BUỔI tối, người công nhân già ốm. Ông cụ thấy bắt đầu khó chịu từ lúc xế trưa nhưng đã không để ý lắm. Đến tối mặt tái nhợt, ông cụ muốn đi nằm. Ai cũng cứ tưởng là ông cụ chỉ cảm lạnh. Người ta đưa ông về nhà một người dân làng và để ông ngồi sưởi trước một đống lửa lớn. Nhưng đêm đến, bệnh tình ông cụ trở nên trầm trọng.
Trời chưa sáng rõ đã có tiếng cào cào vào tấm lều vải của viên tướng và ông linh mục. Viên tướng tỉnh dậy trước tiên.
- Có ai ở ngoài lều, ông bảo ông linh mục.
Ông linh mục dậy và vén tấm vải lều. Ra là anh cán bộ.
- Tôi xin lỗi đã làm phiền các ông vào giờ này.
- Không sao. Có gì thế?
- Tôi muốn hỏi các ông xem có thể cho tôi mượn chiếc xe con được không. Tôi nghĩ có lẽ các ông không có ý định ra tỉnh ngày hôm nay.
- Không. Ông cần dùng xe làm gì?
- Người đội trưởng ốm nặng. Phải cấp tốc đưa ông cụ đến thành phố gần đây nhất.
Ông linh mục dịch cho viên tướng nghe lời nói của anh cán bộ.
- Họ cứ việc lấy xe mà đi, viên tướng đáp.
- Cám ơn ông.
Anh cán bộ sắp quay đi thì ông linh mục giữ anh lại.
- Ông già ốm gì thế? Chiều qua, ông ấy đã có vẻ khó chịu rồi.
- Tôi không biết rõ, anh cán bộ đáp.
- Hay là ông cụ bị cảm lạnh?
- Tôi lo ông cụ bị nhiễm trùng. Ông cụ bị một vết xây xát ở tay phải.
- Nhiễm trùng à? Viên tướng ngạc nhiên ngẩng đầu lên hỏi.
- Anh cán bộ đi ra.
- Không biết ông lão mắc bệnh gì nhỉ? Viên tướng hỏi lại.
- Tôi cũng cho là bị nhiễm trùng, ông linh mục nói.
Chiều hôm qua nước da ông lão trông sạm hẳn đi.
- Làm thế nào mà nhiễm trùng được?
- Có lẽ do một chiếc khuy áo khoác gỉ hoặc một mảnh xương gẫy. Hôm qua họ đã bốc nhiều mộ.
- Nhưng ông lão thạo việc lắm cơ mà. Chính ông lão vẫn chỉ bảo cách làm cho những người khác.
- Có lẽ lão không biết, ông linh mục nói. Có lẽ tay lão dính bùn và lão đã không để ý thấy chỗ xây xát.
- Đáng lẽ chuyển ông lão ra tỉnh từ tối hôm qua thì tốt hơn.
- Đường xấu lắm mà lại bỏ hoang từ lâu. Ngay ban ngày đi lại cũng không phải là dễ.
- Nhưng dù sao…
- Ngay hôm nay họ đi cũng vẫn kịp thôi. Tôi cho là cũng chẳng có gì nguy hiểm đâu. Bây giờ có những thuốc rất công hiệu chống nhiễm trùng.
Viên tướng lại rúc vào chiếc chăn len dày sụ.
- Thời tiết ra sao? Ông hỏi.
- Âm u lắm, ông linh mục đáp.
Khi hai người ra khỏi lều thì đã có vài công nhân đang làm việc. Họ khoan lỗ vào những khối bê tông nham nhở để nhét thuốc nổ vào. Những công nhân khác đứng uống cà phê trước quán. Hôm qua là chủ nhật, nhưng ở đây người ta chẳng hề biết đến ngày nghỉ ngày lễ.
- Anh cán bộ đi vắng sẽ làm cản trở công việc của ta đấy, ông linh mục nói. Công nhân họ chẳng biết rõ phải đào ở đâu.
- Có lẽ chiều nay anh ta về thôi, chậm lắm là sáng mai.
- Tốt hơn là thợ đấu cứ nghỉ cho đến khi anh ta về, ông linh mục nói. Tôi sợ lại có chuyện gì xảy ra nữa.
- Liệu có còn những bộ xương khác bị nhiễm trùng không nhỉ?
- Có thể lắm chứ. Có thể nhiều binh lính của đạo quân này đã mắc một bệnh nhiễm trùng nào đó.
- Có lẽ phải rắc vôi vào các huyệt đã đào rồi, viên tướng nói.
- Ta sẽ hỏi anh cán bộ xem. Chính anh ta là người hiểu rõ những vấn đề này.
Hai người đi về quán và mỗi người gọi một cốc cà phê.
- Vi trùng bị chôn vùi dưới đất hai mươi năm, rồi bỗng chốc lại phục hồi được toàn vẹn tính độc của nó. Kỳ lạ thật, viên tướng nói.
- Mà đúng thế đấy, ông linh mục đáp. Hễ gặp không khí và ánh sáng mặt trời là nó sống lại ngay.
- Như một con thú dữ tỉnh dậy sau giấc ngủ mùa đông của nó.
Ông linh mục thong thả nhấp nháp cốc cà phê.
- Chiều nay khéo mưa mất.
- Ngày hôm nay mới âm u chứ, viên tướng nói.
Và ngày hôm đó quả thật là ảm đạm. Hai người lang thang suốt sáng không biết làm gì. Xế trưa trời lại mưa.
- Nếu ông lão có làm sao, ta sẽ phải trả một số tiền bồi thường cho gia đình lão đấy, viên tướng nói.
- Một món tiền trợ cấp chung thân ư?
- Phải, như hợp đồng đã quy định.
Sáng hôm sau, anh cán bộ trở về. Người lái xe tải là người đầu tiên trông thấy chiếc xe con đang ì ạch leo dốc trên con đường núi.
- Họ kia rồi, anh ta kêu lên, họ trở về rồi.
Viên tướng, ông linh mục và các công nhân đang ngồi chen chúc trong quán để tránh mưa vội chạy cả ra.
Xa xa trên đường, chiếc xe con màu xanh lá cây đang chậm rãi leo lên, tìm cách tránh những tảng đá lớn rải rác trên mặt đường.
- Chắc ông cụ khỏi rồi, có tiếng ai nói.
Chiếc xe tiến lại gần, mọi người nhận thấy xe lấm đầy bùn, và khi xe dừng lại, người lái xe tải kinh ngạc kêu lên:
- Một bên chắn bùn bị bẹp kìa.
Anh cán bộ là người đầu tiên xuống xe. Mặt anh tái nhợt, nét mặt bơ phờ, cặp mắt mệt mỏi và ngơ ngác. Anh đưa một chân ra trước, rồi đến chân sau, và thẫn thờ nhìn quanh như lơ đãng.
- Thế nào, tình hình ra sao? Có tiếng hỏi, phá tan sự im lặng.
Anh cán bộ quay về phía người đó, như thể ngạc nhiên về câu hỏi ấy.
- Ông cụ chết rồi, anh khẽ hỏi.
- Chết rồi à?
- Phải, chết rồi. Sao? Các anh không tin à? Người lái xe càu nhàu, bước xuống sau anh cán bộ. Mắt anh ta đỏ ngầu sau một đêm không ngủ, tay và mặt bê bết bùn.
- Chết khi nào? Có tiếng hỏi.
- Vào khoảng nửa đêm.
- Một bệnh nhiễm trùng ghê gớm, anh cán bộ nói, như nói một mình.
Cái nhóm nhỏ đó lặng lẽ tiến về phía quán hàng.
- Xe không hỏng dọc đường chứ? Người lái xe tải hỏi.
- Không, bạn đồng đội của anh trả lời, chỉ có hai ba lần húc phải những tảng đá lớn rải rác dọc đường. Cả đêm chúng tôi không nhắm mắt được.
- Tôi hiểu.
Họ bước vào quán.
- Pha cho họ cốc cà phê, ông không thấy họ mệt nhoài sao, có người gọi ông chủ quán.
- Làm cả tí cognac nữa cho lại sức.
- Ừ thì một ly cognac!
- Thế nào anh bạn, hãy kể lại cho biết đầu đuôi ra sao.
Người lái xe con nốc cạn một hơi hết cốc rượu.
- Xin cốc nữa đây, anh ta nói với chủ quán. Đêm ấy mới ghê chứ! Suốt cả dọc đường ông lão không mở miệng, khi thì ông lão rét, đánh răng lập cập, khi thì nóng bừng bừng.
Rồi ông lão thấy chóng mặt. Chúng tôi bảo ông nằm xuống và ông đã nằm tạm lên chiếc ghế ở sau xe nhưng cũng chẳng thấy dễ chịu hơn. Còn tôi, tất nhiên là tôi cứ ấn hết ga, không hiểu sao mà chúng tôi không lao xuống vực.
Chúng tôi hỏi ông lão luôn mồm: «Bác thấy thế nào?» nhưng ông lão không hề hé miệng. Ông chỉ nhìn chúng tôi như muốn nói: «Mệt lắm anh em ạ, mệt lắm». Rốt cuộc chúng tôi cũng tới được tỉnh và đưa ngay ông lão vào bệnh viện. Cứ nửa giờ chúng tôi lại đến hỏi bệnh tình ông. Vẻ mặt những người y tá chẳng có gì làm chúng tôi yên lòng được. Một người bảo chúng tôi: «Đáng lẽ các anh phải đưa bác ấy đến đây sớm hơn chứ». Chúng tôi hiểu ngay là hỏng rồi. Chúng tôi yêu cầu được gặp ông lão nhưng người ta không cho phép. Tối đến, chúng tôi đi lang thang hết hiệu cà phê này đến hiệu cà phê khác, chúng tôi bồn chồn quá không thể nào về khách sạn nghỉ được. Vào khoảng mười một giờ, chúng tôi trở lại bệnh viện, hỏi bệnh tình ông lão lần nữa. Các anh cứ tưởng tượng xem chúng tôi ngạc nhiên bao nhiêu khi người ta cho biết chúng tôi có thể vào ngay tức khắc. Chúng tôi hỏi bệnh tình ông lão thế nào. «Xấu lắm, người y tá trả lời, ông già không qua nổi đêm nay đâu». Chính vì thế mà người ta đã cho chúng tôi vào ngay. Ông lão chẳng còn sống được bao lâu nữa thật. Mặt mày nhợt nhạt, có lúc ông lão run lên bần bật rồi lại cứng đờ ra như gỗ. Ông lão ngước mắt nhìn chúng tôi lắc đầu rồi nhìn trừng trừng vào chỗ xây xát trên tay một lúc lâu như muốn nói: «Chính mày đã làm tao mất mạng, đồ khốn!» Vào khoảng nửa đêm, ông lão lên một cơn dữ dội và một lúc sau đã tắt thở sau một cơn đau đớn khủng khiếp. Đấy, sự thể là như thế đấy. Vì chúa, rót đầy cốc nữa đây! chuyện mới quái ác làm sao! A!
Trong quán im phăng phắc. Trên mái nhà hư nát, một tấm bìa cứng quét hắc ín đập lách phách trong gió.
- Tôi không thể tin được, một người nói. Ông lão mới ở đây với chúng ta, chỉ cách đây có vài giờ đồng hồ, thế mà ta sẽ không bao giờ còn thấy ông cụ nữa.
- Phải, ông Gjoleka tội nghiệp đã rời bỏ chúng ta. Ông đã chết đi mà chúng ta cũng chẳng được biết.
- Ông cụ tốt lắm, một người khác nói, hòa nhã với mọi người và không tự cao tự phụ gì.
- Can đảm.
- Đúng thế đấy!
- Ai sẽ báo tin này cho bà cụ?
- Việc này quả không phải là dễ dàng gì?
- Bà cụ tội nghiệp không ưa gì công việc ông lão làm. Như tuồng bà cụ đã linh cảm thấy một điều bất hạnh. Lần nào bà cụ cũng viết trong thư: «Bao giờ thì ông xong cái chuyện mồ mả ấy!» và ông lão trả lời: «Chỉ còn một chút nữa thôi là sẽ hoàn thành».
- Tội nghiệp bà cụ, người lái xe nói. Một lần tôi đem thư của ông cụ gửi về Tirana, bà cụ đã phàn nàn với tôi. Bà cụ lo lắng héo hon cả người. Bà cụ đã đợi chờ chồng biết bao năm ròng rã trong chiến tranh thế mà giờ đây đối với bà, hình như ông cụ lại lên đường ra đi lần nữa.
- Là vì trong số tất cả các công việc ông cụ đã làm, việc này dính dáng trực tiếp đến chiến tranh nhất.
- Chính bản thân ông cụ vẫn nói với chúng tôi như thế luôn. «Tôi đã phải bận bịu với bọn phát xít khi chúng còn sống, nay chúng chết rồi, tôi vẫn còn phải bận bịu về chúng».
- Đúng thế. Đã bao năm ròng ông cụ đánh nhau với chúng, ông cụ đã thắng chúng nhưng rồi rốt cuộc, chúng vẫn giết được ông. Đen đủi thật!
- Cứ như một sự phục thù sau khi chết ấy.
- Chúng đã đợi hai mươi năm để phục thù. Đúng, nhưng ông lão đã chiến đấu một cách thẳng thắn như trên chiến trường, còn chúng đã giết ông một cách phản trắc lén lút với một chiếc khuy bẩn thỉu.
- Kẻ thù ngay khi đã chết, cũng vẫn không thay đổi.
- Đúng thế.
- Hai gã kia đứng đó câm miệng, như hai con quạ, người lái xe vừa nói, giọng khàn khàn vừa đưa mắt hằn học nhìn viên tướng và ông linh mục khoác những chiếc áo mưa rộng đang đứng gần chiếc cầu đổ. Hừ, bây giờ chúng bây hài lòng rồi chứ!
- Suỵt! Có tiếng nói. Đừng nói lung tung, Lilo!
- Ta phải thu xếp để đưa di hài ông cụ vào nghĩa trang liệt sĩ.
- Nhất định rồi. Ta phải điện ngay hôm nay cho Đảng ủy Tirana.
- Nhưng trước hết phải báo tin cho bà cụ đã.
Một sự im lặng nặng nề lại bao trùm lên quán hàng và mọi người nghe thấy tiếng gió lật lên dập xuống mảnh bìa quét hắc ín rách trên mái.
- Chúng đã giết ông cụ, một người nức nở thốt lên, chúng đã cướp mất ông cụ của chúng ta!
Mảnh bìa quét hắc ín vẫn đập lạch phạch trên mái nhà.
