Grodman được dẫn vào phòng làm việc của vị Bộ trưởng tận tụy. Vị thủ lĩnh dũng cảm của phong trào vận động có lẽ là kẻ duy nhất không thể bị từ chối tiếp kiến. Vừa bước vào, khuôn mặt Bộ trưởng Nội vụ dường như bừng sáng vẻ nhẹ nhõm. Theo hiệu lệnh của chủ nhân, viên thư ký từng đem bức điện tín cuối cùng vào liền cầm nó lui ra căn phòng làm việc ở bên ngoài. Khỏi phải nói, chưa đầy một phần mười lượng thư từ gửi cho vị Bộ trưởng từng lọt vào mắt ông.
Bộ trưởng Nội vụ cất lời, giọng gần như vui vẻ: "Chắc ông có lý do chính đáng để làm phiền tôi chứ, ông Grodman? Tất nhiên là về vụ Mortlake phải không?"
"Đúng vậy; và tôi có lý do tuyệt vời nhất."
"Mời ngồi. Xin cứ nói tiếp."
"Xin ngài đừng cho tôi là kẻ hỗn xướng, nhưng ngài đã bao giờ để tâm nghiên cứu khoa học về chứng cứ chưa?"
Bộ trưởng Nội vụ tỏ vẻ khá ngơ ngác, hỏi lại: "Ý ông thế nào?", rồi cười buồn bã nói thêm: "Gần đây tôi buộc phải tìm hiểu đấy chứ. Tất nhiên, tôi chưa từng là luật sư hình sự như một số người tiền nhiệm của tôi. Nhưng tôi khó mà coi đó là một khoa học; tôi xem nó chỉ là vấn đề lẽ thường tình."
"Xin ngài tha lỗi. Đó là môn khoa học tinh vi và khó khăn nhất trong tất cả các môn khoa học. Quả thực, nó giống như khoa học của mọi loài khoa học thì đúng hơn. Toàn bộ Logic Quy nạp, như Bacon và Mill đã đúc kết, chẳng phải là một nỗ lực nhằm định giá trị của chứng cứ hay sao, mà chứng cứ ở đây chính là những dấu vết do Đấng Tạo Hóa để lại, có thể nói là như vậy? Đấng Tạo Hóa — tôi nói điều này với tất cả sự kính cẩn — đã giăng ra vô số cạm bẫy đánh lạc hướng dọc theo con đường ấy, nhưng nhà khoa học chân chính từ bỏ việc để cho vẻ bề ngoài nông cạn làm cho bối rối khi đi tìm bí mật của Tự nhiên. Đám đông thô tục thì bám lấy những hiện tượng thô thiển ngoài mặt, nhưng bậc trí tuệ lại thừa hiểu rằng những gì nằm trên bề mặt thường là dối trá."
"Rất thú vị, ông Grodman, nhưng thực sự thì——"
"Xin ngài hãy kiên nhẫn với tôi. Khoa học về chứng cứ vốn vô cùng tinh vi như thế, lại đòi hỏi sự quan sát sự việc một cách sắc bén và được huấn luyện kỹ lưỡng nhất, cùng sự thấu hiểu toàn diện nhất về tâm lý con người, nên dĩ nhiên nó lại được giao phó cho những vị hội thẩm hoàn toàn không có lấy một chút ý niệm rằng 'mọi vật không như nó tưởng' và mọi thứ đều khác xa vẻ bề ngoài; giao phó cho những vị hội thẩm mà phần lớn, qua nhiều năm tháng cắm mặt vào quầy hàng hay bàn giấy, đã có dịp thấu hiểu tường tận mọi sắc thái và sự phức tạp vô tận của vạn vật cùng bản chất con người. Khi mười hai vị giáo sư — xin lỗi, những con người ấy — được nhốt vào một chiếc hộp, người ta gọi đó là bồi thẩm đoàn. Khi một người trong số họ bị nhốt đơn độc, người ta gọi anh ta là nhân chứng. Việc tường thuật chứng cứ — việc quan sát các sự kiện — lại được giao cho những kẻ đi qua cuộc đời mà chẳng hề mở mắt; còn việc đánh giá chứng cứ — việc phán đoán các sự kiện ấy — lại được trao phó cho những kẻ có lẽ chỉ giỏi cân đo từng cân đường. Ngoài sự bất lực hoàn toàn trong việc thực hiện cả hai chức năng — quan sát hay phán đoán — sự quan sát và phán đoán của họ còn bị vấy bẩn bởi đủ loại thành kiến chẳng ăn nhập gì."
"Ông đang đả kích phiên tòa xét xử bởi bồi thẩm đoàn đấy."
"Không hẳn vậy. Tôi sẵn sàng chấp nhận điều đó một cách khoa học, với lý do rằng, theo nguyên tắc, vì thường chỉ có hai khả năng, nên cán cân xác suất sẽ nghiêng đôi chút về phía đưa ra quyết định đúng đắn. Sau đó, trong những trường hợp mà các chuyên gia như tôi đã thu thập chứng cứ, bồi thẩm đoàn có thể được dẫn dắt để nhìn bằng con mắt đã qua huấn luyện."
Bộ trưởng Nội vụ sốt ruột dậm chân.
Ông nói: "Tôi không thể nghe những lý luận trừu tượng mãi được. Ông có bằng chứng cụ thể nào mới không?"
"Thưa ngài, mọi thứ đều phụ thuộc vào việc chúng ta đi đến tận gốc rễ của vấn đề. Ngài nghĩ có bao nhiêu phần trăm chứng cứ thông thường là sự thật triệt để, rành mạch, giản dị, không tô vẽ, 'sự thật, toàn bộ sự thật, và không gì ngoài sự thật'?"
Vị Bộ trưởng chiều ý ông ta một chút, đáp: "Năm mươi chăng?"
"Không nổi năm phần trăm đâu. Tôi chưa hề nói đến những khoảng trống trí nhớ, những khiếm khuyết bẩm sinh về năng lực quan sát — mặc dù khả năng hồi tưởng đáng ngờ là chính xác đến từng chi tiết về ngày tháng và sự kiện của các nhân chứng bình thường trong những phiên tòa quan trọng diễn ra nhiều năm sau các sự kiện ấy lại là một trong những điều kinh ngạc nhất trong những điều kỳ thú của ngành luật học hiện đại. Tôi thách ngài, thưa ngài, có thể kể cho tôi nghe bữa tối thứ Hai tuần trước ngài ăn gì, hay chính xác ngài đang nói và làm gì vào lúc năm giờ chiều thứ Ba tuần trước. Chẳng ai có cuộc sống không theo những guồng quay máy móc có thể làm được điều tương tự; trừ khi, tất nhiên, các sự kiện đó quá ư ấn tượng. Nhưng đó chỉ là chuyện ngoài lề. Cản trở lớn nhất đối với việc quan sát chân thực chính là yếu tố định kiến tiềm ẩn trong mọi cách nhìn nhận. Đã bao giờ điều này đánh vào tâm trí ngài chưa, thưa ngài, rằng chúng ta chẳng bao giờ nhìn thấy bất kỳ ai quá một lần, nếu như có dịp nhìn thấy? Lần đầu tiên gặp một người, chúng ta có thể nhìn thấy họ đúng như bản chất; lần thứ hai, tầm nhìn của chúng ta đã bị tô vẽ và biến dạng bởi ký ức về lần đầu tiên. Bạn bè của chúng ta có xuất hiện trước mắt chúng ta như cách họ hiện diện trước những người xa lạ không? Căn phòng, đồ đạc, tẩu thuốc của chúng ta có đập vào mắt chúng ta như khi chúng nhìn vào mắt một kẻ ngoài cuộc, nhìn ngắm chúng lần đầu tiên không? Liệu một người mẹ có thể thấy đứa con mình xấu xí, hay một người tình thấy những khiếm khuyết của người yêu, mặc dù những điều đó rành rành trước mắt mọi người? Liệu chúng ta có thể tự nhìn mình như cách người khác nhìn ta không? Không; thói quen, định kiến đã thay đổi tất cả. Tâm trí là một nhân tố lớn trong mọi thứ gọi là sự kiện khách quan. Con mắt nhìn thấy, đôi khi là điều nó muốn thấy, thường xuyên hơn là điều nó mong đợi được thấy. Ngài hiểu ý tôi chứ, thưa ngài?"
Bộ trưởng Nội vụ gật đầu đỡ sốt ruột hơn. Ông bắt đầu cảm thấy hứng thú. Tiếng ồn ào từ bên ngoài văng vẳng lọt vào tai họ.
"Xin lấy cho ngài một ví dụ cụ thể. Ông Wimp nói rằng khi tôi xông vào phòng ông Constant vào buổi sáng ngày mùng 4 tháng 12 và thấy tai của chiếc chốt cửa đã bị chiếc đinh giật văng khỏi khung cửa, tôi đã lập tức nhảy ngay đến kết luận rằng chính tôi đã làm gãy chiếc chốt đó. Giờ thì tôi thừa nhận là có chuyện đó, chỉ là trong những việc thế này, ngài không có vẻ như đang suy luận, mà ngài nhảy cóc nhanh đến mức ngài nhìn thấy, hoặc tưởng là mình nhìn thấy. Mặt khác, khi ngài nhìn thấy một vòng tròn lửa đứng yên do việc quay tít một thanh củi đang cháy, ngài lại không tin vào sự tồn tại liên tục của nó. Sự việc cũng tương tự khi chứng kiến một màn biểu diễn ảo thuật. Mắt thấy chưa chắc đã là tin, bất chấp câu tục ngữ; nhưng việc tin tưởng đôi khi lại khiến ta nhìn thấy. Vấn đề không nằm ở chỗ trong vụ việc nhỏ về cánh cửa đó, Wimp đã sai lầm một cách vô vọng và không thể cứu chữa y như cách hắn sai trong mọi chuyện từ trước đến nay. Mặc dù cánh cửa đã được cài chốt chắc chắn, tôi thú nhận rằng tôi vẫn sẽ thấy là chính mình đã làm gãy chốt khi phá cửa, ngay cả khi nó đã bị gãy từ trước đó rồi. Kể từ ngày mùng 4 tháng 12, chưa có một lần nào khả năng này xuất hiện trong đầu tôi, cho đến khi Wimp với sự suy diễn lệch lạc gợi ý điều đó. Nếu sự việc đối với một nhà quan sát được huấn luyện là như vậy, hơn nữa lại là người hoàn toàn ý thức được xu hướng không thể tẩy xóa này của tâm trí con người, thì đối với một nhà quan sát chưa qua huấn luyện sẽ ra sao?"
Bộ trưởng Nội vụ giơ tay ra như thể ngứa ngáy muốn bấm chiếc chuông trên bàn làm việc, nói: "Hãy đi thẳng vào vấn đề, đi thẳng vào vấn đề đi."
Grodman bình thản tiếp lời: "Chẳng hạn như... như mụ Drabdump. Con người đáng kính đó không thể, dẫu có gõ cửa liên tục và mạnh bạo đến đâu, đánh thức được người khách trọ của mình — người mà dẫu sao vẫn muốn được đánh thức; mụ đâm ra hoảng sợ, vội vã chạy sang nhờ tôi giúp đỡ; tôi xông vào phá cửa — ngài nghĩ mụ quý bà tốt bụng ấy mong đợi được nhìn thấy cái gì?"
Bộ trưởng Nội vụ ngạc nhiên lẩm bẩm: "Ông Constant bị sát hại, tôi đoán thế."
"Chính xác. Và thế là mụ đã nhìn thấy điều đó. Vậy ngài nghĩ tình trạng của Arthur Constant lúc cánh cửa chịu thua trước nỗ lực bạo lực của tôi và bật mở là thế nào?"
Bộ trưởng Nội vụ hốt hoảng, tim đập thình thịch: "Sao, chẳng lẽ cậu ta chưa chết ư?"
"Chết á? Một thanh niên khỏe mạnh nhường ấy! Khi cánh cửa bật mở, Arthur Constant đang chìm trong giấc ngủ của những người lương thiện. Đó là một giấc ngủ say, rất say, dĩ nhiên rồi, nếu không thì những cú đập cửa của mụ đã đánh thức cậu ta từ lâu. Nhưng trong suốt khoảng thời gian tưởng tượng của mụ Drabdump vẽ lên cảnh người khách trọ lạnh ngắt và cứng đờ thì chàng thanh niên tội nghiệp ấy đang nằm trên giường tận hưởng một giấc ngủ ấm áp dễ chịu."
"Ý ông muốn nói là ông tìm thấy Arthur Constant hãy còn sống?"
"Giống như ngài đêm qua vậy."
Vị bộ trưởng im lặng, luống cuống cố gắng tiếp thu hoàn cảnh lúc bấy giờ. Bên ngoài, đám đông lại đang reo hò. Chắc là để giết thời gian.
"Vậy, cậu ta bị sát hại vào lúc nào?"
"Ngay sau đó."
"Bởi ai?"
"À, nếu ngài thứ lỗi, đó không phải là một câu hỏi thông minh cho lắm. Khoa học và lẽ thường lần này lại đồng điệu với nhau. Hãy thử phương pháp loại trừ xem. Chắc chắn phải do mụ Drabdump hoặc do chính tôi."
"Ý ông là mụ Drabdump——!"
"Tội nghiệp mụ Drabdump thân mến, mụ không đáng bị vị Bộ trưởng Nội vụ của mình nghĩ thế đâu! Lại đi nghĩ cho mụ quý bà tốt bụng ấy cơ chứ!"
"Là ông!"
"Xin hãy bình tĩnh, ngài Bộ trưởng Nội vụ kính mến. Chẳng có gì phải hoảng sợ cả. Đó chỉ là một thí nghiệm đơn độc, và tôi có ý định giữ nó là duy nhất như thế." Tiếng ồn ào bên ngoài lớn dần lên. "Hoan hô Grodman! Hip, hip, hip, hooray", văng vẳng lọt vào tai họ.
Nhưng vị Bộ trưởng, với khuôn mặt tái mét và vô cùng xúc động, đã bấm chuông. Viên thư ký riêng của Bộ trưởng Nội vụ xuất hiện. Anh ta nhìn vẻ mặt đầy kích động của nhân vật quyền lực với sự ngạc nhiên bị kìm nén.
Grodman nói: "Cảm ơn vì đã gọi viên thư ký của ngài vào. Tôi định nhờ ngài cho tôi mượn tay cậu ta đây. Chắc cậu ta viết được tốc ký chứ."
Vị bộ trưởng gật đầu, không nói nên lời.
Grodman tiếp: "Thế thì tốt. Tôi định dùng lời khai này làm cơ sở cho phần phụ lục của lần tái bản thứ hai mươi lăm — kiểu như kỷ niệm đám cưới bạc — của cuốn sách tôi, 'Những tên tội phạm tôi từng bắt'. Ông Denzil Cantercot, theo di chúc tôi đã lập hôm nay, được chỉ định làm người thi hành di chúc văn học của tôi, sẽ đảm nhận nhiệm vụ nhào nặn nó với những nét chấm phá văn học và kịch tính theo mô mẫu của các chương khác trong sách của tôi. Tôi hoàn toàn tin tưởng cậu ta sẽ làm tôi hài lòng về mặt văn chương, y như ngài, thưa ngài, chắc chắn sẽ làm thế về mặt pháp lý. Tôi cảm thấy chắc chắn cậu ta sẽ thành công trong việc nắm bắt hoàn hảo phong cách của các chương khác."
Bộ trưởng Nội vụ thì thầm: "Templeton, kẻ này có lẽ phát điên rồi. Nỗ lực giải mã Vụ án mạng Big Bow có thể đã làm đầu óc hắn mụ mẫm đi rồi." Dẫu vậy, ông nói lớn thêm rằng: "Tuy nhiên, tốt hơn hết là anh cứ ghi lại lời khai của hắn bằng tốc ký."
Grodman hào hứng nói: "Cảm ơn ngài. Sẵn sàng chưa, anh Templeton? Bắt đầu nhé. Sự nghiệp của tôi cho đến khi tôi rời khỏi Cục Thám tử Scotland-Yard thì ai ai cũng biết rõ. Đi nhanh quá không hả anh Templeton? Hơi nhanh à? Vụt, tôi sẽ đi chậm lại; nhưng hãy kéo tôi lại nếu tôi quên đạp phanh nhé. Khi nghỉ hưu, tôi nhận ra mình là một kẻ độc thân. Nhưng đã quá muộn để kết hôn. Thời gian cứ thế trôi đi trong vô định. Việc chuẩn bị cho cuốn sách của tôi, 'Những tên tội phạm tôi từng bắt', đã giữ chân tôi bận rộn trong vài tháng. Khi nó được xuất bản, tôi chẳng còn việc gì để làm ngoài việc suy nghĩ. Tôi có rất nhiều tiền, và chúng được đầu tư an toàn; chẳng có nhu cầu gì phải đầu cơ tích trữ nữa. Tương lai đối với tôi chẳng có ý nghĩa gì; tôi tiếc nuối vì đã không chọn cách chết khi còn đang làm việc. Giống như những lão già nhàn rỗi bắt buộc phải thế, tôi sống trong quá khứ. Tôi nghiền ngẫm hết lần này đến lần khác những chiến tích xưa cũ của mình; tôi đọc lại cuốn sách của mình. Và khi tôi cứ suy nghĩ mãi, rời xa sự kích thích của những cuộc săn lùng thực sự, và nhìn nhận các sự kiện theo một góc độ đúng đắn hơn, thì mỗi ngày tôi càng nhận thức rõ hơn rằng tội phạm chẳng qua là những kẻ ngốc nhiều hơn là những tên gian xảo. Mỗi một vụ án tôi từng dò theo, dù được thực hiện khéo léo đến đâu, xét từ góc độ khả năng bị phát hiện thì cũng chỉ là một thất bại yếu kém. Dấu vết và vết tích bị bỏ lại khắp mọi nơi — những rìa rách rưới, những góc cạnh thô kệch; tóm lại, công việc đã bị làm hỏng bét, sự trọn vẹn về mặt nghệ thuật không đạt được. Đối với những kẻ phàm phu, các chiến tích của tôi có lẽ kỳ diệu thật — người bình thường thường thấy bối rối không hiểu làm sao bạn có thể phát hiện ra chữ 'e' trong một mật mã đơn giản — nhưng đối với bản thân tôi, chúng cũng tầm thường chẳng kém gì những tội ác mà chúng vạch trần. Giờ đây, với quá trình nghiên cứu cả đời về khoa học chứng cứ của tôi, tôi thấy có khả năng thực hiện không chỉ một, mà là hàng ngàn tội ác mà hoàn toàn không thể bị phát hiện ra. Thế mà những kẻ tội phạm vẫn cứ phạm tội, và tự tố cáo bản thân, theo những lối mòn cũ kỹ ấy — chẳng có chút sự nguyên bản nào, chẳng có sự bứt phá nào, chẳng có sự thấu hiểu cá nhân nào, chẳng có ý niệm mới mẻ nào cả! Người ta có thể tưởng tượng ra có cả một Viện Hàn lâm tội phạm với bốn mươi ngàn chiếc ghế bành. Và dần dần, khi tôi ngẫm nghĩ và trăn trở về ý nghĩ đó, trong tôi nảy sinh mong muốn thực hiện một tội ác có thể đánh bại mọi sự dò tìm. Tôi có thể bịa ra hàng trăm vụ án như thế, và tự làm mình thỏa mãn bằng cách tưởng tượng ra chúng được thực hiện; nhưng liệu chúng có thực sự hiệu quả trong thực tế không? Rõ ràng là người duy nhất thực hiện thí nghiệm của tôi phải là chính tôi; còn đối tượng — là ai hoặc cái gì đây? Sự ngẫu nhiên sẽ quyết định. Tôi thấy ngứa ngáy muốn bắt đầu bằng tội ác giết người — để giải quyết những vấn đề hóc búa nhất trước tiên, và tôi khao khát được làm chấn động và đánh lừa thế giới — đặc biệt là thế giới mà tôi đã từ bỏ. Bên ngoài, tôi điềm tĩnh, và nói chuyện với những người xung quanh như thường lệ. Bên trong, tôi đang bốc cháy với một ngọn lửa đam mê khoa học tột cùng. Tôi đùa giỡn với những lý thuyết cưng chiều của mình, và áp dụng chúng trong tâm trí lên bất kỳ ai tôi gặp gỡ. Bất kỳ người bạn hay người quen nào tôi ngồi trò chuyện cùng, tôi đều đang mưu tính cách sát hại họ mà không để lại một dấu vết nào. Không có một người bạn hay người quen nào của tôi mà tôi chưa từng tiêu diệt trong suy nghĩ. Không có một nhân vật công chúng nào — xin đừng sợ, hỡi Bộ trưởng Nội vụ kính mến của tôi — mà tôi chưa từng lên kế hoạch ám sát một cách âm thầm, bí ẩn, khó hiểu, không thể phát hiện. Ồ, tôi có thể chỉ điểm cho những tên tội phạm tầm thường biết bao — với những động cơ nhặt nhạnh lại, những ý niệm rập khuôn, những chi tiết tầm thường, sự thiếu hụt cảm xúc và sự kiềm chế mang tính nghệ thuật.
Cố nhân Arthur Constant đến sống ở gần như đối diện nhà tôi. Tôi làm quen với cậu ta — cậu ta là một thanh niên đáng mến, một đối tượng xuất sắc để thử nghiệm. Đã lâu lắm rồi tôi mới lại thấy có cảm tình với một người đến thế. Ngay từ khoảnh khắc đầu tiên đặt mắt nhìn cậu ta, giữa chúng tôi đã có một sự đồng điệu kỳ lạ. Chúng tôi bị hút về phía nhau. Tôi linh tính rằng cậu ta chính là người đó. Tôi thích nghe cậu ta nhiệt tình nói về Tình anh em giữa người với người — tôi, kẻ biết rõ tình anh em giữa người với người vốn dành cho loài vượn, loài rắn và loài hổ — và cậu ta dường như tìm thấy niềm vui trong việc đánh cắp chút thời gian trò chuyện với tôi giữa những nhiệm vụ tự thân bận rộn của mình. Thật đáng tiếc khi nhân loại lại cướp đi một sinh mạng quý giá nhường ấy. Nhưng đành phải thế. Vào lúc chín giờ rưỡi tối ngày 3 tháng 12, cậu ta đã đến gặp tôi. Dĩ nhiên tôi không hề đả động gì đến chuyến viếng thăm này tại cuộc điều tra hay phiên tòa. Mục đích của cậu ta là đến để tham khảo ý kiến tôi một cách bí mật về một cô gái nào đó. Cậu ta nói rằng mình đã lén lút cho cô ấy vay tiền — mà cô ấy sẽ trả lại khi thuận tiện. Số tiền đó dùng vào việc gì thì cậu ta không biết, chỉ biết rằng nó phần nào liên quan đến một hành động hy sinh mà cậu ta đã lờ mờ khuyến khích cô ấy làm. Cô gái sau đó đã biến mất, và cậu ta đang lo lắng về cô ấy. Cậu ta không chịu nói cho tôi biết đó là ai — tất nhiên giờ đây, thưa ngài, ngài cũng biết rõ như tôi rằng đó chính là Jessie Dymond — nhưng lại hỏi xin lời khuyên về cách thức bắt đầu tìm kiếm cô ấy. Cậu ta đề cập đến việc Mortlake sẽ rời đi Devonport bằng chuyến tàu đầu tiên vào ngày hôm trước. Ngày trước, tôi sẽ liên kết hai sự kiện này lại và tìm kiếm sợi dây liên lạc; còn giờ đây, khi cậu ta nói, mọi suy nghĩ trong tôi đều nhuốm một màu đỏ rực. Cậu ta đang bị đau răng thấy rõ, và để trả lời cho những câu hỏi đầy cảm thông của tôi, cậu ta nói rằng nó đã khiến cậu ta ngủ rất ít. Mọi thứ kết hợp lại như mời gọi thử nghiệm một trong những lý thuyết ưa thích của tôi. Tôi nói chuyện với cậu ta theo lối gia trưởng, và khi tôi đã đưa ra một vài lời khuyên mơ hồ về cô gái đó, rồi bắt cậu ta hứa sẽ đảm bảo một giấc ngủ đêm (trước khi đối mặt với cuộc họp căng thẳng của công nhân xe điện vào buổi sáng) bằng cách uống một liều thuốc ngủ, tôi đã đưa cho cậu ta một ít sulfonal trong một chiếc lọ nhỏ. Đó là một loại thuốc mới, tạo ra giấc ngủ kéo dài mà không làm rối loạn hệ tiêu hóa, và bản thân tôi cũng dùng nó. Cậu ta đã hứa một cách trung thành là sẽ uống thuốc; và tôi cũng nhiệt liệt khuyên nhủ cậu ta hãy cài then, cài chốt và khóa kín cửa lại nhằm chặn đứng mọi khe hở hay kẽ hở có thể khiến cái lạnh của đêm đông luồn lách vào phòng. Tôi đã quở trách cậu ta về cách đối xử bất cẩn với cơ thể mình, và cậu ta đã cười bằng nụ cười ôn hòa, tốt bụng của mình, rồi hứa sẽ vâng lời tôi trong mọi chuyện. Và cậu ta đã làm thế. Việc mụ Drabdump, không gọi được cậu ta dậy, sẽ thét lên 'Giết người!' là điều tôi đã chắc chắn. Mụ ta sinh ra đã thế. Ngay cả Sir Charles Brown-Harland cũng từng nhận xét rằng mụ ta thường xuyên lấy những định kiến của mình làm sự thật, những suy luận của mình làm những điều quan sát được. Mụ ta dự báo tương lai bằng một màu xám xịt. Hầu hết phụ nữ thuộc tầng lớp của mụ Drabdump đều sẽ hành xử như mụ ta. Mụ tình cờ là một mẫu vật đặc biệt thuận lợi để tác động bằng 'sự gợi ý', nhưng tôi dám nhận làm cho hầu như bất kỳ người phụ nữ nào dưới những điều kiện tương tự cũng có được hiệu ứng y hệt. Mắt xích duy nhất không chắc chắn là: Liệu mụ Drabdump có chạy sang nhờ tôi phá cửa không? Phụ nữ luôn chạy đi tìm đàn ông. Tôi suýt chút nữa là người đàn ông gần nhất, và chắc chắn là người đàn ông có uy quyền nhất trên con phố đó, và tôi đinh ninh rằng mụ ta sẽ làm thế." Nhưng Bộ trưởng Nội vụ không kìm được mà hỏi: "Nhưng giả sử mụ ta không làm thế thì sao?"
"Thì vụ án mạng sẽ không xảy ra, thế thôi. Đến một lúc nào đó Arthur Constant sẽ thức dậy, hoặc một ai đó phá cửa vào sẽ thấy cậu ta đang ngủ; chẳng có tổn hại gì, chẳng ai hay biết điều gì. Bản thân tôi suýt chút nữa chẳng thể ngủ được đêm hôm đó. Ý nghĩ về tội ác phi thường mà tôi sắp sửa thực hiện — sự tò mò rực cháy muốn biết liệu Wimp có phát hiện ra cách thức thực hiện hay không — viễn cảnh được chia sẻ những cảm xúc của những kẻ sát nhân mà tôi từng tiếp xúc suốt cả cuộc đời mà không chạm tới được những niềm vui khủng khiếp trong đời sống nội địa của họ — nỗi sợ hãi kẻo mình ngủ quá say không nghe thấy tiếng gõ cửa của mụ Drabdump — những điều đó đã làm tôi bấn loạn và phá vỡ giấc ngủ của tôi. Tôi nằm trằn trọc trên giường, lên kế hoạch cho từng chi tiết về cái kết của tội nghiệp Constant. Thời gian trôi qua thật chậm chạp và thảm hại hướng về phía bình minh sương mù. Tôi bị dằn vặt bởi sự hồi hộp. Rốt cuộc tôi có bị thất vọng không? Cuối cùng thì âm thanh chào mừng cũng vang lên — tiếng gõ cộc cộc cộc của tội ác. Dư âm của tiếng gõ đó vẫn còn văng vẳng bên tai tôi. 'Sang đây mà giết nó đi!' Tôi thò cái đầu đội mũ ngủ ra ngoài cửa sổ và bảo mụ ta đợi tôi. Tôi vội vã mặc quần áo, cầm lấy chiếc dao cạo, và đi sang số 11 phố Glover. Khi tôi phá cửa căn phòng ngủ nơi Arthur Constant đang nằm ngủ, đầu gối lên tay, tôi thét lên, 'Chúa ơi!', như thể tôi nhìn thấy một điềm gở kinh hoàng nào đó. Một lớp sương mù tựa máu tràn ngập trước mắt mụ Drabdump. Mụ ta co rúm người lại, trong chốc lát (tôi đoán ra nhiều hơn là nhìn thấy hành động ấy) mụ ta dùng tay che khuất cảnh tượng đáng sợ đó. Ngay trong khoảnh khắc đó, tôi đã thực hiện nhát cứa của mình — thật chính xác, thật khoa học — thực hiện một nhát cứa thật sâu và rút hung khí ra thật nhanh gọn đến mức hầu như không có một giọt máu nào bám trên đó; rồi từ cổ phun ra một tia máu mà mụ Drabdump, lúc đó chỉ nhận thức được vết thương khủng khiếp kia, chỉ nhìn thấy một cách lờ mờ. Tôi nhanh chóng dùng khăn che mặt cậu ta lại để che đi bất kỳ sự co giật biến dạng nào. Nhưng đúng như lời khai của nhân chứng y tế (chi tiết này chính xác), cái chết là tức thì. Tôi đút chiếc dao cạo và chiếc lọ sulfonal rỗng vào túi. Với một người phụ nữ như mụ Drabdump giám sát tôi, tôi muốn làm gì cũng được. Tôi khiến mụ ta hướng sự chú ý của tôi vào việc cả hai cửa sổ đều được cài chốt. Tiện thể đây, có một kẻ ngốc nào đó đã nghĩ rằng có sự mâu thuẫn trong bằng chứng vì cảnh sát chỉ tìm thấy một cửa sổ được cài chốt, lại quên mất rằng, trong sự ngây thơ của mình, tôi đã cẩn thận không cài cái cửa sổ mà tôi đã mở ra để kêu cứu. Dĩ nhiên là tôi không kêu cứu trước khi một khoảng thời gian đáng kể trôi qua. Vẫn còn có mụ Drabdump cần phải trấn an, và cái cớ phải ghi chép lại — như một tay lão luyện. Mục tiêu của tôi là câu giờ. Tôi muốn cái xác phải tương đối lạnh và cứng đờ trước khi được phát hiện ra, mặc dù chẳng có mấy nguy hiểm ở đây; vì, như ngài đã thấy qua lời khai y tế, chẳng thể nào xác định được thời gian tử vong chính xác đến một hoặc hai tiếng đồng hồ. Vẻ thẳng thắn khi tôi nói rằng cái chết mới xảy ra gần đây đã xóa tan mọi nghi ngờ, và ngay cả bác sĩ Robinson cũng vô thức bị ảnh hưởng, khi phán đoán thời gian tử vong, bởi kiến thức (cần hỏi lại điều này ở đây, anh Templeton) rằng nó đã diễn ra trước khi tôi xuất hiện tại hiện trường.
Trước khi rời khỏi mụ Drabdump, có đúng một điểm tôi muốn nói đến. Ngài đã lắng nghe rất kiên nhẫn, thưa ngài, những bài giảng của tôi về khoa học của các loài khoa học nên chắc ngài sẽ không từ chối nghe nốt điều cuối cùng này đâu. Người ta đã gán cho việc mụ Drabdump ngủ quên mất nửa tiếng đồng hồ một tầm quan trọng khá lớn. Tình cờ là điều này (giống như màn sương mù vô tội cũng từng bị gò ép phải chịu trách nhiệm cho rất nhiều thứ) hoàn toàn là một chi tiết ngẫu nhiên và chẳng liên quan gì cả. Trong tất cả các tác phẩm về logic quy nạp, người ta đều công nhận triệt để rằng chỉ có một số tình huống của một hiện tượng mới mang tính bản chất và có mối liên hệ nhân quả với nhau; luôn luôn có một tỷ lệ nhất định các yếu tố đi kèm không đồng nhất mà hoàn toàn chẳng có mối liên hệ mật thiết nào với hiện tượng đó cả. Thế nhưng sự thấu hiểu về khoa học chứng cứ vẫn còn thô sơ đến mức mọi đặc điểm của hiện tượng đang được điều tra đều bị làm cho trở nên quan trọng ngang nhau, và bị tìm cách móc nối vào chuỗi chứng cứ. Cố gắng giải thích mọi thứ luôn là dấu hiệu của một kẻ tay mơ. Màn sương mù và việc mụ Drabdump ngủ quên chỉ là những tai nạn thuần túy. Luôn luôn có những yếu tố đi kèm không liên quan đó, và một nhà khoa học chân chính luôn tính đến yếu tố này của những chi tiết (có thể nói là như vậy) không liên quan về mặt hóa học. Ngay cả tôi cũng chưa từng tính đến chuỗi sự kiện ngẫu nhiên bất hạnh đã dẫn đến việc Mortlake bị cuốn vào một mạng lưới nghi ngờ. Mặt khác, thực tế là cô hầu gái Jane của tôi, người thường ra ngoài vào khoảng mười giờ, lại rời đi sớm hơn vài phút vào đêm ngày 3 tháng 12, khiến cô ta không hề hay biết về chuyến viếng thăm của Constant, lại là một tai nạn có liên quan. Trên thực tế, cũng giống như nghệ thuật của một nghệ sĩ hay một biên tập viên phần lớn nằm ở việc biết nên bỏ bớt cái gì, nghệ thuật của một nhà thám tử khoa học trong việc phát hiện tội phạm cũng nằm ở việc biết chi tiết nào nên phớt lờ. Tóm lại, giải thích mọi thứ chính là giải thích quá đà. Và quá đà thì tệ hơn là thiếu sót. Trở lại với thí nghiệm của tôi. Thành công của tôi đã vượt xa những giấc mơ hoang đường nhất của mình. Không một ai mảy may có một manh mối nào về sự thật. Sự bế tắc của Vụ án mạng Big Bow đã làm đau đầu những bộ óc nhạy bén nhất ở châu Âu và thế giới văn minh. Việc một con người có thể bị sát hại trong một căn phòng hoàn toàn không thể tiếp cận mang hơi hướng của thời đại ma thuật. Kẻ đáng gờm Wimp, người từng được lớn tiếng ca tụng là người kế nhiệm của tôi, đã quay đầu bám lấy giả thuyết tự sát. Bí ẩn đó sẽ ngủ yên cho đến tận ngày tôi chết, nhưng — tôi e rằng — vì chính sự khéo léo của bản thân. Tôi đã cố gắng đứng ra ngoài bản thân mình, và nhìn nhận vụ án mạng bằng con mắt của người khác, hoặc bằng con mắt của chính tôi ngày trước. Tôi thấy tác phẩm nghệ thuật ấy hoàn hảo đến mức chỉ để lại một lời giải đơn giản đến siêu phàm. Ngay cả các điều khoản của vấn đề cũng khó tin đến mức, nếu tôi không phải là kẻ sát nhân, tôi chắc chắn đã nghi ngờ chính mình, tất nhiên là kết hợp với cả mụ Drabdump nữa. Những người đầu tiên bước vào phòng sẽ bị tôi coi là thủ phạm. Tôi đã viết ngay (bằng một nét chữ giả mạo và dưới bút danh 'Một kẻ nhìn qua lăng kính của chính mình') cho tờ 'Pell Mell Press' để gợi ý điều này. Bằng cách tự gắn kết bản thân với mụ Drabdump như vậy, tôi đã khiến mọi người khó lòng tách rời hai kẻ cùng bước vào phòng đó ra được. Ném một nửa sự thật vào mắt thế giới chính là cách chắc chắn nhất để làm nó mù lòa hoàn toàn. Bức thư này của tôi đã bị chính tôi phủ nhận (bằng chính tên thật của mình) vào ngày hôm sau, và trong quá trình viết bức thư dài mà tôi bị cám dỗ phải viết, tôi đã đưa ra những bằng chứng mới chống lại giả thuyết tự sát. Tôi cảm thấy ghê tởm với phán quyết lửng lơ đó, và muốn mọi người phải vùng lên hành động và cố gắng vạch mặt tôi ra. Tôi thích cuộc săn lùng hơn thế. Thật không may, Wimp, bị kích động quay lại cuộc săn lùng bởi chính bức thư của tôi, bằng sự ngu ngốc bền bỉ của mình, đã ngớ ngẩn bước vào một con đường mà — bởi một chuỗi những sự trùng hợp quỷ quái mà tôi chưa từng lường trước hay mơ tới — lại có vẻ là sự thật đối với thế giới. Mortlake bị bắt giữ và kết án. Wimp dường như đã đội lên đầu chiếc mão vương miện cho danh tiếng của hắn ta. Thế thì quá thể lắm rồi. Tôi đã nhọc công tốn sức làm tất cả những điều này chỉ để gắn thêm một chiếc lông vũ lên mũ của Wimp, trong khi lẽ ra tôi phải hy vọng làm lung lay danh tiếng của hắn ta qua việc đó. Việc một kẻ vô tội phải chịu oan ức đã là quá tệ rồi; nhưng việc Wimp đạt được một danh tiếng mà hắn không hề xứng đáng, và lu mờ tất cả những người tiền nhiệm chỉ nhờ một sai lầm khổng lồ, điều đó đối với tôi là không thể dung thứ được. Tôi đã dời non lấp biển để lật ngược bản án và cứu lấy người tù nhân; tôi đã vạch trần sự yếu kém của các bằng chứng; tôi đã cho người lùng sục khắp thế giới để tìm kiếm cô gái mất tích; tôi đã thỉnh cầu và vận động. Tất cả đều vô ích. Tôi đã thất bại. Giờ đây tôi đánh quân bài cuối cùng của mình. Vì Wimp kiêu ngạo không thể được phép lưu danh hậu thế như kẻ giải mã vụ án bí ẩn kinh khủng này, tôi quyết định rằng gã tử tù kia hoàn toàn có thể thu lợi từ việc hắn ta bị vạch trần. Đó là lý do tôi tiến hành vạch trần vào tối nay, trước khi quá muộn để cứu lấy Mortlake."
Bộ trưởng Nội vụ nói với một chút ý mỉa mai trong giọng điệu: "Vậy đó là lý do?"
"Lý do duy nhất."
Ngay lúc ông vừa dứt lời, một tiếng gầm vang dội hơn bao giờ hết lọt vào phòng làm việc. Đám đông lại bắt đầu reo hò. Dù những người chờ đợi có sốt ruột đến đâu, họ cảm thấy rằng không có tin tức tức là tin tốt. Cuộc gặp gỡ được Bộ trưởng Nội vụ dành cho chủ tịch Ủy ban Phòng thủ càng kéo dài, hy vọng sự cứng rắn của ông đang tan chảy càng lớn. Thần tượng của lòng dân sẽ được cứu, và những cái tên "Grodman" cùng "Tom Mortlake" hòa quyện với nhau trong những tiếng tràng pháo tay hân hoan.
Vị Bộ trưởng hỏi: "Templeton, anh đã ghi lại từng chữ trong lời thú tội của ông Grodman chưa?"
"Từng chữ một, thưa ngài."
"Vậy hãy mang bức điện tín mà anh đã nhận được ngay lúc ông Grodman bước vào nhà vào đây."
Templeton quay trở lại căn phòng bên ngoài và mang về bức điện tín vốn nằm trên bàn làm việc của vị Bộ trưởng khi Grodman bước vào. Bộ trưởng Nội vụ lặng lẽ trao nó cho vị khách của mình. Đó là bức điện từ Cục trưởng Cục Cảnh sát Melbourne, thông báo rằng Jessie Dymond vừa đặt chân đến thành phố đó trên một con tàu buồm, hoàn toàn không biết gì về tất cả những chuyện đã xảy ra, và đã được lập tức tống khứ trở lại Anh quốc, sau khi đưa ra một tuyên bố hoàn toàn củng cố cho giả thuyết của bên bào chữa.
Bộ trưởng Nội vụ liếc nhìn đôi má tái nhợt như tro tàn của Grodman, nói, không phải là không thấu hiểu sự trào phúng đen tối của hoàn cảnh: "Trong lúc chờ đợi những cuộc điều tra thêm về việc này, tôi đã ân xá cho tử tù. Ông Templeton đang chuẩn bị phái người đưa tin đến viên quản đốc nhà tù Newgate thì ông bước vào căn phòng này. Lâu đài làm bằng bài của ông Wimp hẳn đã sụp đổ tan tành mà không cần đến sự trợ giúp của ông. Tội ác vẫn chưa thể bị phát hiện của ông đáng lẽ đã làm rung chuyển danh tiếng của hắn ta đúng như ý định của ông."
Một tiếng nổ bất ngờ làm rung chuyển căn phòng và hòa quyện với những tiếng reo hò của quần chúng. Grodman đã tự sát — một cách vô cùng khoa học — ngay vào tim. Ông ngã xuống dưới chân Bộ trưởng Nội vụ, chết cứng ngắc.
