Hôm qua—bạn có tin không?—tôi đã nghe tuyệt tác của Bizet lần thứ hai mươi. Một lần nữa, tôi lại tham dự với cùng một lòng tôn kính dịu dàng; một lần nữa, tôi không hề bỏ chạy. Chiến thắng này trước sự thiếu kiên nhẫn của chính mình khiến tôi kinh ngạc. Một tác phẩm như thế mới thực sự hoàn thiện con người ta làm sao! Nhờ nó, gần như chính bản thân ta cũng trở thành một “tuyệt tác”—Và trên thực tế, mỗi lần nghe Carmen, tôi lại thấy mình như một triết gia, một triết gia tốt hơn hẳn những lúc khác: tôi trở nên bao dung hơn, hạnh phúc hơn, điềm tĩnh hơn, vững vàng hơn… Ngồi suốt năm tiếng đồng hồ: đó là bước đầu tiên để đạt đến sự thánh thiện!—Liệu tôi có được phép nói rằng phần phối khí của Bizet là thứ duy nhất mà tôi có thể chịu đựng được lúc này không? Thứ phối khí khác đang rất thịnh hành hiện nay—kiểu Wagner—thật tàn bạo, giả tạo và “kém tinh tế”, chính vì thế mà nó đánh vào cả ba giác quan của linh hồn hiện đại cùng một lúc. Thứ phối khí kiểu Wagner tác động đến tôi thật khủng khiếp! Tôi gọi đó là Sirocco. Một cơn đổ mồ hôi khó chịu bao trùm lấy tôi. Mọi vẻ đẹp thanh bình của tôi đều tan biến.

Âm nhạc của Bizet dường như hoàn hảo đối với tôi. Nó đến một cách nhẹ nhàng, duyên dáng, đầy phong cách. Nó đáng yêu, nó không đổ mồ hôi. “Mọi điều thiện hảo đều dễ dàng, mọi điều thần thánh đều rảo bước bằng đôi chân nhẹ nhàng”: đó là nguyên tắc đầu tiên trong thẩm mỹ của tôi. Thứ âm nhạc này thật xảo quyệt, tinh tế, định mệnh, và đồng thời vẫn phổ quát,—nó sở hữu sự tinh tế của một chủng tộc, chứ không phải của một cá nhân. Nó giàu có. Nó dứt khoát. Nó xây dựng, tổ chức, hoàn thiện, và theo nghĩa này, nó đứng như một sự tương phản với con bạch tuộc trong âm nhạc, với “giai điệu vô tận”. Đã bao giờ ta được nghe những âm sắc đau đớn hơn, bi kịch hơn trên sân khấu trước đây chưa? Và làm thế nào để đạt được chúng? Không cần nhăn nhó! Không cần bất kỳ sự giả tạo nào! Thoát khỏi cái lời dối trá của phong cách vĩ đại!—Tóm lại: âm nhạc này mặc định người nghe cũng thông minh như một nhạc sĩ,—nhờ đó, nó là sự đối lập với Wagner, người mà ngoài mọi thứ khác, xét cho cùng là thiên tài vô lối nhất trên đời (Wagner chiếm lấy chúng ta như thể…, ông lặp đi lặp lại một điều gì đó thường xuyên đến mức chúng ta trở nên tuyệt vọng,—để rồi cuối cùng chúng ta phải tin vào điều đó).

Và một lần nữa: tôi trở thành một con người tốt hơn khi Bizet trò chuyện với tôi. Cũng là một nhạc sĩ tốt hơn, một người biết lắng nghe tốt hơn. Liệu có cách nào để lắng nghe tốt hơn được nữa không?—Tôi thậm chí còn len lỏi sâu vào đằng sau thứ âm nhạc này bằng chính đôi tai của mình. Tôi nghe thấy nguyên do của chính nó. Tôi dường như đang chứng kiến quá trình nó ra đời. Tôi run rẩy trước những hiểm nguy mà thứ âm nhạc táo bạo này phải đối mặt, tôi say mê những tình cờ hạnh phúc mà ngay cả bản thân Bizet cũng có thể không chịu trách nhiệm.—Và, thật kỳ lạ, về bản chất tôi chẳng hề bận tâm đến nó, hay đúng hơn là tôi không nhận ra mình thực sự bận tâm đến mức nào. Vì lúc đó, những ý tưởng hoàn toàn khác đang chạy qua đầu tôi… Đã bao giờ có ai quan sát thấy âm nhạc giải phóng tinh thần chưa? Chắp cánh cho tư duy? Và rằng người ta càng trở thành một nhạc sĩ thì người ta càng là một triết gia? Bầu trời xám xịt của sự trừu tượng dường như rung động bởi những tia chớp; ánh sáng đủ mạnh để tiết lộ mọi chi tiết của sự vật; để giúp người ta vật lộn với những vấn đề; và thế giới được quan sát như thể từ trên đỉnh núi—Với điều này, tôi đã định nghĩa được cảm thức triết học—Và bất ngờ thay, những câu trả lời rơi vào lòng tôi, một trận mưa đá nhỏ của băng giá và trí tuệ, của những vấn đề đã được giải quyết. Tôi đang ở đâu? Bizet khiến tôi trở nên hiệu quả. Mọi điều tốt đẹp đều khiến tôi trở nên hiệu quả. Tôi không có lòng biết ơn đối với bất cứ điều gì khác, cũng chẳng có thước đo nào khác để kiểm chứng điều gì là tốt.