Barry Lyndon—tuy không phải là tác phẩm nổi tiếng nhất, nhưng được một số nhà phê bình ca ngợi là kiệt tác xuất sắc nhất của Thackeray—vốn xuất hiện dưới dạng truyện dài kỳ vài năm trước khi HỘI CHỢ PHÙ HỜI ra đời; thế nhưng, tác phẩm lại không được xuất bản thành sách độc lập cho đến tận sau khi các tác phẩm HỘI CHỢ PHÙ HỜI, PENDENNIS, ESMOND và THE NEWCOMES đã đưa tên tuổi tác giả lên hàng ngũ những văn sĩ lỗi lạc nhất thời bấy giờ. Nhiều năm trôi qua kể từ đó, chúng ta không khỏi tự hỏi tại sao câu chuyện này lại không được ấn hành thành sách từ sớm hơn; bởi vì trong việc khắc họa tính cách của một kẻ phiêu lưu, nó vĩ đại chẳng kém gì HỘI CHỢ PHÙ HỜI, trong khi về mặt màu sắc lịch sử địa phương, nếu tôi có thể diễn đạt như vậy, nó hoàn toàn xứng đáng là một tiền thân nổi bật của ESMOND.
Trên số báo FRASER’S MAGAZINE phát hành tháng Giêng năm 1844 đã xuất hiện phần đầu tiên của ‘THE LUCK OF BARRY LYNDON, ESQ., A ROMANCE OF THE LAST CENTURY, by FitzBoodle,’ và câu chuyện tiếp tục được đăng tải đều đặn hằng tháng—trừ tháng Mười—cho đến cuối năm, khi phần kết thúc mang chữ ký ‘G. S. FitzBoodle.’ Cần phải nói thêm rằng, các bài viết trong FITZBOODLE’S CONFESSIONS trước đó đã từng xuất hiện rải rác trên tạp chí trong những năm ngay trước đó, nhờ vậy bút danh này đã trở nên quen thuộc với độc giả của FRASER. Theo lời chính tác giả kể lại, câu chuyện được viết ra ‘với vô vàn sự chán ngắt, miễn cưỡng và nhọc nhằn,’ và rõ ràng nó được sáng tác theo tiến độ yêu cầu của các kỳ ấn bản; bởi vì vào tháng Tám, ông từng viết rằng ‘đọc tài liệu cho “B. L.” suốt cả buổi sáng ở câu lạc bộ,’ và bốn ngày sau lại than thở về việc ‘“B. L.” cứ đeo bám như một cơn ác mộng trong tâm trí tôi.’ Chuyến đi đến phương Đông—chuyến đi sau đó mang lại cho chúng ta thành quả văn học là NOTES OF A JOURNEY FROM CORNHILL TO GRAND CAIRO—được khởi hành khi BARRY LYNDON vẫn chưa hoàn thành, vì ngay tại Malta, tác giả đã ghi chép lại vào ba ngày đầu tiên của tháng Mười một rằng: ‘Viết về Barry rất chậm chạp và gặp vô vàn khó khăn.’ ‘Viết về Barry chẳng mấy suôn sẻ hơn ngày hôm qua là bao.’ ‘Hoàn thành phần về Barry sau những giằng xé dữ dội vào tận đêm khuya.’ Như tôi đã đề cập, phần kết của truyện đã xuất hiện trên số báo của Fraser vào tháng tiếp theo. Mười hai năm sau, vào năm 1856, câu chuyện này trở thành phần đầu tiên trong tập thứ ba thuộc bộ MISCELLANIES của Thackeray, khi ấy nó mang tựa đề MEMOIRS OF BARRY LYNDON, ESQ., WRITTEN BY HIMSELF. Kể từ đó đến nay, tác phẩm hầu như luôn được phát hành chung với các nội dung khác, tựa hồ như nó chưa đủ sức đứng độc lập một mình, hoặc như thể tầm quan trọng của một tác phẩm chủ yếu được đong đếm bằng số lượng trang giấy nhồi nhét dưới một tấm bìa. May mắn thay, kế hoạch của ấn bản hiện tại đã cho phép dành sự tôn vinh xứng đáng cho hồi ký về vị anh hùng phiêu lưu vĩ đại ấy.
Chuyển từ tổng thể câu chuyện sang nhân vật trung tâm mang tên tác phẩm. Có ba nhân vật lịch sử với những nét khác biệt rõ rệt được cho là đã góp phần tạo nên bức chân dung tổng hợp này. Nổi tiếng nhất trong số đó chính là bậc thầy của giới phiêu lưu, G. J. Casanova de Seingalt, một con người trong nửa sau thế kỷ thứ mười tám đã đóng trọn vai trò của một kẻ phiêu lưu—và hầu như luôn là một kẻ phiêu lưu đắc chí—tại hầu hết các kinh đô châu Âu; một kẻ mà ngay trong hai mươi lăm năm đầu đời đã từng là ‘viện phụ, thư ký cho Hồng y Aquaviva, thiếu úy, và là nhạc công vĩ cầm tại Rome, Constantinople, Corfu, cùng chính quê hương hắn (Venice), nơi hắn từng chữa khỏi bệnh đột quỵ cho một vị nghị viên.’ Cuốn tự truyện của ông ta, MEMOIRES ECRIT PAR LUI MEME (gồm mười hai cuốn), từng được miêu tả là ‘vô địch về mức độ tự phơi bày bản chất côn đồ.’ Người ta cũng cho rằng—điều mà tôi nghĩ ít có khả năng xảy ra hơn nhiều—nguyên mẫu của Barry chính là nhà ngoại giao kiêm nhà thơ châm biếm Sir Charles Hanbury Williams, người từng được Tiến sĩ Johnson mô tả là ‘bậc thầy thơ ca trữ tình sống động và tao nhã của chúng ta, dẫu có phần quá phóng túng.’ Nguyên mẫu thứ ba, và cũng là nhân vật không còn chút nghi ngờ gì nữa khi đã đóng góp những nét vẽ cho bức chân dung vĩ đại ấy, chính là một nhân vật tên là Andrew Robinson Stoney, sau này đổi thành Stoney-Bowes.
Nguyên mẫu của Nữ bá tước Lyndon chính là Mary Eleanor Bowes, Nữ bá tước góa phụ xứ Strathmore, đồng thời là người thừa kế của một gia đình vô cùng giàu có tại vùng Durham. Quý bà này từng có rất nhiều người theo đuổi, nhưng vào năm 1777, Stoney, một tên trung úy khánh kiệt đang hưởng lương hưu bán phần, kẻ từng đấu súng vì bà, đã dụ dỗ bà kết hôn với hắn và sau đó ghép họ của bà vào họ của chính mình. Hắn trở thành nghị sĩ Quốc hội, sa chân vào lối sống xa hoa trụy lạc y hệt như Barry Lyndon, đối xử với vợ bằng sự dã man tương tự, bắt cóc bà khi bà đã trốn chạy khỏi hắn, và rồi, sau khi ly hôn, hắn kết thúc cuộc đời trong một nhà tù dành cho con nợ. Có những điểm tương đồng ở đây mà bất kỳ kẻ nào đi tìm nguyên mẫu đều không thể ngó lơ. Bà Ritchie kể lại rằng cha bà từng có một người bạn ở Paris, ‘một quý ông tên Bowes, người có lẽ là người đầu tiên kể cho ông nghe câu chuyện này với những chi tiết gần như không thể tin nổi, được trích dẫn từ các tài liệu báo chí thời bấy giờ.’ Tên của người bạn Thackeray là một sự trùng hợp kỳ lạ, trừ phi, như rất có thể đã xảy ra, ông có họ hàng với gia đình mà tên kẻ phiêu lưu khét tiếng kia đã kết thông gia. Không loại trừ khả năng Thackeray từng đọc tác phẩm được xuất bản vào năm 1810—năm Stoney-Bowes qua đời—nơi toàn bộ câu chuyện tình đầy bất hạnh này được phơi bày rõ nét. Đó chính là cuốn ‘THE LIVES OF ANDREW ROBINSON BOWES ESQ., and THE COUNTESS OF STRATHMORE. Written from thirty-three years’ Professional Attendance, from letters and other well authenticated Documents by Jesse Foot, Surgeon.’ Trong cuốn sách này, chúng ta bắt gặp một số sự kiện tương tự như trong truyện. Bowes đã đốn hạ toàn bộ số gỗ trên điền trang của vợ mình, nhưng ‘những người láng giềng chẳng ai chịu mua.’ Những trò đùa tai quái mà Barry Lyndon từng giáng xuống đầu gia sư của con trai hắn cũng chính là những trò mà Bowes từng áp dụng với vị tuyên úy của mình. Câu chuyện về Stoney và cuộc hôn nhân của ông ta sẽ được tìm thấy một cách sơ lược trong phần tiểu sử của Nữ bá tước tại cuốn DICTIONARY OF NATIONAL BIOGRAPHY.
Phần cốt truyện liên quan đến khoảng thời gian lưu trú tại Công quốc X——, được đề cập trong chương x., vân vân, bắt nguồn từ đâu, thì những cuốn sổ tay chính của Thackeray (như được bà Ritchie trích dẫn) đã cho thấy rõ một cách thuyết phục: ‘Ngày 4 tháng 1 năm 1844. Đọc trong một cuốn sách ngớ ngẩn có tựa đề L’EMPIRE, một câu chuyện hay về người vợ của vị vua xứ Wurtemberg đầu tiên; bị chồng sát hại vì tội ngoại tình. Frederic William, sinh năm 1734 (?), kết hôn vào năm 1780 với Công nương Caroline xứ Brunswick Wolfenbuttel, người qua đời vào ngày 27 tháng 9 năm 1788. Để biết phần còn lại của câu chuyện, hãy xem L’EMPIRE, OU DIX SONS SOUS NAPOLEON, PAR UN CHAMBELLAN: Paris, Allardin, 1836; tập i. trang 220.’ Nhân vật ‘Đại úy Freny’—người mà Barry phải mang ơn vì những chuyến phiêu lưu trên đường tới Dublin (chương iii.)—thực chất là một tên cướp đường khét tiếng, từng được Thackeray miêu tả chi tiết hơn trong chương mười lăm của tác phẩm IRISH SKETCH BOOK.
Bất chấp tốc độ sáng tác chậm chạp và sự thờ ơ bề ngoài khi để tác phẩm trôi đi mà không được tái bản, BARRY LYNDON sau đó vẫn được giới phê bình có chuyên môn ca ngợi là một trong những thành tựu xuất sắc nhất của Thackeray, dẫu cho bản thân tác giả dường như không có mấy thiện cảm với câu chuyện này. Con gái ông từng ghi lại rằng: ‘Cha tôi từng nói với tôi khi tôi còn là một thiếu nữ rằng: “Con không cần phải đọc BARRY LYNDON đâu, con sẽ không thích nó đâu.” Thật vậy, đây hầu như không phải là một cuốn sách để MÀ YÊU THÍCH, mà là một tác phẩm để chiêm ngưỡng và kinh ngạc trước sức mạnh cùng sự thâm uy tuyệt đỉnh của nó.’ Một tiểu thuyết gia khác, Anthony Trollope, từng nhận xét về tác phẩm rằng: ‘Về mặt trí tưởng tượng, ngôn ngữ, cấu trúc và năng lực văn chương nói chung, Thackeray chưa bao giờ làm được điều gì xuất sắc hơn BARRY LYNDON.’ Ông Leslie Stephen phát biểu rằng: ‘Tất cả các nhà phê bình hậu thế đều công nhận tác phẩm này là một trong những thành tựu hùng hồn nhất của ông. Về sự trực diện và sức mạnh biểu cảm, ông chưa từng vượt qua nó.’
W.J.