Vào độ hai mươi năm sau thời điểm của bài ký họa trước, chúng tôi lại mạo muội phác họa đôi nét về đời sống và phong tục xứ New England. Nguồn tư liệu của chúng tôi, cũng như bận trước, là một tập báo cũ phủ bụi thời gian. Tập tài liệu dùng làm bàn viết cho chúng tôi lần này là một cuốn sách khổ đôi lớn hơn hẳn tập trước; các tờ báo phần lớn được in trên nguyên một tờ giấy lớn, đôi khi kèm theo một trang phụ trương đăng tin tức và quảng cáo. Trông chúng thật cổ kính, nhuốm màu u tối của hơn bảy mươi năm trường, đây đó loang lổ những vết ố sẫm màu của một chất lỏng nào đó, tựa hồ chén rượu vang đã hắt lên trang giấy tự thuở nào. Dẫu vậy, cuốn sách cổ vẫn gợi lên cảm tưởng rằng, khi từng số báo riêng lẻ còn bay khắp thị thành trong một hai ngày đầu mới xuất xưởng, chúng hẳn là món ăn tinh thần thích hợp cho những bậc phong lưu quyền quý bậc nhất. Những tờ báo như thế chẳng thể xuất bản ở đâu ngoài một chốn đô hội phồn hoa—nơi không chỉ là trung tâm của công việc triều chính lẫn việc tư, mà còn của thời trang và chốn vui chơi yến tiệc. Chẳng hề quá lời khen ngợi nền báo chí thuộc địa, những trang báo này rất có thể, và quả thực đã từng, được trải rộng trên các mặt bàn của quán cà phê British trên phố King Street, để đám sĩ quan rỗi việc vừa nhâm nhi chén rượu vừa thưởng lãm tại cơ sở trứ danh ấy. Nhằm lôi cuốn sự chú ý của các đấng nhà binh, báo đăng những bản tin chiến sự giữa Phổ và Áo; giữa Anh và Pháp trên những chiến trường xưa cũ xứ Flanders; và giữa chính hai cỗ kỳ phùng địch thủ ấy nơi những mảnh đất mới mở vùng Đông Ấn,—cùng nơi những cánh rừng bạt ngàn không lối của chính xứ sở ta, nơi dấu chân người da trắng chưa từng đặt tới cho đến khi họ kéo đến đây để giao tranh. Hoặc giả, một người Mỹ từng bôn ba hải ngoại, một chàng công tử kênh kiệu chốn thuộc địa—kẻ bắt chước thói điệu đà thành London, hệt như tờ báo này là hình ảnh phản chiếu của các nhật báo London—chàng ta, với bộ tóc giả rắc phấn xám, tấm áo khoác thêu hoa, dải đăng ten viền cổ và đôi tất lụa bóng loáng thêu kim tuyến viền gấu,—với những chiếc khóa lấp lánh đá nhân tạo nơi dải buộc đầu gối và quai giày,—với chiếc khăn tay ướm đượm hương thơm và chiếc mũ lưỡi trai kẹp dưới nách, ngay cả một nhân vật thanh lịch dường ấy cũng chẳng nỡ khinh nhờn mà liếc qua những trang giấy ố vàng này, khi chúng còn là tấm gương soi tỏ dòng biến chuyển của thời đại. Để mua vui cho chàng, báo có những bài tiểu luận hóm hỉnh và hài hước, thứ văn chương nhẹ nhàng thời bấy giờ, mà về độ phóng túng và bạo dạn hẳn có thể sánh ngang ngòi bút của Fielding hay Smollet; trong khi ở những chuyên mục khác, trí tưởng tượng của chàng sẽ được thỏa thê với danh mục đủ loại xiêm y lộng lẫy, cùng những lời quảng cáo kình địch nhau của nửa tá thợ làm tóc giả. Nói tóm lại, những lề thói và phong tục mới hơn đã gần như thay thế hoàn toàn nếp sống của những người Thanh giáo, ngay tại chính chốn đô thành từng là nơi dung thân của họ.
Âu cũng là lẽ tự nhiên khi theo dòng thời gian cùng sự gia tăng của của cải và dân số, những nét đặc thù của lớp di dân thuở ban đầu dần trở nên mờ nhạt qua từng thế hệ con cháu họ, những người vốn cũng đã bị pha tạp bởi dòng người nhập cư liên tục đổ về từ muôn phương với đủ mọi hạng người. Mối giao thương sầm uất và việc các thương nhân thường thân hành sang mẫu quốc trên những con tàu của chính mình càng khiến cho phong tục thuộc địa đồng hóa với phong tục của quê cha đất tổ. Quả thực, hầu như bất kỳ ai có sản nghiệp tươm tất đều ấp ủ ước nguyện tha thiết, thậm chí coi đó là bổn phận hiếu nghĩa, phải về thăm quê cha đất tổ ít nhất một lần trong đời. Họ vẫn gọi nơi ấy là chốn quê nhà, như thể New England đối với họ, đúng như bao bậc Thanh giáo xưa từng nghĩ, chẳng phải chốn an cư vĩnh viễn, mà chỉ là một túp lều tạm nơi chốn hoang vu cho qua ngày đoạn tháng loạn ly. Tấm gương của các vị thống đốc hoàng gia ắt hẳn đã gây ảnh hưởng sâu sắc đến lề thói của dân thuộc địa; bởi lẽ các bậc cai trị này phô bày một vẻ uy nghi và xa hoa lộng lẫy chưa từng thấy ở những người tiền nhiệm—những người vốn chẳng khác chi các quan chấp chính tối cao thời cộng hòa dưới thời bản hiến chương cũ. Giới quan chức triều đình, các nhân vật quyền quý phục vụ cho chính quyền, cùng những trang hào phú trâm anh thế phiệt, vốn nức tiếng trung thành, đã vây quanh viên thống đốc để kết thành một tầng lớp thượng lưu bệ vệ, nom chẳng khác chi một triều đình thu nhỏ. Tư tưởng, thói quen, phép xã giao và y phục của họ đều mang trọn vẻ hào nhoáng tươi mới của những trào lưu thời thượng bắt nguồn trực tiếp từ chính mẫu quốc Anh bang. Để ngăn lối sống ấy trở thành chuẩn mực cho tất cả những ai có đủ tiền của đua đòi bắt chước, người ta chẳng còn thấy sự khắc nghiệt thái quá của tôn giáo, cũng chưa hề có mầm mống bất mãn với quyền tối thượng của đế quốc Anh, hay bất kỳ định kiến dân chủ nào chống lại thói xa hoa. Thành thử, trong khi các thuộc địa đang tích lũy sức mạnh để chẳng bao lâu nữa sẽ trở thành một nền cộng hòa độc lập, người ta lại cứ ngỡ tầng lớp giàu có đang dần chuyển mình thành một giai cấp quý tộc và sắp sửa đón nhận những tước vị thế tập, còn kẻ bần hàn thì mãi giậm chân nơi đáy cùng cơ cực, và xứ sở này, biết đâu chừng, sẽ trở thành một vương quốc anh em với nước Anh. Đó chắc chắn là những phỏng đoán hữu lý rút ra từ các hiện tượng bề nổi trong mối liên kết giữa ta với một chính thể quân chủ, cho đến khi tầng lớp quý tộc tương lai ấy bị san bằng với đám thường dân áo vải, bởi chính những cơn gió thoảng gom góp lại trước cơn giông bão của cuộc Cách mạng. Điềm báo về cơn bão ấy bấy giờ vẫn chưa lộ rõ giữa thinh không. Bởi thế, một bức tranh chân thực về xã hội thời ấy sẽ mang đậm nét phong phú tạo nên bởi sự phân chia đẳng cấp ngỡ như bất biến, cùng những lề thói xa hoa xứng tầm của giới quý tộc phong lưu.
Đại bộ phận quần chúng nhân dân, kể từ thời điểm của bài ký trước, cũng đã có phần đổi khác về tính khí nhờ chiến công hiển hách: cuộc chinh phục Louisburg. Sau biến cố ấy, người New England không bao giờ còn cam chịu trở lại làm một giống dân an phận thủ thường như thiên hạ từng lầm tưởng. Họ đã lập nên một kỳ tích lịch sử, và nóng lòng muốn ghi thêm những trang mới vào biên niên sử. Họ đã chứng tỏ mình đủ hùng mạnh để xoay chuyển cục diện một cuộc chiến, và từ đó trở đi, họ được kêu gọi, rồi sẵn lòng ưng thuận, đem sức mình hợp lực chống lại những kẻ thù của nước Anh; chí ít là trên những chiến địa mà thắng lợi sẽ mang lại mối lợi riêng cho chính họ. Và giờ đây, giữa đỉnh điểm của cuộc Chiến tranh Pháp và Bản xứ thời xưa, gọi họ là một dân tộc mang tinh thần thượng võ quả không ngoa chút nào. Người người đều là lính tráng, hoặc là cha, là anh em của lính; và khắp cõi đất theo đúng nghĩa đen vang rền tiếng trống trận, khi thì giục giã tuyển quân nơi thôn cùng ngõ hẻm, lúc lại điểm nhịp hành quân tiến về phía biên cương. Bên cạnh các đội quân địa phương, còn có hai mươi ba trung đoàn quân đội Anh đóng tại các thuộc địa phương bắc. Đất nước chưa từng trải qua một thời kỳ nào sôi sục khí thế và ngập tràn đời sống quân ngũ đến thế; ngoại trừ trong cuộc Cách mạng,—mà có lẽ ngay cả dạo ấy cũng chưa chắc bằng; bởi Cách mạng là một cuộc chiến dai dẳng, còn đây lại là một cuộc chiến sôi nổi đầy biến cố dồn dập.
Người ta ắt sẽ nghĩ rằng chẳng cần đến tài năng xuất chúng gì cho cam để viết nên một cuốn tiểu thuyết lịch sử, khi mà chính những mẩu tin vắn thô mộc và vội vã trên các tờ báo này đã có thể gợi lại quá khứ một cách kỳ diệu đến nhường ấy. Ta dường như đang đứng đợi trên đường phố đón người lính cưỡi ngựa đưa thư—kẻ hiếm khi nào trễ quá mười hai giờ so với lịch trình—mang theo những bức thư từ các cánh quân gửi về qua ngả Albany. Hoặc giả, ta có thể mường tượng mình đang đứng giữa một vòng người nghe ngóng, ai nấy đều nghển cổ về phía một cụ già quắc thước đứng giữa, người đang thong thả đeo kính lão, mở tờ nhật báo còn thơm mùi mực ướt, rồi thuật lại cho chúng ta chi tiết của những tin đồn rời rạc và mâu thuẫn vốn đã truyền miệng nhau xôn xao từ lúc viên thư tín vừa xuống ngựa trước văn phòng Thư ký Oliver. Đôi khi ta bắt gặp lời tường thuật về những trận phục kích của người da đỏ gần hồ Lake George, và chuyện một đội tuần tiễu địa phương bị truy đuổi ráo riết đến mức phải vứt bỏ cả vũ khí, thậm chí cả giày dép, tất vớ và quần chẽn, chỉ kịp chạy về tới doanh trại trong tấm áo sơ mi rách bươm vì gai góc. Lại có cả một cuốn nhật ký công thành ở pháo đài Fort Niagara, tỉ mỉ đến độ như đếm được từng phát đạn đại bác và bom nổ, rồi miêu tả sức công phá của những quả bom ấy giáng xuống dinh thự bằng đá của viên chỉ huy người Pháp bên trong pháo lũy. Đọc thư từ của các sĩ quan địa phương, thật buồn cười khi thấy một vài vị cố bắt chước cái giọng điệu phóng túng, bạt mạng của những tay lính trận dạn dày sương gió. Một vị kể rằng tay ông đang nâng chén rượu đầy ắp, toan uống mừng sức khỏe người nhận thư, trừ phi có một quả đạn đại bác bay tới hất tung chén rượu khỏi môi; đang viết dở lá thư thì ông nghe thấy tiếng chuông nhà thờ Pháp đổ dồn ở Quebec, sực nhớ ra hôm nay là Chủ nhật; thế là, như một tín đồ Kháng cách thuần thành, ông quyết định phá đám buổi lễ của người Công giáo bằng vài phát đạn ba mươi hai cân. Trong khi gã lính tráng báng bổ này đem tôn giáo ra làm trò đùa, thì người mẹ mộ đạo của ông ta nơi quê nhà, có lẽ cũng chính trong ngày Sa-bát ấy, đang dâng một mảnh giấy nhỏ xin “giáo đoàn cầu nguyện cho đứa con trai đang nơi trận mạc”. Dẫu vậy, chúng tôi tin chắc vẫn có những bậc trượng phu kiên cường chẳng hề hổ thẹn nối gót tiền nhân, họ cùng binh sĩ quỳ gối nguyện cầu trước khi dẫn quân ra trận; và hiển nhiên họ đánh trận chẳng hề kém cỏi chút nào vì lẽ đó. Nếu chúng tôi mà tòng quân trong cuộc Chiến tranh Pháp thời ấy, ắt chúng tôi sẽ chọn đầu quân dưới trướng một viên đại úy như thế; bởi chúng tôi yêu sao những ai biết giữ trọn cốt cách của giống nòi.*
[* Sự đố kỵ khinh miệt của quân đội Anh quốc, từ cấp tướng lĩnh trở xuống, đã xúc phạm nặng nề đến lòng tự ái của quân đội thuộc địa. Trên một tờ báo nọ, có đăng một bức thư tuyệt vời của một người New England trích từ tờ London Chronicle, bênh vực binh lính thuộc địa với một tài năng xứng tầm Franklin và có đôi phần phảng phất văn phong của ông. Bức thư ấy còn đáng chú ý ở chỗ nó đứng lên bảo vệ quyền lợi của toàn thể các thuộc địa, như thể tác giả coi tất cả các thuộc địa ấy hợp thành một quốc gia duy nhất, và đó chính là tổ quốc của ông. Lòng ái quốc của người dân thuộc địa trước đó chưa từng đạt tới một ý niệm bao la đến dường ấy.]
Những cánh thư ấy, cùng muôn vàn tin tức chiến sự khác, đọc lên thật thú vị và sống động, khuấy động tâm can tựa tiếng trống tiếng sáo giục giã quân hành. Chẳng mấy dễ chịu là khi phải chạm trán những mẩu tin về đàn bà bị sát hại và lột da đầu, con trẻ bị quăng quật vào thân cây dưới bàn tay của người da đỏ nơi vùng biên viễn. Có một sự việc đáng kinh ngạc là vô số gấu rừng, bị tiếng huyên náo của hai đoàn quân giao tranh xua đuổi khỏi những hang ổ quen thuộc, đã tràn vào các khu định cư, gieo rắc bao tai họa khủng khiếp cho trẻ nhỏ cũng như cừu và lợn. Vài con lảng vảng tới những nơi mà cả thế kỷ qua chưa từng thấy bóng dáng gấu, thâm nhập vào tận phạm vi cách Boston chỉ một hai dặm; một sự thật đem lại ấn tượng rợn ngợp và u ám về một điều gì đó hết sức kinh hoàng đang diễn ra nơi rừng sâu, đến nỗi lũ thú dữ hoang dã ấy cũng phải bạt mạng chạy về phía thị thành để trốn tránh. Nhưng làm sao có thể rỗi hơi đi suy ngẫm đạo lý về những chuyện vặt vãnh ấy, khi mà mỗi số báo đều đầy ắp những câu chuyện về các chiến dịch quân sự, và thường vang lên những tiếng reo hò thắng trận; chẳng hạn như chiến tích hạ thành Ticonderoga, nơi từ lâu đã là nỗi kinh hoàng của binh lính thuộc địa và là một trong những điểm giao tranh đẫm máu nhất của cuộc chiến này. Lại cũng chẳng lấy làm phiền lòng khi giữa muôn trang giấy hân hoan rạng rỡ, ta bắt gặp một khúc ca bi thương tưởng niệm một viên sĩ quan dũng cảm vừa ngã xuống; tiếng than khóc ấy ngân lên ai oán, tựa hồ một khúc nhạc chiêu hồn chen giữa hồi kèn khải hoàn, bản thân nó cũng mang một vẻ oai hùng riêng biệt. Tiếng khóc thương tướng Wolfe chính là một khúc ca như thế. Đâu đó trong tập báo này, dẫu giờ đây chúng tôi không thể chỉ đích xác trang nào, chúng tôi còn nhớ có một bản tin nói rằng Tướng Wolfe tử trận không phải do tay quân thù, mà bởi một phát đạn bắn ra từ chính hàng ngũ binh sĩ của ông.
Nơi các cột mục quảng cáo, ta cũng không ngừng được nhắc nhở rằng xứ sở bấy giờ đang trong tình trạng chiến tranh. Thống đốc Pownall ban bố cáo thị chiêu mộ binh sĩ, chỉ thị cho các viên đại tá dân quân phải chấn chỉnh kỷ luật các trung đoàn của mình, và các ủy viên hội đồng thị trấn phải bổ sung đầy đủ kho đạn dược. Nhân tiện xin nói thêm, kho vũ khí thời đó thường được đặt trên căn gác xép của nhà hội họp trong làng. Các viên đại úy địa phương thì gióng trống tuyển quân rầm rộ trên khắp các mặt báo. Tướng Jeffrey Amherst đăng báo tuyển mộ phu chèo thuyền batteau để phục vụ trên các vùng hồ; đồng thời ra thông báo triệu tập sĩ quan của bảy trung đoàn Anh đang tản mát đi mộ binh phải tập hợp về Boston. Đại úy Hallowell của chiến hạm King George thuộc địa thì tha thiết kêu gọi những thủy thủ vạm vỡ gia nhập phục vụ Đức Vua, với mức lương mười lăm bảng tiền tệ cũ mỗi tháng. Nhìn vào những khoản tiền thưởng được treo, dường như nạn đào ngũ đã diễn ra như cơm bữa trong hàng ngũ các lực lượng New England: chúng tôi xin ngợi khen sự khôn ngoan của họ, dẫu chẳng thể tán dương lòng can đảm hay sự trung kiên. Đại bác đủ mọi cỡ nòng, thuốc súng và đạn ghém, súng hỏa mai, súng lục, gươm và đoản kiếm đều là những mặt hàng buôn bán thông thường. Daniel Jones, tại cửa hiệu treo biển chiếc mũ và mũ giáp, nhận cung cấp cho các sĩ quan vải dạ đỏ tươi, viền kim tuyến cho mũ và áo gi-lê, hoa cài mũ cùng các thứ trang sức quân sự điệu đà khác, cho phép ghi nợ cho đến khi bảng lương quân đội được chi trả. Mẩu quảng cáo này vẽ nên trong mắt chúng ta một hình ảnh hết sức lộng lẫy về một viên đại úy địa phương trong bộ lễ phục chỉnh tề.
Mở đầu chiến dịch năm 1759, vị tướng người Anh thông báo cho giới nông dân New England rằng một phiên chợ quy củ sẽ được thiết lập bên bờ hồ Lake George, nơi họ được mời mang lương thực và mọi thức giải khát đến phục vụ quân đội. Từ đây, ta có thể hình dung ra một khung cảnh buôn bán nhỏ lẻ kỳ lạ, cách xa mọi chốn định cư lâu đời, nằm giữa những ngọn đồi bao quanh mặt hồ thơ mộng, với những cánh rừng thâm u phủ bóng xuống cảnh vật. Xác những con bò đực và lợn béo thiến được dựng đứng tựa vào những thân cây cổ thụ khổng lồ; gia cầm treo lủng lẳng từ các cành thấp, cọ cả vào đầu người qua lại bên dưới; những thùng bơ, những tảng phô mai to tướng và những ổ bánh mì nâu gia đình nướng từ những lò than xa xôi được tập kết dưới những mái che tạm bợ kết bằng cành thông, bên cạnh bánh gừng, và có lẽ cả bánh bí đỏ cùng muôn thức sơn hào mỹ vị ngon lành khác. Những thùng rượu táo và bia thông tuôn chảy xối xả vào những bình toong bằng gỗ của cánh lính tráng. Hãy tưởng tượng một quang cảnh như thế dưới vòm lá rừng u tối, điểm xuyết vài vệt nắng hiếm hoi cố len lỏi để xua tan màn ảm đạm. Kìa những bác nông phu lọc lõi đang mặc cả với đám khách hàng mặc áo đỏ, chịu bớt giá đôi chút nhưng vẫn bỏ túi những món hời béo bở; rồi hãy hoàn thiện bức tranh ấy bằng những chi tiết mang đậm hơi thở của chiến tranh và hiểm nguy. Một khẩu đại bác bất thần nhả khói mù mịt từ giữa lùm cây, nhắm vào vài chiếc thuyền độc mộc đằng xa trên mặt hồ; những kẻ buôn bán chợt ngừng tay, lắng tai nghe ngóng từng chặp, ngỡ như nghe thấy tiếng súng trường lách cách hay tiếng hò reo của người da đỏ; một toán tuần tiễu bị đánh dạt chạy về, trong số đó có hai ba người lảo đảo đẫm máu. Và mặc cho những phen kinh động ấy, việc làm ăn vẫn cứ diễn ra tấp nập nơi phiên chợ giữa chốn đại ngàn.
Chớ vội nghĩ rằng phong khí thượng võ của thời đại đã làm gián đoạn mọi sinh hoạt khác ngoại trừ những việc can hệ đến chiến tranh. Ngược lại, dường như có một luồng sinh khí và sự rộn rã lan tỏa khắp mọi ngõ ngách của đời sống thuộc địa. Trong mùa đông năm 1759, người ta ước tính mỗi ngày có khoảng một nghìn cỗ xe trượt tuyết chở nông sản đổ về chợ Boston. Một dấu hiệu của tình hình bất an và xáo trộn là vô số các cuộc xổ số được phát động, bề ngoài là nhằm mục đích cải thiện công trình công cộng như cầu cống đường sá. Nhiều phụ nữ đã chớp lấy thời cơ để dấn thân vào thương trường: chẳng hạn như bà Alice Quick, buôn bán đồ gốm sứ và bít tất, ngay cạnh nhà Chấp sự Beautineau; bà Mary Jackson bán bơ tại hiệu Đầu Bằng Đồng ở Cornhill; bà Abigail Hiller dạy nghề thêu thùa trang trí gần Cây Cam, nơi người ta cũng có thể chiêm ngưỡng tượng sáp Vua và Hoàng hậu; bà Sarah Morehead, giáo viên dạy vẽ trên kính, hội họa và sơn mài; bà Mary Salmon làm nghề đóng móng ngựa ở South End; bà Harriet Pain ở hiệu Hươu và Găng tay, cùng bà Henrietta Maria Caine ở hiệu Chiếc Quạt Vàng, cả hai đều là những thợ may mũ thời thượng; cô Anna Adams quảng cáo các loại mũ Quebec và Garrick, áo choàng Phổ và áo choàng không tay đỏ thắm, đối diện nhà hội họp gạch cũ; cùng một quý bà khác đứng đầu một cơ sở kinh doanh rượu vang và rượu mạnh. Những bà cô đàng hoàng ấy hẳn chẳng bao giờ ngờ rằng mình lại tái xuất trước công chúng lâu đến thế sau lần cúi chào khách hàng cuối cùng sau quầy quán. Các cụ cố tổ của chúng ta quả là một hội chị em năng động tháo vát, và dường như họ chẳng hề bị cánh đàn ông ở quán cà phê British coi thường chút nào; chí ít thì một chàng độc thân hào hoa nào đó cư ngụ tại đấy đã công khai đăng tin tìm vợ, với điều kiện nàng không quá hai mươi ba tuổi, có mái tóc nâu, nét mặt thanh tú, đôi mắt sắc sảo và phải có của hồi môn. Thật là một ân huệ hạ mình lớn lao dành cho các tiểu thư vùng Vịnh Massachusetts đến từ một viên trung úy bộ binh áo rách tả tơi!
Văn chương tao nhã cũng bắt đầu nhen nhóm xuất hiện. Đúng là có rất ít tác phẩm bản xứ được quảng cáo, ngoại trừ các bài thuyết giáo và luận thuyết thần học tranh biện; các tác giả Anh đương thời cũng chẳng mấy ai biết tới ở bờ bên này Đại Tây Dương. Nhưng các bản mục lục sách thường xuyên được đưa ra đấu giá hoặc bán riêng, bao gồm các tác phẩm kinh điển của Anh, lịch sử, tiểu luận và thi ca từ thời Nữ hoàng Anne cùng thế kỷ trước đó. Chúng tôi chẳng thấy cuốn nào ra dáng tiểu thuyết, họa chăng chỉ có cuốn “Hai bà mẹ, giá bốn đồng xu”. Tuy nhiên, cũng có một nhà thơ Mỹ mà ông Kettell chẳng thèm lưu lại một áng thơ nào,—tác giả của thi phẩm “Chiến tranh, một trường ca anh hùng”; ông ta xuất bản sách theo hình thức đặt mua trước, rồi đe dọa sẽ kiện độc giả ra tòa vì tội không chịu nhận sách. Chúng tôi cũng phát hiện ra một tờ định kỳ, tờ báo có tư cách đặc biệt để được ghi danh nơi đây, bởi nó mang tên “TẠP CHÍ NEW ENGLAND”, một bậc tiền bối đã bị lãng quên mà chúng tôi cần phải dành trọn niềm tôn kính như con đối với cha, và cứ tạm tin vào sự xuất sắc của nó. Mỹ thuật cũng đang đâm chồi nảy lộc. Tại “tiệm tranh kính cổ” ở Cornhill, người ta quảng cáo đủ loại bản đồ, tranh khắc và phong cảnh, trong đó có bức “Toàn cảnh Boston”, một bản khắc đồng về Quebec, và chân dung của tất cả các mục sư New England từng được khắc theo lối mezzotinto. Tất cả những thứ đó hẳn là những món hàng bán rất chạy. Những món đồ trang trí khác cũng có thể tìm thấy tại tiệm này; chẳng hạn như vĩ cầm, sáo, kèn ô-boa, sách nhạc, đồ chơi của Anh và Hà Lan, cùng búp bê London. Vào khoảng thời gian này, ông Dipper đăng thông báo về một buổi hòa nhạc kết hợp thanh nhạc và khí nhạc. Người ta cũng đã bắt đầu nhen nhóm thử nghiệm những buổi biểu diễn sân khấu kịch nghệ.
Trên từng tờ báo đều có những dấu tích về một lối sống xa hoa và tráng lệ mà chúng ta thường không nghĩ là thuộc về thời đại đó. Khi tài sản của một người quá cố được đem ra phát mại, ta thấy trong đồ đạc gia đình có cả giường và rèm bằng lụa, khăn trải bàn bằng vải gấm hoa, thảm Thổ Nhĩ Kỳ, tranh ảnh, gương gắn tường, đồ dùng bằng bạc nguyên khối, cùng mọi thứ xứng tầm với một dinh thự quý tộc. Rượu vang được uống phổ biến hơn bây giờ nhiều, dẫu rượu mạnh cũng chẳng hề bị xem nhẹ. Về y phục cho cả hai giới, các nhà buôn vải và thợ may mũ đã nhập về một lượng lớn dạ mịn hảo hạng, nhất là các màu đỏ tươi, đỏ thắm và xanh da trời, cùng lụa, sa-tanh, vải lanh mịn và nhung, gấm thêu chỉ vàng, đăng ten vàng bạc, tua rua bạc cùng kim sa lấp lánh ánh bạc, khiến phố Cornhill sáng bừng rực rỡ trước những món hàng xa xỉ ấy. Bộ y phục sặc sỡ nhất mà thị hiếu hiện đại dung nạp được cũng trở nên nhạt nhòa, đạm bạc như lối ăn mặc của người giáo phái Quaker nếu đem so với vẻ tráng lệ sâu thẳm, lộng lẫy và rực rỡ của tổ tiên ta. Những nhân vật ấy diện đồ thanh lịch đến mức khó lòng mà cuốc bộ quanh phố phường; thành thử xe ngựa nhiều đến mức phải chịu thuế; và sử sách còn ghi lại rằng khi Thống đốc Bernard đến nhận chức tại tỉnh bang, ông đã được một đoàn đông đảo các quý ông đón rước giữa chặng Dedham và Boston trên những cỗ xe ngựa bốn bánh và hai bánh sang trọng.
Hãy khoác tay tôi, hỡi bạn đọc khả ái, và cùng tôi bước vào một con phố nào đó, có thể là nơi gót chân bạn vẫn dẫm lên hàng ngày, nhưng giờ đây lại mang một vẻ lạ lẫm pha lẫn thân quen đến mức bạn ngỡ như mình đang dạo bước trong một giấc chiêm bao. Đúng vậy, có vài tòa nhà gạch mà bạn nhớ từ thuở ấu thơ, và cha ông bạn ngày xưa cũng từng ghi nhớ; nhưng bạn sẽ ngơ ngác trước sự biến mất của biết bao ngôi nhà chỉ mới một hai giờ trước còn ở đây; và càng kinh ngạc hơn nữa trước sự hiện diện của cả những dãy nhà bằng gỗ và trát vữa, nhô ra phía trên vỉa hè, mang những con số bằng sắt trên mặt tiền minh chứng chúng đã sừng sững nơi ấy hơn một thế kỷ qua. Mắt bạn để đi đâu mà trước giờ chưa từng thấy chúng? Dọc theo con phố ma mị ấy—bởi rốt cuộc bạn cũng nhận ra mọi thứ chỉ là hư ảo, dẫu đó là một sự mô phỏng tuyệt vời một thị trấn cổ xưa—dọc theo con phố ma mị ấy, cũng toàn những con người ma mị bước đi. Quý ông nào cũng đội chiếc mũ ba sừng, hoặc đội trên đầu hoặc kẹp dưới nách; và ai nấy đều đội tóc giả với muôn hình vạn trạng—kiểu Thắt bím, kiểu Chuẩn tướng, kiểu Spencer, kiểu Albemarle, kiểu Thiếu tá, kiểu Ramillies, kiểu Trùm đuôi trang nghiêm, hay kiểu Chỏm lông nhẹ dạ. Hãy nhìn những dải đăng ten viền cổ cầu kỳ, và những chiếc áo khoác vạt vuông rực rỡ sắc màu, dát đầy vàng bạc! Hãy nhường lối cho các quý bà bóng ma, những chiếc tùng váy phồng của họ đòi hỏi một lối đi thật thênh thang khi họ uy nghi rảo bước trong những bộ váy lụa xanh lam, xanh lá hay vàng ươm, thêu thùa rực rỡ, với những chiếc mũ sa-tanh nhỏ nhắn ngự trên mái tóc rắc phấn trắng. Hãy nhường lối; bởi toàn bộ cảnh tượng ma quái này sẽ tan biến nếu vạt áo trần tục của bạn chạm phải xiêm y của họ. Giờ đây, khi khung cảnh đang rực rỡ nhất, và toàn bộ con phố lấp lánh dưới ánh nắng huyền ảo—hãy lắng nghe tiếng chuông nhà thờ Old South và Old North, ngân vang từng hồi dồn dập và vui tươi, trong khi đại bác của pháo đài Castle William gầm vang phía dưới thị trấn, đại bác trên tàu chiến Diana vọng lại âm thanh ấy, và các khẩu đội pháo ở Charlestown đáp lời bằng một tiếng gầm gần hơn! Bạn thấy đám đông tung mũ lên trong niềm hân hoan hư ảo. Bạn nghe nói về những màn hoa đăng và pháo hoa, cùng những đống lửa mừng dựng trên những giàn giáo cao vài tầng so với mặt đất, sẽ rực cháy suốt đêm trên phố King Street và đồi Beacon Hill. Và kìa, tiếng kèn đồng cùng trống định âm đã vang lên, cùng tiếng vó ngựa dồn dập của đội kỵ binh cận vệ Boston, đang hộ tống viên thống đốc tới Nhà nguyện King’s Chapel, nơi ngài sẽ cử hành lễ tạ ơn trang trọng vì sự đầu hàng của thành Quebec. Hãy diễu bước đi, hỡi đội quân hư ảnh! Và hãy tan biến đi, hỡi đám đông ma quái! Và hãy trở lại như xưa, hỡi con phố cổ! Bởi những năm tháng sôi sục hào hùng ấy đã vĩnh viễn trôi xa.
Thật đúng lúc để khép lại bài ký họa của chúng tôi, một trận hỏa hoạn đã bùng lên vào ngày hai mươi tháng Ba năm 1760, tại hiệu Đầu Bằng Đồng ở phố Cornhill, và thiêu rụi gần bốn trăm nóc nhà. Những thảm họa tương tự luôn là những mốc son lịch sử trong biên niên sử thành Boston. Trận hỏa hoạn năm 1711 cho đến lúc bấy giờ vẫn được gọi là Đại Hỏa Hoạn, nhưng nay đành phải nhường lại danh xưng tai ương ấy cho một thảm kịch mà từ đó về sau luôn giữ vững vị trí này. Nếu chúng tôi muốn khơi gợi niềm trắc ẩn của độc giả về đề tài này, chúng tôi sẽ chẳng thèm dùng những lời lẽ đao to búa lớn để tả về biển lửa ngút ngàn cuộn sóng, những con phố rực đỏ rồi sụp đổ tan tành, vòm trời đen kịt ngập ngụa khói than, cùng cơn cuồng phong trỗi dậy cùng ngọn lửa rồi gầm rít phía sau nó. Sẽ hiệu quả hơn nhiều nếu ta dõi mắt theo một gia đình đơn lẻ ngay khoảnh khắc ngọn lửa liếm vào một góc mái nhà họ: tiếp đó sẽ là cảnh vực người bà nằm liệt giường chạy nạn, chiếc nôi bế theo đứa trẻ thơ đang say ngủ, và thê lương hơn cả là một người đàn ông hấp hối đang ở vào giai đoạn cuối cùng của một căn bệnh hiểm nghèo kéo dài. Hãy thử tưởng tượng nỗi đau đớn bàng hoàng của một kẻ bị quấy rầy một cách kinh hoàng như thế trong giờ phút lâm chung; ánh mắt sợ hãi của ông ta ngoái nhìn lại ngọn lửa ngút trời đang đuổi riết phía sau, từ nhà này sang nhà khác, như muốn biến ông thành vật hiến tế; và cuối cùng, sự háo hức gần như tuyệt vọng khi ông chớp lấy một khoảnh khắc tĩnh lặng hiếm hoi để nhắm mắt xuôi tay! Trận Đại Hỏa Hoạn hẳn đã chứng kiến biết bao cảnh ngộ não lòng như thế.
Không nghi ngờ gì nữa, hậu thế đã thừa hưởng một thành phố khang trang hơn nhờ vào tai ương của thế hệ đi trước. Chẳng ai ngày nay còn rỗi hơi thương khóc cho biến cố ấy, ngoại trừ những kẻ hoài cổ tha thiết, những người hẳn sẽ rất đỗi vui mừng được dạo bước giữa những con phố với những mái nhà rêu phong cổ kính, tưởng tượng cư dân thuở trước vẫn còn đâu đây, để họ được trò chuyện cùng những bóng hình quá vãng, và vẽ nên một bức tranh sống động hơn về thời đại của tiền nhân.