Và giờ đây, hãy cùng hít một hơi thật sâu và bước lùi lại một khoảnh khắc khỏi thế giới chật hẹp này—một thế giới ắt phải chật hẹp, bởi chúng ta buộc phải tiến hành những cuộc thẩm tra liên quan đến phẩm giá của con người. Một nhà triết học cảm thấy mình cần phải rửa sạch tay sau khi đã quá bận tâm với “Vấn đề Wagner”. Giờ đây, tôi xin trình bày quan niệm của mình về thế giới hiện đại. Tương ứng với mức độ năng lượng của mỗi thời đại, luôn có một hệ tiêu chuẩn quyết định những đức tính nào được dung dưỡng và những đức tính nào bị cấm đoán. Thời đại đó hoặc mang trong mình những đức tính của sự sống thăng hoa, và trong trường hợp ấy, nó kháng cự lại các đức tính của sự suy đồi bằng toàn bộ bản năng sâu thẳm nhất của mình; hoặc bản thân nó chính là một thời đại suy đồi, và trong trường hợp ấy, nó đòi hỏi những đức tính của sự sống lụi tàn—khi ấy, nó căm ghét mọi thứ tự biện minh cho chính mình, đơn thuần bởi vì những thứ ấy là hoa trái của một sự sung mãn hoặc một nguồn năng lượng dồi dào quá mức. Nghệ thuật học gắn bó khăng khít không thể tách rời với các nguyên tắc sinh học này: có nghệ thuật học của kẻ suy đồi và nghệ thuật học cổ điển—còn cái gọi là “cái đẹp tự thân” cũng chỉ là một ảo ảnh hão huyền chẳng khác gì bất kỳ hình thức chủ nghĩa duy tâm nào khác. Trong phạm vi chật hẹp của cái gọi là các giá trị đạo đức, không thể tìm thấy sự đối lập nào lớn hơn giữa đạo đức của bậc cao chủ và đạo đức theo hệ giá trị Cơ Đốc giáo: loại đạo đức sau đã nảy sinh từ một mảnh đất hoàn toàn bệnh hoạn.
(—Các sách phúc âm trình bày cho chúng ta những kiểu mẫu sinh lý học y hệt như các tiểu thuyết của Dostoiewsky),
trái lại, đạo đức của bậc cao chủ (“La Mã”, “ngoại giáo”, “cổ điển”, “Phục Hưng”) lại là thứ ngôn ngữ biểu tượng của một thể trạng khỏe mạnh, của sự sống đang thăng hoa, và của Ý chí Quyền lực như một nguyên tắc sinh tồn. Đạo đức của bậc cao chủ khẳng định một cách đầy bản năng cũng y hệt như cách đạo đức Cơ Đốc giáo phủ định (“Chúa Trời”, “Thế giới bên kia”, “sự chối bỏ bản thân”,—tất cả đều là những sự phủ định). Đạo đức của bậc cao chủ phản chiếu sự sung mãn của mình lên vạn vật,—nó tô điểm, nó làm rạng rỡ, nó lý trí hóa thế giới; trong khi đạo đức Cơ Đốc giáo làm nghèo nàn, làm phai nhạt, làm tổn hại giá trị của vạn vật; nó tiêu diệt thế giới. “Thế giới” là một từ ngữ lăng mạ trong từ điển của người Cơ Đốc. Những hình thái đối lập trong lăng kính của các giá trị này đều là những yếu tố tất yếu: chúng là những góc nhìn khác nhau mà người ta không thể né tránh bằng bất kỳ lập luận hay phản biện nào. Không thể bác bỏ Cơ Đốc giáo: cũng bất khả thi như việc bác bỏ một đôi mắt đang đau bệnh. Việc người ta chiến đấu chống lại chủ nghĩa bi quan cứ như thể nó là một triết lý, đó chính là đỉnh cao của sự ngu ngốc uyên bác.
Các khái niệm “đúng” và “sai” đối với tôi dường như chẳng mang chút ý nghĩa nào trong quang học cả.—Thứ duy nhất cần phải đề phòng chính là sự giả dối, sự hai mặt đầy bản năng vốn luôn muốn coi sự đối lập này hoàn toàn không phải là đối lập: y như cách mà Wagner đã làm,—và sự thông thạo trong loại dối trá này của ông ta không hề tầm thường chút nào. Liếc nhìn sang đạo đức của bậc cao chủ, đạo đức của những kẻ cao quý (—sử thi Iceland có lẽ là bằng chứng tài liệu vĩ đại nhất về những giá trị này), đồng thời lại mang trên môi lời dạy ngược lại, tức “phúc âm của những kẻ hèn mọn”, học thuyết về sự cần thiết phải được cứu rỗi!…
Nhân đây, tôi vô cùng ngưỡng mộ sự khiêm nhường của những tín đồ Cơ Đốc đến tham gia lễ hội ở Bayreuth. Riêng bản thân tôi, tôi không tài nào
chịu đựng nổi khi phải nghe âm thanh của một số từ ngữ thốt ra từ cửa miệng Wagner. Có những khái niệm quá cao quý đối với Bayreuth… Cái gì cơ? Chủ nghĩa Cơ Đốc được tinh chỉnh cho phù hợp với những phụ nữ mê mẩn Wagner, có lẽ là do chính các nữ tín đồ Wagner thực hiện—bởi vì, vào những năm cuối đời, Wagner đã trở nên hoàn toàn mang tính nữ (feminini generis)— ư? Tôi xin nhắc lại lần nữa, những tín đồ Cơ Đốc ngày nay quá ư khiêm nhường đối với tôi…
Nếu Wagner là một Cơ Đốc nhân, thì có lẽ Liszt chính là một vị Giáo phụ!—Nỗi khao khát được cứu rỗi, bản chất cốt lõi của mọi nhu cầu Cơ Đốc giáo, chẳng có điểm gì chung với những kẻ hề như vậy; đó là biểu hiện trực diện nhất của sự suy đồi, là sự khẳng định thuyết phục nhất và đau đớn nhất về sự suy đồi, thông qua những biểu tượng và thực hành cao cả. Kẻ theo đạo Cơ Đốc muốn được giải thoát khỏi chính mình.
Le moi est toujours haissable. Trái lại, đạo đức cao quý, đạo đức của bậc cao chủ, bắt nguồn từ một lời khẳng định đầy đắc thắng đối với bản thân,—đó là sự tự khẳng định và tự tôn vinh cuộc sống; nó cũng đòi hỏi những biểu tượng và thực hành cao cả; nhưng chỉ là “vì trái tim nó quá đỗi dồi dào”. Toàn bộ nghệ thuật đích thực và vĩ đại đều thuộc về chốn này; bản chất chung của chúng là lòng biết ơn. Nhưng chúng ta phải thừa nhận ở nghệ thuật ấy một sự chán ghét mang tính bản năng đối với những kẻ suy đồi, cùng sự khinh miệt và hãi hùng trước các biểu tượng của những kẻ ấy: những điều đó hầu như là minh chứng rõ ràng nhất. Người La Mã cao quý từng coi Cơ Đốc giáo là một thứ dị giáo đáng ghê tởm (fœda superstitio): hãy để tôi gợi nhắc các bạn về cảm xúc mà vị đại diện cuối cùng mang gu thẩm mỹ cao quý của nước Đức—Goethe—từng dành cho cây thánh giá. Thật vô ích khi cứ cố tìm kiếm những sự tương phản có giá trị hơn và thiết yếu hơn.
Nhưng thói giả dối vốn là đặc trưng của những kẻ sùng bái Bayreuth lại không phải là ngoại lệ ở thời đại ngày nay. Tất cả chúng ta đều biết đến khái niệm lai căng của mẫu người “quý ông Cơ Đốc”. Sự ngây thơ trong mâu thuẫn này, “lương tâm trong sạch” trong sự dối trá này, chính là nét hiện đại tiêu biểu bậc nhất, gần như dùng để định nghĩa thời đại chúng ta. Về mặt sinh học, con người hiện đại đại diện cho một sự mâu thuẫn về giá trị, họ ngồi giữa hai chiếc ghế, họ vừa nói phải vừa trái trong cùng một hơi thở. Chẳng có gì lạ khi chính trong thời đại của chúng ta, sự dối trá đã trở thành da thịt, thậm chí thành thiên tài! Chẳng có gì lạ khi Wagner đã ngự trị giữa chúng ta! Không phải ngẫu nhiên mà tôi gọi Wagner là Cagliostro của thời đại hiện đại… Thế nhưng tất cả chúng ta, dù không hề hay biết, vẫn vô tình mang trong cơ thể mình những giá trị, những ngôn từ, những công thức và những luân lý có nguồn gốc hoàn toàn xung khắc với nhau—xét từ góc độ sinh lý học, chúng ta là những kẻ giả dối… Chẩn đoán về tâm hồn hiện đại sẽ phải bắt đầu từ đâu? Bằng một nhát cắt quyết định vào khối hỗn độn gồm các bản năng mâu thuẫn này, bằng việc tiêu diệt hoàn toàn các giá trị xung khắc của nó, bằng việc mổ xẻ sinh sống áp dụng lên trường hợp mang tính giáo huấn nhất của nó. Đối với các triết học gia, “Vấn đề Wagner” là một món quà từ trên trời rơi xuống—tiểu luận này, như các bạn thấy đấy, được truyền cảm hứng từ lòng biết ơn.
BẢN TÓM LƯỢC CỦA MỘT NHÀ TÂM LÝ HỌC
