gì cả. Đây là những bước nhảy rất đơn giản. Vả lại xét cho cùng tôi sẽ lố bịch trước mắt ai, trước mắt bọn dân quê này ấy à?
Ông linh mục đưa bàn tay lên trán.
«Hình như tối nay ở câu lạc bộ mày đã hỏi dò tin tức về nó. Hình như đã từ lâu mày uổng công tìm kiếm nó. Nhưng tại sao mày lại cố công tìm nó như thế, cái thằng đại tá hung ác ấy? Nó là bạn thân của mày chăng? Ừ, hẳn thế, vì mày quan tâm tới nó đến thế kia mà. Chúng mày đã để cả buổi tối dò hỏi tất cả mọi người trong làng. Nhưng tha hồ cho người ta biết nó chết gí đâu đấy ở vùng này, chẳng ai có thể đoán ra nổi chỗ đích xác nó nằm. Mày sẽ ra đi mà không đem được nó đi theo, thằng bạn thân của mày, thằng bạn thân khốn nạn của mày, đã làm cho đời tao tang tóc. Mày hãy cút đi cho mau, vì mày cũng khốn kiếp như nó. Phải, tất nhiên bây giờ thì mày ra vẻ hiền lành như cừu non và, nụ cười trên môi, mày nhìn mọi người khiêu vũ, nhưng tao thì tao thừa biết mày đang ngấm ngầm mưu mô cái gì! Mày đang nghĩ rằng một ngày kia, mày sẽ nhảy xổ vào nước này với đội quân của mày để đốt nhà chúng tao và tàn sát chúng tao như các bạn mày đã làm. Mày đáng lẽ đừng nên đến đám cưới này mới phải. Mày đáng lẽ phải cảm thấy đầu gối run lẩy bẩy khi mày ra đi. Dù chỉ là vì nể tao, một bà già mất hồn tội nghiệp, số phận đen tối nhường này! Nhưng có chuyện gì thế vậy? Mày sắp bước vào vòng khiêu vũ! Mày dám cả gan đứng dậy ư? Tao còn thấy mày mỉm cười nữa kia? Đúng thật rồi, mày đứng dậy! Và họ đón tiếp mày nhập bọn! Nhưng hãy khoan, các người làm gì thế! Thế này thì quá quắt lắm! Đây là một sự sàm báng!»
Tiếng trống dồn lại nổ ra như tiếng đại bác gầm. Kèn lại than van rền rĩ, vĩ cầm lại hòa theo, tiếng thanh như tiếng phụ nữ. Ở giữa phòng, dần dần hình thành mầm mống cuộc nhảy vòng, với hai rồi ba người, rồi số người khiêu vũ không ngừng tăng lên.
Viên tướng ngắm nhìn vòng nhảy. Rồi ông ngắm nhìn ông linh mục. Rồi lại nhìn vòng nhảy. Rồi lại ông linh mục. Vòng nhảy. Linh mục. Vòng nhảy. Nhưng…
Ông đã đứng dậy. Cái gì phải xảy ra thì bây giờ đã xảy ra. Ông đứng kia lắc lư như một người say, sẵn sàng bước vào vòng người khiêu vũ, nó cho ông cái ấn tượng như một vòng lửa. Ông giơ tay ra hai ba lần nhưng rụt ngay lại tựa hồ tay ông bị bỏng. Vòng tròn quay cuồng trước mặt ông như một con quay và ông già cầm đầu cuộc khiêu vũ gập đầu gối, hầu như ngồi xổm, rồi lại đứng thẳng lên, gõ đế giầy lên sàn nhà, như muốn bảo: «Thế đấy, và bao giờ cũng cứ thế!», quay tít cái khăn tay trắng, buông tay người bạn nhảy của mình để quay như chong chóng rồi lại gập đầu gối và có vẻ như muốn ngã sóng xoài, hai chân như bị một lưỡi hái cắt cụt, nhưng lại vùng đứng dậy, rồi lại ngã xuống, như bị sét đánh, để rồi lập tức lại vùng dậy đúng lúc tiếng sấm nổ. Trống mỗi lúc một dồn dập, tiếng kèn thổn thức từng đợt từng đợt liên tiếp như tiếng nức nở từ cổ họng một người khổng lồ nào đó thoát ra và dây vĩ cầm rung lên, hối hả, vội vã. Tiếng trống càng ngày càng gấp.
Và bây giờ, qua tiếng nhạc than van, người ta tưởng như có những tảng đá lớn từ núi cao lăn xuống. Viên tướng vẫn đứng nguyên, bỗng thấy chóng mặt trước những tiếng nhạc dồn dập cuồng loạn và chói lòa ấy. Ông không biết cái đó kéo dài bao lâu. Trong khoảnh khắc vài giây, ông trông thấy, như qua một tấm màn mỏng, những bộ mặt đẫm mồ hôi của các nhạc sĩ, loa kèn clarinet nâng lên hạ xuống như nòng súng phòng không chĩa vào một mục tiêu di động, cặp mắt của những người khiêu vũ say sưa ngây ngất nhắm lại. Rồi tiếng trống im bặt, các dây đàn chùng ra như có phép màu, cuộc vui hứa hẹn hết sức thành công và sẽ kéo dài rất khuya; nhưng đúng lúc những người khiêu vũ trở về chỗ ngồi, một tiếng rên siết nổi lên qua tiếng ồn ào. Viên tướng cảm thấy như đau nhói ở ngực. Tiếng huyên náo vẫn chưa hết vậy mà, thật kỳ lạ, mọi người đều nghe thấy tiếng kêu đó, thật không ai ngờ bà cụ Nice lại có thể thốt lên một tiếng rên như thế.
Bà cụ vừa nức nở vừa kêu lên những tiếng the thé. Cả gian phòng bỗng lặng ngắt, nghe thấy cả tiếng bà cụ nấc lên điểm vào những tiếng rên rỉ. Nhưng sự im lặng ấy chỉ kéo dài chốc lát. Viên tướng thấy mọi người đổ xô lại xúm xít xung quanh bà cụ, người ta gọi một người nào đó và bà cụ tội nghiệp, - có trời biết tại sao lại khóc rưng rức, - đã nguôi dần đi đôi chút.
Giả thử bà cụ thực đã nguôi rồi, như viên tướng và những người không đứng gần bà cụ tưởng thế, thì mọi sự sẽ ổn và có lẽ viên tướng sẽ ở lại đây lâu, cho đến thật khuya, nhưng bà cụ Nice lại khóc nữa. Rõ ràng là không gì có thể làm bà nguôi được, trái lại, bà lại than van rên rỉ; nhiều tiếng nói ồn lên quanh bà, nhưng tiếng bà cụ rên rỉ át đi hết, như thể đâm vào niềm vui chung, như một lưỡi dao. Nhiều người khác vội xúm quanh bà cụ, và viên tướng có cảm giác người ta càng săn sóc bà cụ thì tiếng rên rỉ của bà cụ càng thêm chói tai. Các nhạc sĩ lại chơi, song bà cụ Nice lại rú lên một tiếng, còn chói tai hơn nữa, các nhạc cụ liền câm bặt, như e sợ. Viên tướng thấy đám người vây quanh bà cụ chuyển động như bị xô đẩy mạnh, và bà cụ Nice, vùng thoát khỏi tay những người đang níu bà lại, đâm bổ ra. Lần đầu tiên viên tướng nhìn sát gần bộ mặt hốc hác nhợt nhạt ấy, đôi mắt trợn trạo, sưng húp vì nước mắt, và cái thân hình nhỏ bé còm nhom kia. «Bà cụ làm sao thế? Bà cụ muốn gì? Tại sao bà cụ khóc?» Viên tướng hỏi, chợt tỉnh rượu. Song không ai trả lời ông. Người ta chạy theo bà cụ, hai phụ nữ nắm lấy cánh tay bà và định dỗ dành dìu bà trở lại, nhưng bà cụ bỗng hét lên và đến đứng sừng sững trước mặt viên tướng. Ông thấy mặt bà cụ biến sắc vì căm thù, nhưng không đoán được lý do. Bà cụ kêu lên với ông vài tiếng gì đó, hoa chân hoa tay, gào thét vào mặt ông; ông đứng ngẩn ra trước mặt bà cụ mặt nhợt như sáp. Nhưng chỉ qua vài giây người ta đã nắm lấy bà cụ lôi đi; nhưng bà gỡ tay họ ra, đi nhanh ra cửa và bước ra ngoài.
Viên tướng đứng sững ra đấy; không ai dịch lại cho ông những lời của bà cụ Nice, nhưng họ không biết là ông linh mục biết tiếng Albania. Người ta xúm quanh cô dâu đang khóc sướt mướt và bà chủ nhà, mặt cắt không còn giọt máu, đang làm dấu.
- Tôi đã bảo ông mà, ông linh mục nói, lúc ấy ông ta đứng bên viên tướng. Lẽ ra chúng ta không nên đến đây mới phải.
- Có chuyện gì thế? Viên tướng hỏi.
- Bây giờ không phải lúc nói ông. Tôi sẽ giải thích cho ông sau.
- Ông nói phải, viên tướng nói. Tôi đã đi quá xa.
Đám người này mà lúc đầu cuộc vui, ông có ấn tượng là một khu rừng nhỏ ồn ào muôn màu sắc, bây giờ trước mắt ông đã biến thành một khu rừng âm u mùa đông. Những cái đầu, cánh tay, bàn tay, ngón tay dài nghiêng ngã như những cành cây trụi lá vì gió bão, rồi một nỗi lo âu bao trùm lên trên tất cả quang cảnh ấy, như một tiếng quạ kêu khô khan.
- Họ đến đám cưới của chúng ta làm gì? Một thanh niên nói.
- Suỵt! Đó là điều không nên nói.
- Sao lại không nói? Một anh khác chêm vào. Họ lại còn cả gan tham gia khiêu vũ nữa.
- Chẳng lẽ lại đuổi họ ra. Đó là tập quán của ông cha ta.
- Tập quán lạ! Thế bà cụ Nice tội nghiệp, bà cụ nói sao về cái tập quán của ông cha ta ấy?
- Suỵt! Không nên để cho họ nghe thấy.
- Không lo, một anh khác nói xen vào, ầm ĩ như thế này, giá họ có biết tiếng Albania họ cũng không nghe thấy đâu.
Quả thật viên tướng và ông linh mục chẳng nghe thấy gì hết. Họ lần lượt nhìn từng bộ mặt chung quanh. Con mắt viên tướng lướt nhanh qua đám đàn ông và thanh niên rồi chăm chú nhìn nhóm phụ nữ chỉ để hở có bộ mặt lộ ra dưới chiếc khăn đen bao quanh đầu họ như một cái khăn tang; họ ngồi rầu rĩ, im lặng, như tiên cảm những tai họa mới.
Viên tướng thấy lòng tràn ngập một niềm sợ hãi. Ông hối hận đã đến đây. Quá khứ không dễ mà quên được và người Albania tính hay thù dai. Tại sao ông lại đến? Cái ý thích nhất thời, rồ dại đó là cái gì vậy? Cho tới bây giờ mọi sự đều ổn thỏa. Đi tới đâu ông cũng có người đi theo, và được pháp luật che chở. Nhưng tối nay thì ông đã quá mạo hiểm. Nảy ra ý đi một mình với ông linh mục đến đám cưới này, thật là ngớ ngẩn! Tại đây ông đứng ra ngoài các quy tắc và pháp luật. Có thể xảy ra bất cứ chuyện gì cho hai người, mà không ai chịu trách nhiệm cả.
- Ta về thôi, ông chợt nói. Ta nên về ngay thôi.
- Phải, phải, ông linh mục đáp. Về đi. Chúng ta đã bị xúc phạm nghiêm trọng. Mụ già ấy đã nói về chúng ta những lời lẽ hết sức lăng nhục.
- Vậy thì lẽ ra ta cần phải trả lời họ trước khi ra về. Nhưng mụ già ấy đã nói gì thế?
Ông linh mục sắp nói thì chủ nhà tới.
- Xin mời các ông ngồi, cụ vừa nói vừa giơ tay chỉ về phía bàn; rồi cụ ra hiệu cho các bà đảm nhiệm việc phục vụ khách khứa, và các bà này đem tới rượu raki với bánh meze là những món nhắm thường đem ra mời khách ở xứ này.
Viên tướng và ông linh mục nhìn nhau rồi quay lại phía chủ nhà.
- Đó là chuyện thường xảy ra, ông cụ nói. Nhưng tôi xin mời các ông ở lại. Mời các ông ngồi.
Bối rối vì cứ đứng đấy, dưới con mắt của cử tọa, họ ngồi xuống. Như vậy, họ có cảm giác đỡ bị người ta để ý hơn.
Lúc này, trong phòng lớn một phần nào đã trở lại trật tự và mọi người lại ngồi vào chung quanh các bàn. Viên tướng thấy người đã cố dịch cho họ hiểu những câu chúc rượu đến ngồi bên cạnh ông.
Người này giải thích rằng Nice là một bà già ngẩn ngơ, ở góa trong chiến tranh vừa qua, chồng bà đã bị treo cổ trong những cuộc thảo phạt của tiểu đoàn do đại tá Z chỉ huy. Ông còn được biết rằng đại tá Z đã sai người giải con gái của bà cụ khốn khổ đó vào lều của mình. Cô ta mới mười bốn tuổi và khi ở lều ra về vào lúc tờ mờ sáng, gần tới nhà, cô ta đã nhảy xuống giếng. Chính đêm hôm sau thì đại tá Z mất tích. Không biết cái chết của cô gái, hình như y đã đến nhà cô, định gặp lại cô. Y đặt một tên lính đứng gác trước nhà và đã lần lữa ở lại trong nhà khá lâu, lâu quá mức cần thiết, song tên lính gác đã được lệnh cứ đứng đấy cho đến tảng sáng. Sớm hôm sau, người ta không tìm thấy ai ở trong nhà và chẳng ai biết viên đại tá đã ra sao. Có kẻ quả quyết rằng y đã bị triệu về Tirana cấp tốc, những kẻ khác giải thích sự vắng mặt của mỗi người một phách, song chính các sĩ quan trong tiểu đoàn y thì lại không nói gì cả. Sang ngày hôm sau, đơn vị đó rời khỏi vùng này.
Tất cả câu chuyện được kể lại với ông từng mẩu, bằng những câu cắt quãng, lộn xộn đập vào đầu ông như một cái búa.
Trong khi đó, nhạc đã lại nổi lên, nhưng mới đầu không ai ra khiêu vũ cả. Rồi các bà đứng dậy đầu tiên và ai nấy đều có cảm tưởng rằng trừ mình ra mọi người đã quên câu chuyện của bà cụ Nice. Viên tướng ngồi ở bàn, tâm trạng sững sờ, ngẩn ngơ khiến ông không sao tập trung được tư tưởng vào một điều gì hết. Mắt ông lại gặp mắt ông linh mục.
- Tôi muốn biết mụ già đó đã nói gì.
Đôi mắt màu xám của ông linh mục nhìn viên tướng chằm chằm và viên tướng cảm thấy khó chịu.
- Mụ ấy tưởng ông là bạn thân của đại tá Z và chỉ nhìn thấy ông, mụ cũng đã nổi khùng lên rồi.
- Tôi mà là bạn thân của đại tá Z à?
- Phải, mụ ta nói thế đấy.
- Nhưng cái gì khiến mụ tưởng như vậy?
- Nào tôi biết.
- Có lẽ tại chúng ta đã cho tìm đại tá Z suốt buổi tối chăng, viên tướng nói, vẻ đăm chiêu, như nói một mình.
- Có lẽ thế, ông linh mục xẵng giọng trả lời.
Viên tướng càng sa sầm nét mặt. Ông chẳng còn nhìn, chẳng còn nghe thấy gì xung quanh ông nữa. Bỗng ông nói:
- Tôi sẽ đứng dậy. Tôi sẽ đứng dậy và tuyên bố công khai ở đây rằng tôi không phải là bạn thân của đại tá Z và với tư cách một quân nhân tôi kinh tởm hắn.
- Tại sao ông muốn làm như vậy? Để thỏa mãn bọn dân quê này ư?
- Không. Tôi định làm thế vì thanh danh và danh dự của quân đội ta.
- Thanh danh của quân đội ta phải chăng sẽ nhơ nhuốc vì đã bị một mụ già Albania lăng nhục?
- Tôi muốn giải thích cho họ biết tất cả các sĩ quan của ta không ở một mình trong lều với những con gái nhỏ mười bốn tuổi, mà sao nhãng việc quân để rút cục chết vì tay một người đàn bà.
Ông linh mục nhíu lông mày.
- Chúng ta đến đây không phải để nói lên những nhận định kiểu đó, ông chậm rãi nói. Việc phán xét là thuộc quyền đấng ở trên cao kia.
- Họ có vẻ tin thực rằng tôi là bạn thân của hắn, viên tướng lại nói. Ông không thấy họ nhìn tôi như thế nào ư? Ông hãy nhìn xung quanh ông một tí. Hãy để ý đến mắt họ.
- Ông sợ à? Linh mục hỏi.
Viên tướng giận dữ nhìn ông ta. Ông toan cục súc trả lời, nhưng ông cảm thấy tiếng trống rung lên như đổ ụp xuống đầu ông, và lời ông định nói ngừng lại trên môi.
Sự thực, viên tướng có sợ. Tối nay, vì tếu ông đã đi quá xa. Bây giờ ông phải rút lui thận trọng. Ông phải lập tức nêu rõ sự phân biệt giữa ông và viên đại tá Z. Ông phải giũ bỏ viên đại tá như giũ bỏ một cục bùn dính vào ủng ông.
Đã đành tình thế xem chừng có vẻ trở lại bình thường nhưng đó chỉ là bề ngoài. Ông cảm thấy bên trong cái cơ thể hình thù bất định nọ có cái gì đang sôi sục, trông thấy rõ ở khóe mắt mọi người, cảm thấy rõ ở những lời thì thầm của họ. Với lại, ở ngoài cửa, trong hành lang, bên cạnh những áo choàng to sụ và áo khoác, còn có những khẩu súng của khách khứa treo trên đinh đóng ở tường, sắp hàng ra đó. Ông linh mục đã có lần bảo ông rằng trong các đám cưới Albania những vụ giết người thường xảy ra.
Họ phải hành động bây giờ, trước khi quá muộn. Nếu họ đột ngột bỏ về, rất có thể một khách dự tiệc đã ngà ngà say sẽ bắn vào lưng họ. Con mồi mà chạy trốn thì chó thường đuổi theo càng dữ, cần phải thu xếp một cuộc rút lui thận trọng.
Viên tướng lại đưa mắt ngơ ngác nhìn đám người đang náo động, nhảy múa, cười đùa chung quanh ông, rồi mắt ông ngừng lại trên dãy bà già vẫn ngồi nguyên tại chỗ từ lúc mở đầu cuộc vui, khuôn mặt lặng lẽ, hơi nghiêng nghiêng, tựa hồ một dãy tượng liệt thánh; ông mệt mỏi cúi đầu và im lặng.
Trống lại đánh dồn ầm ầm và kèn clarinet lên tiếng khàn khàn, não nuột như xuyên vào đám cưới. Cánh đàn ông ngồi ở bàn, đã cất giọng hát một bài, và viên tướng lại nhìn thấy những cảnh hoàng hôn từ núi cao đổ xuống; bây giờ ông nghe giọng hát xót xa của phụ nữ, họ ngồi hát đầu cúi xuống; tiếng hát như ấm ức bị những giọng nam giới ngắt quãng, nghe như tiếng hổn hển của một người đàn bà trong vòng tay ôm siết của người đàn ông mình yêu.
- Tôi nghĩ bây giờ đã đến lúc ta cần phải về thôi, viên tướng nói.
Ông linh mục gật đầu.
- Đây là lúc thích hợp.
- Ta hãy kín đáo đứng lên.
- Phải rồi.
- Điều quan trọng là đừng làm cho người ta để ý đến mình quá.
- Ông đứng lên trước đi. Tôi sẽ theo ông.
- Cần nhất cố đừng để người ta chú ý đến mình.
Đã sắp nửa đêm. Cuộc vui đang náo nhiệt và chẳng ai, hay hầu như vậy, còn nghĩ đến bà cụ Nice nữa, thì, bỗng nhiên, người ta thấy bà cụ xuất hiện. Đúng vào lúc hai người nước ngoài sắp sửa đứng dậy. Có lẽ viên tướng là người đầu tiên nhận ra bà ta trở lại. Ông cảm thấy sự có mặt của bà cụ như người đi săn già đánh hơi thấy hổ đến gần trong rừng rậm. Trông thấy mọi người ở gần cửa nhốn nháo và thì thầm với nhau, ông nghe thấy như trong đáy lòng ông có tiếng kêu lên: «Mụ ấy kia rồi!» và ông cảm thấy mình tái mặt. Lần này thì bà cụ không khóc nữa, người ta không nghe thấy tiếng bà cụ, nhưng ai nấy đều cảm thấy rõ bà cụ đứng đó, ở cửa. Dàn nhạc vẫn chơi, nhưng không ai nghe nhạc nữa. Một nhóm đông đã tụ tập lại trước cửa. Không ai hiểu được tại sao bà cụ Nice trở lại. Không biết có phải vì trông thấy bộ dạng của bà hay vì những lời bà cụ van nài, có điều là mọi người đều giãn ra cho bà đi và bà cụ bước vào phòng, giữa những tiếng thốt lên ngạc nhiên của mọi người. Người bà cụ ướt sũng, đầy bùn, mặt nhợt như xác chết, vai vác một cái bao.
Viên tướng đứng dậy như cái máy, đi lại chỗ bà cụ. Ông đoán biết là bà ta tìm ông. Ông tự đi tới trước mặt bà như những con thú nọ, đánh hơi từ xa thấy sự có mặt của kẻ thù, bị tiếng kêu của nó mê hoặc và đáng lẽ trốn đi thì lại chạy bổ đến chỗ nó.
Mọi người xúm cả lại quanh hai người mà không ai biết nên làm gì, cứ đứng ngẩn cả ra đấy. Bà cụ Nice đứng sừng sững trước mặt viên tướng, ngơ ngác nhìn ông chằm chằm, tựa hồ không phải nhìn ông mà là nhìn cái bóng của ông ta, rồi với giọng nhát gừng, thỉnh thoảng lại nổi cơn ho, bà cụ nói với ông ta vài câu.
- Xin dịch cho tôi nghe bà ta nói gì! Viên tướng kêu lên như cầu cứu. Nhưng không ai đáp lại sự mong muốn của ông. Ông đưa mắt nhìn quanh và bắt gặp cặp mắt ông linh mục. Ông này lại gần.
- Bà ấy xác nhận xưa kia đã giết một sĩ quan cao cấp của ta và bà ấy hỏi có phải ông là viên tướng đến thu lượm di hài những người chết trong cuộc chiến tranh vừa qua không, ông linh mục nói.
- Thưa cụ vâng, viên tướng đáp bằng một giọng phờ phạc. Ông lấy hết sức lực ngẩng cao đầu trước mặt người đàn bà đã làm ông hoảng sợ.
Bà cụ Nice bèn nói thêm vài câu nữa mà ông linh mục không sao dịch được, vì những câu đó bị những tiếng rì rầm ồn ào át đi và chưa ai kịp có một cử chỉ gì để ngăn bà cụ lại, bà đã vứt cái bao vác trên vai xuống sàn nhà ngay dưới chân viên tướng, giữa những tiếng rú khiếp sợ của đám phụ nữ. Ông linh mục bây giờ chẳng còn gì phải dịch nữa; có dịch cũng bằng thừa, vì lúc này mọi sự đã rõ ràng và quả thật không gì có thể có ý nghĩa hơn và đồng thời ghê sợ hơn cái bao bê bết những tảng lớn bùn đen còn ướt, vừa rơi đánh bịch một cái xuống sàn nhà. Đám phụ nữ kinh hoảng bỗng dạt cả ra, đưa tay lên che mặt, còn các bà già thì vừa làm dấu phép vừa buông những tiếng thở dài khiếp sợ.
- Bà cụ đã chôn hắn trước ngưỡng cửa nhà đấy, có người kêu lên.
- Tội nghiệp bà Nice!
Đột nhiên bà cụ già quay lưng lại và bỏ đi cũng như bà đã đến, người ướt sũng, lấm bùn và chẳng ai nghĩ đến việc giữ bà cụ lại cả, vì chuyện gì phải xảy ra thì thế là đã xảy ra rồi.
Viên tướng không rời mắt khỏi sàn nhà. Ông cảm thấy choáng váng vì tiếng huyên náo, tiếng kêu hét và sự khủng khiếp của cảnh tượng này. Bất thần, chính ông cũng không hiểu được tại sao, cả phòng lặng ngắt như tờ. Có lẽ thật ra chẳng có im lặng gì đâu, nhưng viên tướng cũng vẫn có cảm giác như thế. Dưới chân ông, và trước mặt tất cả khách khứa, nổi lên cái vết đen câm lặng nọ, cái bao cũ đã vá nhiều miếng, điều kỳ lạ là những miếng vá ấy đã làm ông chú ý. «Phải có ai lo đến cái bao này chứ!» ông nghĩ vậy, đầu óc mụ mẫm. Thế rồi, trong im lặng, ông thong thả cúi xuống và hai tay run rẩy, ông nắm lấy miệng bao, cứ thế nhấc cái bao đầy bùn lên rồi lại để nó rơi bịch xuống. Rồi ông mặc áo khoác vào và lại nắm lấy cái bao, thong thả đưa nó lên vai rồi bước ra, lom khom nhục nhã dưới cái bao, tựa hồ ông khiêng trên vai tất cả nỗi sỉ nhục và sức nặng của trái đất. Ông linh mục ra theo.
Sau lưng ông, một phụ nữ nào đó kêu rú lên những tiếng não lòng.
❀ ❀ ❀
[1] Minders trong Pháp văn: đệm.
[2] Chibouk: Tẩu thuốc dài ống của người Thổ Nhĩ Kỳ.
