Nghệ sĩ của sự suy tàn. Đúng là từ đó. Và chính tại đây, tôi bắt đầu nói một cách nghiêm túc. Tôi không thể nào khoanh tay đứng nhìn kẻ suy tàn này hủy hoại sức khỏe của chúng ta — và tiện tay hủy hoại luôn cả âm nhạc. Wagner có thực sự là một con người? Hay đúng hơn, ông ta là một thứ bệnh tật? Bất cứ điều gì ông ta chạm vào đều bị lây nhiễm. Ông ta đã làm cho âm nhạc phát bệnh.
Một kẻ suy tàn điển hình tự cho mình là không thể thiếu với thứ thị hiếu suy đồi của bản thân, kẻ tự gán cho mình một thị hiếu cao cấp hơn, kẻ nỗ lực biến sự đồi trụy của mình thành quy luật, thành tiến bộ, thành sự hoàn thiện.
Và chẳng một ai đề phòng nó. Năng lực quyến rũ của ông ta đã đạt đến quy mô ghê gớm, làn trầm hương thánh thiện vây quanh ông ta, người ta gọi sự hiểu lầm về ông ta là Phúc âm, — và chắc chắn ông ta đâu chỉ quy tụ được mỗi những kẻ nghèo khó về tâm hồn đi theo lý tưởng của mình!
Tôi muốn mở toang cửa sổ ra một chút: — Không khí! Cần nhiều không khí hơn nữa! —
Việc người Đức tự dối lòng về Wagner chẳng làm tôi ngạc nhiên. Điều ngược lại mới khiến tôi ngạc nhiên. Người Đức đã tự nặn ra một Wagner cho riêng mình để tôn vinh: họ chưa bao giờ là những nhà tâm lý học; họ cảm thấy biết ơn vì họ hiểu lầm. Nhưng việc người ta cũng tự dối lòng về Wagner ở Paris mới đáng nói! Nơi mà người ta gần như không là gì khác ngoài những nhà tâm lý học. Rồi cả ở Saint Petersburg nữa! Nơi người ta cảm nhận được những điều mà ngay cả Paris cũng chẳng hề hay biết. Wagner phải gắn bó máu thịt đến thế nào với toàn bộ sự suy tàn của châu Âu thì châu Âu mới không nhận ra ông ta là một kẻ suy tàn! Ông ta thuộc về nó, ông ta là nhân vật chính, là cái tên vĩ đại nhất của nó... Chúng ta tự hãnh tiến khi đưa ông ta lên tận chín tầng mây — Bởi vì chính việc không một ai đề phòng ông ta đã là một dấu hiệu của sự suy tàn. Bản năng bị suy yếu, những gì đáng lẽ phải tránh xa thì nay lại cuốn hút. Người ta thực sự đang hôn lên thứ đẩy mình xuống vực sâu nhanh hơn. — Có cần một ví dụ không? Chỉ cần nghĩ đến chế độ ăn uống mà những người thiếu máu, gout, hay tiểu đường tự kê cho mình. Định nghĩa về một người ăn chay: một sinh vật cần một chế độ ăn củng cố sức khỏe. Nhận biết cái có hại là có hại, có thể từ chối cái có hại, đó là dấu hiệu của sức trẻ, của sức sống. Thứ có hại lôi cuốn kẻ kiệt sức: bắp cải lôi cuốn người ăn chay. Bản thân bệnh tật có thể là một cú kích thích sự sống, nhưng người ta phải đủ khỏe mạnh để đón nhận cú kích thích đó! — Wagner làm gia tăng sự kiệt sức — do đó ông ta thu hút những kẻ yếu đuối và kiệt sức về phía mình. Ôi, niềm vui hiểm độc như rắn rái đuôi chuông của vị Đại sư già chính là vì ông luôn thấy "những đứa trẻ nhỏ" tìm đến với mình!
Tôi đặt quan điểm này lên hàng đầu: Nghệ thuật của Wagner là thứ nghệ thuật bệnh tật. Những vấn đề ông ta đưa lên sân khấu đều liên quan đến chứng cuồng loạn; sự co giật trong cảm xúc, sự nhạy cảm quá đà của ông ta, thị hiếu đòi hỏi gia vị ngày càng cay nồng, tính khí thất thường được ông ta trang điểm thành những nguyên tắc, và cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là sự lựa chọn các nhân vật nam nữ chính dưới góc độ các kiểu hình sinh lý (— một phòng bệnh ngập tràn bệnh nhân! —): tất cả tạo nên một bức tranh bệnh tật; điều này không thể nghi ngờ. Wagner est une névrose (Wagner là một chứng bệnh thần kinh). Có lẽ ngày nay chẳng có gì được biết đến rõ hơn, hoặc ít nhất được nghiên cứu nhiều hơn, ngoài bản chất biến hóa khôn lường của sự thoái hóa vốn đã tự ngụy trang ở đây thành cả nghệ thuật lẫn nghệ sĩ. Ở Wagner, các y bác sĩ và nhà sinh lý học của chúng ta có một trường hợp vô cùng thú vị, hoặc ít nhất là vô cùng toàn diện. Chính vì chẳng có gì hiện đại hơn sự bệnh tật triệt để này, sự chần chừ và tính dễ bị kích thích quá mức của bộ máy thần kinh, Wagner chính là nghệ sĩ hiện đại tuyệt vời nhất (par excellence), kẻ lừa đảo Cagliostro của thời hiện đại. Tất cả những gì thế giới cần nhất ngày nay đều được kết hợp một cách quyến rũ nhất trong nghệ thuật của ông ta — ba chất kích thích lớn của những con người kiệt sức: sự tàn bạo, tính giả tạo và sự ngây thơ (ngốc nghếch).
Wagner là kẻ làm đồi trụy lớn của âm nhạc. Bằng âm nhạc, ông ta đã tìm ra phương cách kích thích những dây thần kinh mệt mỏi, — và bằng cách này, ông ta khiến âm nhạc đổ bệnh. Trong nghệ thuật thúc giục những sinh vật kiệt sức trở lại hoạt động, và gọi những thây ma sống lại, sự sáng tạo mà ông ta thể hiện thuộc hàng không hề tầm thường. Ông ta là bậc thầy của những thủ thuật thôi miên, và ông ta hạ gục những kẻ khỏe mạnh nhất như hạ những con bò mộng. Thành công của Wagner — thành công của ông ta đối với hệ thần kinh, và do đó đối với phụ nữ — đã biến toàn bộ giới nhạc sĩ tham vọng thành đệ tử của thứ nghệ thuật bí truyền của ông ta. Và không chỉ những kẻ tham vọng, mà cả những kẻ khôn ngoan... Ngày nay chỉ có thứ âm nhạc bệnh tật mới kiếm ra tiền; các nhà hát lớn của chúng ta đang sống nhờ vào Wagner.
