Bức Tượng Tuyết Và Những Truyện Kể Lại Lần Hai

Lượt đọc: 351 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phố Chính

❊ ❊ ❊

Một nhân vật dáng vẻ khả kính cúi mình chào rồi ngỏ lời cùng công chúng. Trong những buổi tản bộ thường nhật dọc theo con phố huyết mạch của thị trấn quê hương, tôi thường thầm nghĩ: giá như sự phát triển của nơi đây từ thuở phôi thai, cùng bao cảnh đời thăng trầm dâu bể từng diễn ra suốt hơn hai thế kỷ tồn tại, có thể được tái hiện trước mắt người xem như một bức tranh toàn cảnh không ngừng chuyển dịch, thì đó quả là phương cách tuyệt diệu để minh họa cho bước đi của thời gian. Nảy ra ý tưởng ấy, tôi bèn dàn dựng một buổi triển lãm tranh, mang đôi nét dáng dấp của trò diễn rối; nhờ đó, tôi dự định gợi lại trước mắt tao nhân mặc khách một Quá Khứ muôn hình vạn trạng, phô bày trước họ bóng hình tiền nhân giữa một chuỗi biến cố lịch sử, mà chẳng tốn công chi ngoài việc quay một tay quay. Bởi thế, kính xin quý khán giả bao dung hãy bước vào phòng diễn và an tọa trước tấm màn nhung huyền bí đằng kia. Những bánh răng cùng lò xo con trong cỗ máy của tôi đều đã được tra dầu êm ái; vô số con rối khoác lên mình y phục đúng với thân phận, biểu trưng cho đủ mọi phong cách thời trang, từ tấm áo choàng cùng áo chẽn thời Thanh giáo cho đến kiểu áo khoác Oak Hall tân thời nhất; đèn lồng cũng đã tỉa bấc gọn gàng, chốc nữa sẽ bừng sáng như ánh ban trưa, khi lại dịu mờ dưới bóng trăng thanh, hay giấu mình e ấp sau làn mây tháng Mười Một xám xịt, tùy theo đòi hỏi của từng phân cảnh; tóm lại, buổi diễn đã sẵn sàng khai màn. Trừ phi xảy ra trắc trở nào đó — chẳng hạn như đặt nhầm một bức tranh, khiến người và việc của thế kỷ này bị ném lẫn vào giữa thế kỷ khác; hoặc đứt một sợi dây thép làm dòng thời gian đột ngột ngừng bặt — vâng, trừ những tai nạn khôn lường mà cỗ máy phức tạp dường này có thể vấp phải — thưa quý bà và quý ông, tôi dám tự phụ rằng buổi biểu diễn sẽ nhận được sự tán thưởng hào phóng của quý vị.

Keng-keng-keng! Chuông reo vang; tấm màn kéo lên; và hiện ra trước mắt chúng ta — thực tình không phải Phố Chính — mà là một vạt rừng xơ xác lá rụng, nơi mà mai này những lớp lát đường bụi bặm sẽ vươn mình trải rộng.

Quý vị chỉ cần liếc mắt là nhận ra ngay đây chính là chốn rừng thiêng nguyên thủy — vừa trẻ trung bất tận lại vừa cổ kính tôn nghiêm — biếc xanh mầm chồi mới non tơ, mà lại bạc phếch tựa hồ ngập chìm trong lớp tuyết rơi suốt muôn vàn năm tháng dồn tụ trên những cành cây đan cài chằng chịt. Chiếc rìu của người da trắng chưa từng bạt vào một thân cây; gót chân ông ta cũng chưa từng giẫm nát dù chỉ một chiếc lá úa trong lớp thảm lá mà muôn mùa thu nối tiếp kể từ sau trận đại hồng thủy đã gom góp bên dưới. Ấy vậy mà, hãy nhìn xem! Xuyên qua vòm cành là đà trĩu nặng, đã lờ mờ hiện ra một lối mòn nhỏ chạy gần như theo hướng đông tây, tựa hồ một lời tiên tri hay điềm báo về con phố tương lai đã len lỏi vào tận tâm can khu rừng già trầm mặc. Lối mòn hầu như khó nhận biết ấy cứ thế vươn dài, khi trèo lên một gò đất thoai thoải tự nhiên, lúc lại êm ả lượn xuống một lòng trũng; chỗ này bị cắt ngang bởi một dòng suối nhỏ lấp lánh như lốt rắn trườn qua tia nắng rồi vội vã lẩn khuất giữa lùm cây bụi để tìm đường ra vịnh nước gần kề; đằng kia lại bị chặn đứng bởi xác thân đồ sộ của một đại thụ chốn rừng sâu, kẻ đã sống trọn vẹn chuỗi ngày dài vô tận rồi ngã xuống chỉ vì tuổi già chất chứa, nằm vùi dưới lớp thảm thực vật mới sinh sôi từ chính sự mục rữa của nó. Bước chân nào đã giẫm mòn lối đi thấp thoáng này? Lắng tai nghe kìa! Chẳng phải ta đang nghe thấy tiếng bước chân sột soạt êm ái trên thảm lá khô đó sao? Ta nhận ra bóng dáng một người đàn bà da đỏ — một bậc nữ lưu uy nghiêm và đài các, nếu không thì hình bóng huyền ảo kia ắt đã chẳng lột tả đúng chân dung nàng — bởi đây chính là nữ thủ lĩnh vĩ đại Squaw Sachem, người cùng các con cai quản cõi đất trải dài từ Mystic tới Agawam. Vị tộc trưởng da đỏ sải bước bên nàng chính là Wappacowet, người chồng thứ hai của nàng, một thầy tế kiêm pháp sư trứ danh, kẻ mà mai này những câu thần chú ma quái của ông ta sẽ gieo rắc kinh hoàng cho những di dân mặt trắng bằng bầy bóng ma ghê rợn nhảy múa thét gào trong rừng sâu lúc nửa đêm. Nhưng nỗi khiếp hãi của vị pháp sư da đỏ ắt còn lớn hơn muôn phần, nếu như soi bóng xuống vũng nước dưới chân, ông ta có thể thoáng nhìn thấy trước những kỳ quan rực rỡ như ban trưa mà người da trắng định mệnh sẽ gây dựng nên; nếu ông ta thấy được, tựa một giấc chiêm bao, mặt tiền bằng đá của tòa sảnh đường nguy nga sẽ đổ bóng xuống chính mảnh đất này; nếu ông ta biết rằng tòa kiến trúc tương lai ấy sẽ ôm trọn một Viện bảo tàng tráng lệ, nơi lưu giữ vài mũi tên da đỏ như kỷ vật của một chủng tộc đã lùi vào dĩ vãng, bên cạnh muôn vàn kỳ trân dị bảo của đất liền và biển cả!

Chẳng có điềm báo nào khuấy động tâm can Squaw Sachem và Wappacowet. Họ cất bước đi tiếp dưới bóng râm chằng chịt, luận bàn sôi nổi về chính sự và đạo giáo, bụng đinh ninh rằng cơ đồ của mình sẽ trường tồn mãi mãi. Trong khi đó, khung cảnh quanh họ mới tràn trề nhựa sống tự nhiên xiết bao! Chú sóc xám thoăn thoắt chuyền cành, rào rạt giữa những tán lá trên cao. Chẳng phải một chú hươu vừa phóng qua đó sao? Và kìa, tiếng vỗ cánh rào rào của chú gà gô rừng! Dường như tôi còn bắt gặp ánh mắt tàn nhẫn và lén lút của một con sói khi nó lùi sâu vào bụi rậm rậm rạp đằng kia. Cứ thế, giữa tiếng rì rào của cành cây, nữ chúa và thầy tế da đỏ sánh bước; trong khi bóng tối thâm u của chốn hoang vu bao la trùm lên họ, và vẻ huyền bí u sầu khoác lên họ một nét gì đó siêu nhiên; chỉ họa hoằn lắm mới có những vệt nắng run rẩy chốc lát lọt qua kẽ lá, lấp lánh trên những chiếc lông vũ cài nơi mái tóc sẫm màu. Liệu có thể chăng một con phố thị thành nườm nượp bóng người lại có ngày vươn tới chốn cô quạnh hoàng hôn này — vượt qua những thân cây mục rữa xốp mềm, băng qua những đầm lầy xanh rì rêu nước, và xuyên thủng đám cây đại thụ ngã đổ ngổn ngang do cuồng phong vùi dập? Nơi đây vốn là chốn hoang vu từ thuở khai thiên lập địa. Lẽ nào nó lại không mãi mãi là chốn hoang vu?

Đến đây, một quý ông dáng vẻ chua ngoa đeo kính mắt xanh gọng thép Berlin, ngồi tít góc ngoài cùng của hàng ghế đầu, bèn lên tiếng chê bai ngay từ lúc màn diễn mới bắt đầu.

“Cả cái trò này rõ rệt là một trò bịp bợm rẻ tiền!” ông ta nhận xét, giọng chẳng buồn hạ thấp. “Cây cối trông giống cỏ dại trong vườn hơn là rừng nguyên sinh; khớp nối bằng bìa cứng của Squaw Sachem và Wappacowet thì cứng đờ; còn sóc, hươu với sói thì chuyển động duyên dáng chẳng khác nào con khỉ gỗ của con nít trượt lên trượt xuống trên cái que.”

“Đa tạ ngài đã thẳng thắn nhận xét,” người điều khiển trò diễn cúi đầu đáp lời. “Có lẽ ngài nói đúng. Nghệ thuật của con người vốn có giới hạn, và đôi khi chúng tôi buộc phải cậy nhờ đôi chút vào trí tưởng tượng của quý khán giả.”

“Ông đừng hòng trông mong gì vào trí tưởng tượng của tôi,” vị phê bình vặc lại. “Nguyên tắc của tôi là nhìn nhận sự vật đúng như bản chất trần trụi của nó. Nhưng thôi nào! Cứ tiếp tục đi! Sân khấu đang đợi đấy!”

Người điều khiển tiếp tục câu chuyện.

Đưa mắt nhìn lại khung cảnh, ta nhận thấy những người lạ mặt đã tìm được đường vào chốn cô tịch này. Tại nhiều nơi giữa những thân cây, lưỡi rìu vung lên lấp loáng dưới ánh mặt trời. Roger Conant, người định cư đầu tiên tại Naumkeag, từ nhiều tháng trước đã dựng căn nhà gỗ bên rìa lối mòn trong rừng; và lúc này, ông đang từ phía đông rảo bước qua khoảng rừng thưa, vai vác súng, mang về nhà những phần thịt hươu ngon nhất. Thân hình vạm vỡ trong chiếc áo chẽn da cùng chiếc quần túm cùng chất liệu sải bước kiên định, toát lên sức mạnh thể chất và nghị lực dồi dào đến mức ta ngỡ như chính những thân cây cũng phải dạt sang hai bên nhường lối cho ông qua. Và quả thực cây cối phải làm vậy; bởi dẫu tên tuổi của ông có khiêm nhường trong sử sách, Roger Conant vẫn thuộc về tầng lớp những con người không chỉ tìm kiếm, mà còn tự tay tạo dựng chỗ đứng cho mình trong trật tự nhân sinh; một con người mang sức mạnh thâm trầm, ông đã gieo mầm cho một thành phố mai sau. Căn nhà của ông sừng sững nơi kia, với nét kiến trúc thô mộc mang đôi phần dáng dấp căn lều wigwam của thổ dân, đôi phần của nhà gỗ thô sơ, và thoảng chút bóng hình của mái nhà tranh chốn đồng quê nước Anh xưa cũ, nơi người tiểu nông chân chất này sinh ra và lớn lên. Quanh ngôi nhà là một khoảng đất phát quang rộng chừng vài mẫu, nơi những cây ngô bắp tốt tươi mọc chen giữa những gốc cây cưa dở; trong khi cánh rừng sẫm tối bao bọc xung quanh, dường như đang lặng lẽ và nghiêm nghị dõi nhìn, tựa hồ kinh ngạc trước khoảng trời chan hòa ánh nắng mà người da trắng đã mở ra quanh mình. Một người da đỏ nấp nửa mình trong bóng râm lờ mờ cũng đang trố mắt nhìn đầy vẻ ngạc nhiên.

Bên bậu cửa ngôi nhà gỗ, quý vị có thể nhận ra người vợ với đôi gò má ửng hồng kiểu người Anh. Nàng hẳn đang ngân nga một khúc thánh ca bên công việc nội trợ thường nhật; hoặc biết đâu lại đang thở dài tưởng nhớ những buổi chuyện trò rôm rả và nếp sống chan hòa vui tươi nơi làng quê bản quán bên kia bờ đại dương bao la sầu muộn. Nhưng chỉ ngay khoảnh khắc sau, nàng lại bật cười vui lây trước trò đùa nghịch của đàn con nhỏ; rồi rất nhanh, nét mặt ánh lên vẻ ấm êm của gia đình khi nghe tiếng bước chân chồng đang tiến lại gần ngưỡng cửa đẽo gọt vụng về. Thật ngọt ngào biết bao cho những ai ấp ủ một chốn Địa Đàng trong tim như vợ chồng Roger Conant, khi tìm được một thế giới mới để gửi gắm chốn ấy vào, thay vì phải sống nơi chốn thị thành cũ kỹ của loài người, nơi biết bao ngọn lửa gia đình đã nhen nhóm rồi tàn lụi, đến mức ngay cả ánh hồng của hạnh phúc cũng đượm vẻ thê lương! Nhưng đôi vợ chồng này không hề đơn độc nơi Địa Đàng hoang dã, bởi kìa, thím Massey, người vợ trẻ của Jeffrey Massey, đang từ ngôi nhà gần đó bước sang, trên tay bế đứa con thơ còn đang bú mớm. Bà Conant cũng có một đứa trẻ trạc tuổi ấy; và mai này lịch sử sẽ phải tranh cãi xem đứa trẻ nào trong hai đứa là công dân đầu tiên sinh ra tại thị trấn này.

Nhưng hãy nhìn kìa! Roger Conant còn có những người láng giềng khác trong tầm mắt. Peter Palfrey cũng đã tự dựng cho mình một nếp nhà, rồi Balch, Norman và Woodbury cũng thế. Quả thật, nhờ sự khéo léo tài tình của cỗ máy tranh chuyển động này, các ngôi nhà dường như mọc lên ở khắp các góc cảnh trí ngay trong lúc chúng ta đang chăm chú ngắm nhìn. Lối mòn trong rừng, ngày càng in hằn dấu giày đóng đinh sắt của những người Anh rắn rỏi và bặm trợn ấy, giờ đây mang một nét rõ ràng mà bước chân êm nhẹ của số lượng thổ dân gấp trăm lần đi giày da mềm mọc-ca-xin cũng chẳng tài nào tạo ra nổi. Chẳng mấy chốc, nó sẽ biến thành một con phố! Giờ đây nhìn lại, lối đi ấy nối từ khoảng đất khai hoang này sang khoảng đất khai hoang khác, lúc thì đâm sầm vào vạt rừng râm mát, khi lại mở toang dưới ánh mặt trời rực rỡ, nhưng ở đâu cũng vạch nên một ranh giới dứt khoát, nơi những lợi ích của con người bắt đầu guồng quay sự nghiệp. Bên vũng lầy đằng kia, hai thân cây bị đốn hạ nằm sóng đôi tạo thành chiếc cầu phao thô sơ. Ở một chỗ khác, lưỡi rìu đã dọn sạch mớ bòng bong ngổn ngang của những thân cây gãy đổ cùng cành nhánh vướng víu do trận bão lớn cuốn phăng. Giờ đây, những đứa trẻ mới chập chững biết đi đã có thể tung tăng dọc lối mòn mà hiếm khi vấp ngã, trừ phi chúng mải la cà nhặt quả rừng dưới bóng cây. Và bên cạnh bước chân của người lớn cùng trẻ nhỏ, còn có móng guốc chẻ đôi của đàn bò con đang tìm kiếm thức ăn từ ngọn cỏ đồng nội, góp phần đạp sâu thêm lối mòn cho con đường huyết mạch mai sau. Lũ dê cũng nhởn nhơ gặm cỏ dọc đường, thi thoảng ngoạm lấy những chồi non vươn ra chắn lối. Nơi những khúc đường hẻo lánh hơn, khi bóng tối đen đặc của rừng già cố công xóa nhòa dấu chân người, một con sói gầy trơ xương thường lảng vảng rình rập một chú dê con hay bê sữa; hoặc chằm chằm nhìn lũ trẻ hái dâu bằng đôi mắt thèm thuồng, khó lòng kìm nén ý định vồ lấy chúng. Còn những người da đỏ, từ các căn lều wigwam xa xôi đến ngắm nhìn khu định cư của người da trắng, không khỏi kinh ngạc trước những vệt đường hằn sâu mà người da trắng tạo ra, và hẳn lòng họ chùng xuống với một linh cảm thoáng qua rằng bước chân nặng trĩu ấy sẽ giẫm đạp khắp dải đất này; và rừng hoang, sói dữ cùng người da đỏ man dã rồi đây sẽ đều bị chà đạp dưới gót chân kia. Đúng là sẽ như vậy. Mặt đường Phố Chính tất phải được lát lên trên nấm mồ của người da đỏ.

Hãy nhìn xem! Đây là một cảnh tượng đáng lẽ phải được mở màn bằng tiếng kèn đồng vang dội — giá như Naumkeag từng được nghe thứ âm nhạc rộn rã ấy — và bằng tiếng đại bác rền vang vọng khắp núi rừng. Một đoàn người diễu hành — bởi lẽ với vẻ trang nghiêm mang tính bước ngoặt trong lịch sử con phố, nó xứng đáng được gọi như vậy — đang tiến bước dọc theo lối mòn. Con tàu Abigail kiên cường đã cập bến từ mẫu quốc Anh, chở theo bao hàng hóa và nhu yếu phẩm để phục vụ đời sống di dân cùng việc giao thương với thổ dân da đỏ; chở theo cả hành khách, và quan trọng hơn hết thảy, một vị thống đốc cho vùng đất định cư mới. Roger Conant cùng Peter Palfrey và các bạn đồng hành đã ra tận bờ biển nghênh đón ngài; và giờ đây, với tất cả sự trọng thị cùng niềm hân hoan mà nếp sống mộc mạc cho phép, họ đang hộ tống những lữ khách phong trần vừa vượt biển về nơi cư ngụ. Tại nơi Endicott bước chân vào cảnh diễn, hai cây cổ thụ giao cành rậm rạp tít trên cao; tạo thành một cổng vòm chiến thắng bằng sắc xanh tràn trề nhựa sống, nơi ngài dừng bước, tay khoác tay vợ, để đón nhận những ấn tượng đầu tiên về mái ấm mới tìm thấy. Những cư dân cũ chăm chú nhìn ngài không kém gì cái nhìn của ngài hướng về cánh rừng già bạc phếch cùng bề mặt lởm chởm của những khoảnh đất khai hoang. Họ ưng ý gương mặt có chòm râu của ngài dưới vành chiếc mũ Thanh giáo chóp nhọn rộng vành; — một diện mạo cương nghị, nghiêm trang và trầm mặc, nhưng lại dễ bừng sáng ngọn lửa của tinh thần lạc quan, thứ giúp những bậc trượng phu can trường hân hoan dấn bước vào sứ mệnh của đời mình. Thân hình ngài, như quý vị thấy đó, trong bộ áo chẽn và quần túm may bằng vải màu trầm tối, mang một vóc dáng tráng kiện, sinh ra để chịu đựng gian lao khổ ải, và sẵn sàng vung thanh bảo kiếm nặng trịch đeo bên thắt lưng da. Phong thái ấy là một sự bảo chứng cho cương vị người cai trị còn giá trị hơn cả tờ chứng thư viết trên da cừu mà ngài mang theo, dẫu nó có được củng cố bằng con dấu lớn của hội đồng London đi chăng nữa. Peter Palfrey gật đầu với Roger Conant. Họ bảo nhau: “Tòa án Trợ lý đáng kính quả là sáng suốt. Họ đã chọn cho chúng ta một vị thống đốc ngàn người có một.” Thế rồi họ tung mũ lên trời — cả họ lẫn tất cả những nhân vật dáng vẻ phong trần trong đoàn, phần lớn đều vận đồ da thú bởi y phục dạ thô và vải pha len cũ kỹ đã rách bươm xơ xác sau bao tháng ngày đằng đẵng — họ cùng tung mũ reo hò, cất tiếng chào mừng nồng nhiệt đậm chất Anh quốc để nghênh đón vị thống đốc kiêm thủ lĩnh quân sự mới. Dường như ta nghe thấy tiếng reo ấy bằng chính đôi tai mình, sống động đến mức cảnh tượng hiện lên tựa hồ một bức tranh ma thuật đầy sức sống!

Nhưng quý vị có để ý thấy người phu nhân đang tựa vào tay Endicott chăng? — một đóa hồng kiều diễm từ khu vườn nước Anh, nay được bứng sang một vùng đất mới mẻ hơn. Biết đâu chừng, nhiều năm sau — hàng thế kỷ sau — khi đóa hoa thanh tú này đã tàn úa rữa nát, những đóa hoa khác cùng một dòng giống sẽ lại đơm bông trên chính mảnh đất này, và làm rạng rỡ các thế hệ tương lai bằng nét đẹp truyền đời. Chẳng phải hình bóng ấy vẫn còn ám ảnh chúng ta sao? Lẽ nào Mẹ Thiên Nhiên lại không gìn giữ chiếc khuôn ngọc vẹn nguyên, bởi Người tiếc nuối khi thấy một tuyệt tác nhường ấy biến mất vĩnh viễn khỏi cõi trần sau khi chỉ một lần khoác lấy thân xác phàm trần? Chẳng phải ta nhận ra, nơi gương mặt người phụ nữ kiều diễm ấy, một khuôn mẫu dung nhan mà vào những khoảnh khắc hạnh phúc vẫn bừng sáng trên lối mòn rừng xưa cũ, nơi nay đã hóa thành một con phố phồn hoa đô hội?

“Nực cười hết sức! — Thật không thể nào chịu nổi!” gã phê bình ban nãy lại lầm bầm bày tỏ sự bất mãn. “Đây chỉ là một hình nhân bằng bìa cứng, như thể một đứa con nít dùng cái kéo cùn cắt ra từ tấm thiệp; vậy mà cái gã này lại mặt dày yêu cầu chúng ta phải nhìn thấy trong đó cội nguồn của vẻ đẹp lưu truyền muôn đời!”

“Nhưng thưa ngài, ngài đứng chưa đúng góc nhìn đấy thôi,” người làm trò nhận xét. “Ngài ngồi quá gần nên không thể cảm nhận trọn vẹn hiệu quả triển lãm tranh của tôi. Xin ngài làm ơn dời sang chiếc ghế băng kia, tôi dám đoan chắc rằng sự phối hợp ánh sáng và bóng tối thích hợp sẽ biến cảnh tượng này thành một điều hoàn toàn khác biệt.”

“Xì!” vị phê bình đáp trả. “Tôi chẳng cần ánh sáng với bóng tối nào hết. Tôi đã bảo với ông rồi, việc của tôi là nhìn nhận sự vật đúng như bản chất thực của chúng.”

“Tôi xin mạn phép góp ý với tác giả của màn trình diễn tài tình này,” một nhân vật có dáng dấp phong nhã, nãy giờ tỏ ra rất đỗi quan tâm, lên tiếng: “Tôi xin chỉ ra rằng Anna Gower, người vợ đầu của Thống đốc Endicott, người cùng ngài sang đây từ nước Anh, vốn không để lại hậu duệ nào; và do đó, chúng ta chẳng thể mang ơn quý bà đáng kính ấy về bất kỳ vẻ đẹp kiều diễm nào của nữ giới hiện đang tồn tại giữa chúng ta.”

Chẳng biết lấy gì đối đáp trước lý lẽ phả hệ ấy, người điều khiển trò diễn bèn hướng tay về phía bức tranh.

Giữa lúc cuộc tranh luận nhỏ ấy diễn ra, quý vị có thể thấy nguồn sinh lực của người Anglo-Saxon — như cách người ta vẫn gọi ngày nay — đã bắt đầu phát huy tác dụng trong cảnh tượng trước mắt. Đã có biết bao cột khói bốc lên từ những mái nhà, đến nỗi nơi đây bắt đầu mang dáng dấp của một con phố làng quê; dẫu mọi thứ hãy còn thô sơ và mới mẻ đến mức tưởng chừng chỉ một cơn sóng trào của thiên nhiên hoang dã dội về cũng đủ sức nuốt chửng tất cả. Nhưng công trình duy nhất bảo chứng cho sự trường tồn của sự nghiệp táo bạo này lại tọa lạc ngay tại trung tâm bức tranh. Kia chính là nhà hội họp, một kiến trúc nhỏ bé, mái thấp, không có tháp chuông, dựng bằng những khúc gỗ thô mới đẽo còn ứa nhựa, đâu đó vẫn còn vương những mảng vỏ cây bám chặt. Chưa từng có một ngôi đền nào tồi tàn đến thế được thánh hóa để phụng sự Thượng đế. Thay vì quỳ gối dưới vòm trời bao la kinh sợ, thật kỳ lạ khi con người ta lại chui rúc vào cái xó xỉnh chật chội này mà mong mỏi sự hiện diện của Chúa trời. Người ta ngỡ rằng, ít nhất đó cũng là cảm nghĩ của những di dân chốn rừng thiêng này, những kẻ vốn quen đứng dưới vòm cuốn mờ ảo của các thánh đường đồ sộ, và dâng lời cầu nguyện ngàn đời trong những ngôi nhà thờ cổ kính phủ đầy dây thường xuân nơi làng quê nước Anh, quanh đó là nơi yên nghỉ của bao thế hệ tổ tiên họ. Làm sao họ có thể sống thiếu bàn thờ chạm trổ tinh xảo? — Làm sao thiếu được những khung cửa sổ tranh kính, nơi ánh sáng trần tục được thánh hóa khi rọi qua hình tượng các vị thánh rực rỡ hào quang? — Làm sao thiếu được mái vòm cao vút, nơi hẳn đã thấm đượm bao lời nguyện cầu bay lên suốt nhiều thế kỷ? — Làm sao thiếu được tiếng đàn phong cầm trầm hùng vang vọng khắp các gian giáo đường, lan tỏa toàn bộ nhà thờ và cuốn tâm hồn trôi đi trên dòng thác tôn giáo đầy âm vang? Họ chẳng cần bất cứ thứ gì trong số đó. Nơi thờ phụng của họ, cũng như nghi thức của họ, đều trần trụi, giản đơn và khắc nghiệt. Nhưng lòng nhiệt thành của một đức tin vừa tìm lại được cháy rực như ngọn đèn trong tim họ, thắp sáng mọi thứ xung quanh bằng ánh hào quang rực rỡ; biến những bức tường mới mẻ này, cùng không gian chật hẹp này, thành một đại thánh đường của riêng nó; và tự thân nó chính là sự mầu nhiệm và trải nghiệm tâm linh mà kiến trúc thiêng liêng, cửa sổ tranh kính cùng tiếng đàn phong cầm trang nghiêm kia chỉ là những biểu tượng xa xôi và bất toàn. Mọi sự vẫn tốt đẹp chừng nào ngọn đèn của họ còn được tiếp lửa từ ngọn lửa thiêng của thiên đường. Tuy nhiên, sau một thời gian, dù là vào thời của họ hay thời con cháu họ, những ngọn đèn ấy bắt đầu lụi tàn dần, hoặc tỏa ra thứ ánh sáng kém phần thuần khiết; và khi ấy người ta mới thấy được hệ thống của họ cứng nhắc, lạnh lẽo và tù túng xiết bao — thứ mà họ gọi là Tự Do hóa ra lại giống như một chiếc lồng sắt đến nhường nào.

Nói thế đủ rồi. Hãy nhìn lại bức tranh, và quan sát xem nguồn sinh lực Anglo-Saxon nói trên lúc này đang sải bước dọc con phố ra sao, dấy lên một đám bụi mù mịt dưới những bước chân rắn rỏi. Đằng kia, những người thợ mộc đang dựng một ngôi nhà mới, khung nhà được đẽo gọt và lắp ráp tận nước Anh bằng gỗ sồi Anh, rồi chở vượt biển sang đây; còn ở đây, một bác thợ rèn đang nện búa chan chát và ầm ĩ trên đe, rèn giũa công cụ và vũ khí; và phía xa kia, một người thợ đóng xe, kẻ luôn tự hào mình là thợ thủ công London chính tông được đào tạo bài bản, đang uốn từng chiếc bánh xe bò mà vệt bánh của nó chẳng mấy chốc sẽ hằn rõ trên nền đất. Rừng hoang đang dần lùi bước; con phố đã mất đi mùi thơm ngát của ngổn ngang thông già cùng hương dương xỉ ngọt ngào mọc dưới chân chúng. Những bông hoa dại nhỏ nhắn và e ấp, những đứa con dịu dàng của chốn tự nhiên hoang dã từng nhợt nhạt dưới bóng râm u uất ngàn đời, nay đã co mình lại và biến mất, tựa những vì sao tan biến trong biển ánh sáng chan hòa. Những mảnh vườn được rào giậu cẩn thận, phô bày những luống bí ngô cùng những hàng bắp cải và đậu; và dẫu ngài thống đốc cùng vị mục sư đều nhìn chúng bằng con mắt chẳng mấy bằng lòng, người ta vẫn thấy những khóm thuốc lá lá rộng, thứ cây mà người trồng được khuyến cáo chỉ nên dùng lén lút hoặc đừng đụng tới thì hơn. Suốt một năm qua, chẳng ai còn nghe thấy tiếng sói tru, hay thấy bóng dáng chúng lảng vảng quanh khu nhà ở, ngoại trừ một con duy nhất mà cái đầu ghê rợn của nó, cùng một vũng máu khô bên dưới, hiện đang bị bêu nơi cổng nhà hội họp. Chim đa đa đã thôi chạy vụt qua lối mòn nườm nượp bóng người. Trong muôn loài thú hoang từng chen chúc nơi đây, giờ chỉ còn những người da đỏ thi thoảng vào khu định cư, mang theo da hải ly, rái cá, gấu và nai sừng tấm để đổi lấy hàng hóa nước Anh từ tay Endicott. Và kìa, bé John Massey, con trai của Jeffrey Massey và là đứa trẻ đầu tiên chào đời tại Naumkeag, đang chơi đùa bên ngưỡng cửa nhà cha mình, một cậu bé chừng sáu hay bảy tuổi. Đứa con nào lớn nhanh hơn — thị trấn hay cậu bé?

Người da đỏ đã nhận ra rằng con phố này không còn mở rộng cửa cho họ nữa, trừ phi có sự dung thứ và cho phép của những người di dân. Đôi khi, để răn đe họ bằng sự kính sợ sức mạnh của người Anh, người ta lại tổ chức tập hợp và duyệt binh lực lượng thị trấn, một đoàn quân mặc giáp sắt diễu hành oai nghiêm, tựa như đoàn người ta đang thấy rảo bước trên phố lúc này. Kìa họ đang tiến lại, chừng năm mươi người hoặc hơn; tất cả đều mang giáp ngực bằng sắt và mũ thép đánh bóng loáng, ánh lên ngời ngời dưới ánh mặt trời; trên vai mang những khẩu súng hỏa mai nặng trịch, quanh thắt lưng đeo dây đạn, tay cầm dây cháy chậm đã châm lửa, còn tiếng trống cùng tiếng sáo thì rộn rã dẫn đường phía trước. Nhìn xem! Chẳng phải họ cất bước như những chiến binh thiện chiến sao? Chẳng phải họ cơ động như những người lính từng trải qua bao trận mạc khốc liệt sao? Quả đúng là như vậy; bởi đội quân này được trui rèn từ chính cái chất liệu mà Cromwell đang dùng để đập tan sức mạnh của cả một vương quốc; và trung đoàn "Thiết vệ quân" lừng danh của ông hoàn toàn có thể được chiêu mộ từ chính những con người như thế. Về mọi phương diện, vào thời kỳ này, New England chính là linh hồn cốt tủy và tinh hoa của những gì sắp sửa vươn lên nắm quyền thống trị tại mẫu quốc. Biết bao con người quả cảm và thông tuệ đã đánh mất danh tiếng lẽ ra thuộc về họ trong lịch sử nước Anh khi vượt Đại Tây Dương cùng tổ tiên chúng ta. Biết bao vị chỉ huy dũng mãnh, những người lẽ ra đã có thể đứng ở tuyến đầu tại Marston Moor hay Naseby, nay lại hao tổn nhuệ khí cầm quân chỉ để trấn giữ một pháo đài bằng gỗ thô, tựa như pháo đài quý vị đang thấy trên gò đất thoai thoải bên phải lối đi — với lá cờ phần phật bay trong gió, và những khẩu đại bác culverin cùng saker chĩa họng súng chết chóc qua chiến lũy.

Từng đoàn người nườm nượp đổ về New England: kẻ thì vì bộ khung cổ kính và nặng nề của Giáo hội và Nhà nước đang đe dọa sụp đổ xuống đầu họ; kẻ lại vì tuyệt vọng trước một sự sụp đổ như thế. Giữa những người đến Naumkeag, có những nhân vật của lịch sử và truyền kỳ, những người mà bước chân đi tới đâu đều để lại vệt sáng rực rỡ trên đường đời họ qua. Quý vị sẽ được chiêm ngưỡng những hình ảnh sống động như thật của họ — những bóng ma, nếu quý vị muốn gọi như thế — đang lướt qua, gật đầu chào nhau thân thuộc, dừng lại chuyện trò, cầu nguyện, mang theo vũ khí, lao động nhọc nhằn hay nghỉ ngơi dưỡng sức ngay trên Phố Chính này. Kìa, lúc này Hugh Peters đang bước tới, một con người nhiệt thành, bồn chồn, sải bước vội vã như bị thôi thúc bởi bản tính hăng hái sôi nổi, thứ mai này sẽ đẩy ông vào vòng xoáy của những biến cố hiểm nghèo, biến ông thành tuyên úy kiêm cố vấn của Cromwell, và rốt cuộc đưa ông tới một kết cục đẫm máu. Ông dừng lại bên nhà hội họp để cất lời chào Roger Williams, người mà theo tôi thấy, gương mặt toát lên một tâm hồn hòa nhã hơn, nhân từ và rộng lượng hơn Peters; nhưng cũng không kém phần xông xáo vì những gì ông coi là ý nguyện của Chúa hay hạnh phúc của nhân loại. Và hãy nhìn kìa! Đây là một vị khách của Endicott, đang bước ra từ cánh rừng mà ngài đã lặn lội băng qua từ Boston, cánh rừng với những cành cây gai góc đã cào rách y phục ngài, và bùn lầy cùng sông suối đã làm ướt sũng bước chân ngài. Dẫu vậy, nơi diện mạo hiền từ và đáng kính, tuy chưa già nua — một sự mực thước, một thế cân bằng trong bản tính của Thống đốc Winthrop — vẫn toát lên một vẻ gì đó khiến người ta không màng để ý đến sự xộc xệch của trang phục, mà vẫn mang lại cho ta ấn tượng y như thể ngài đang khoác lên mình bộ phẩm phục lộng lẫy và sang trọng mà ta hình dung ngài từng vận trong Phòng Hội đồng của thuộc địa. Chẳng phải nét đặc trưng này được lột tả một cách kỳ diệu qua hình nhân đại diện cho ngài đó sao? Nhưng vị chức sắc nào đang băng qua bên kia đường để nghênh đón quan thống đốc thế kia? Một nhân vật đường bệ trong chiếc áo choàng nhung đen, râu tóc bạc phơ, ngực đeo sợi dây chuyền vàng; ông mang dáng dấp uy quyền của một người từng nắm giữ chức vụ dân sự cao nhất tại thành phố bậc nhất trần đời. Trong tất cả mọi người trên thế gian, chúng ta ít ngờ nhất lại có thể gặp Thị trưởng London — chức vụ mà Ngài Richard Saltonstall từng đảm nhiệm hơn một lần — tại một khu định cư ven rừng chốn hoang vu viễn tây này.

Xuôi xuống phía dưới con phố, ta thấy Emanuel Downing, một công dân nghiêm nghị và đáng kính, đi cùng cậu con trai George, một chàng trai trẻ đang có cả tiền đồ rộng mở trước mắt; tài năng sắc sảo, nhanh nhạy cùng lương tâm mềm dẻo của cậu không chỉ giúp cậu thăng tiến tột bậc mà còn bảo bọc cậu khỏi cảnh ngã ngựa sa cơ. Đây lại là một hình nhân khác, mà với vóc dáng đặc trưng cùng cử chỉ đầy biểu cảm của ông ta, tôi dám lấy uy tín của gánh rối tranh này ra bảo đảm.

Chẳng phải quý vị đã nhận ra nét hài hước kỳ quặc, tinh quái trên gương mặt ấy — vẻ lập dị trong cử chỉ — một nét ngang tàng khó tả — tóm lại là tất cả những dấu ấn của một con người độc đáo, in hằn không thể trộn lẫn, nhưng lại bị kìm nén bởi ý thức tiết chế của một bậc giáo sĩ? Đó chính là Nathaniel Ward, mục sư vùng Ipswich, nhưng người đời nhớ đến ông nhiều hơn với tư cách bác thợ đóng giày chất phác xứ Agawam. Ông đã nện đế giày của mình tận tụy đến thế, khâu da mũ giày khéo léo dường bao, đến mức đôi giày ấy đến nay dường như vẫn chưa hề mòn rách, dẫu đã bị vứt xó suốt chừng hai thế kỷ qua. Và kế tiếp, giữa đám tín đồ Thanh giáo và phe Đầu tròn này, chúng ta lại thấy một hình mẫu điển hình của phe Hiệp sĩ Cavalier, với lọn tóc tình nhân uốn xoăn, bộ râu tỉa tót cầu kỳ, đường thêu thùa hoa mỹ, thanh kiếm rapier chạm trổ, con dao găm mạ vàng, cùng tất cả những thói phù phiếm đỏm dáng từng làm nên nét riêng của những chàng công tử ngông cuồng lao đầu vào chỗ diệt vong vì sự nghiệp của Vua Charles. Đây chính là Morton xứ Merry Mount, kẻ mò đến đây để nghị sự với Endicott, nhưng chẳng mấy chốc sẽ trở thành tù nhân của ngài. Đằng kia, bóng hình xanh xao, tàn tạ của một người phụ nữ vận áo trắng đang lướt đi chầm chậm dọc con phố chính là Phu nhân Arabella, đang đi tìm nấm mồ cho chính mình nơi mảnh đất trinh nguyên. Còn bóng hồng kia, người dường như đang trò chuyện — ta gần như có thể bảo là đang thuyết giáo hoặc giảng giải — giữa một nhóm thính giả đang chăm chú lắng nghe, chính là Ann Hutchinson. Và đây, Vane đang tiến tới —

“Nhưng thưa ngài,” vị quý ông lúc trước từng nghi ngờ độ chuẩn xác về phả hệ của người làm trò lại lên tiếng ngắt lời, “xin cho phép tôi nhận xét rằng những nhân vật lịch sử này không thể nào cùng gặp nhau trên Phố Chính được. Họ có thể, và chắc chắn là từng ghé thăm thị trấn cổ kính của chúng ta vào thời điểm này hay thời điểm khác, nhưng không phải cùng một lúc; ngài đã phạm phải những lỗi niên đại sai lệch đến mức tôi thực sự rùng mình khi nghĩ tới!”

“Cái gã này,” vị phê bình vốn chẳng mấy lịch sự bồi thêm, “chỉ học vẹt một tràng danh sách tên tuổi lịch sử, rồi tống hết vào cái trò diễn rối tranh này, như cách hắn gọi, một cách hỗn độn xô bồ, chẳng thèm đếm xỉa xem họ có sống cùng thời hay không — rồi để mặc họ cãi cọ lẫn nhau. Trên đời này đã từng có kẻ nào trơ tráo đến mức ấy chưa? Nghe lời thuyết minh liến thoắng của hắn, người ta cứ ngỡ mấy mảnh bìa cứng vẽ vời thảm hại này, đến cái đường nét mơ hồ nhất của hình hài con người còn chẳng ra hồn, lại mang trọn vẹn cá tính cùng thần thái của những bức tranh do Michelangelo vẽ nên không bằng. Thôi được rồi! Cứ tiếp tục đi, thưa ông!”

“Thưa ngài, ngài đang phá vỡ ảo ảnh của màn diễn đấy,” người điều khiển trò diễn ôn tồn phân trần.

“Ảo ảnh ư! Ảo ảnh cái nỗi gì?” vị phê bình khịt mũi khinh bỉ vặc lại. “Lấy danh dự của một quý ông ra mà nói, tôi chẳng thấy có gì là ảo ảnh nơi tấm bạt bôi bác tồi tàn làm phông nền cho ông, hay nơi mấy mảnh bìa cứng giật cục lộc cộc đằng trước này cả. Ảo ảnh duy nhất, xin phép cho tôi được nói thẳng, chỉ nằm ở cái lưỡi của gã làm trò rối — mà lại là một thứ ảo ảnh tồi tệ hết chỗ nói!”

“Những kẻ làm dâu trăm họ như chúng tôi,” người làm trò nhẫn nhục đáp lời, “đôi khi cũng phải chấp nhận những lời phê bình khắt khe thiếu thiện chí. Nhưng — chỉ đơn thuần vì niềm vui của chính ngài thôi, thưa ngài — xin ngài hãy dời sang một góc nhìn khác. Hãy ngồi lùi lại phía sau, cạnh tiểu thư kia, người mà trên gương mặt nàng tôi đã dõi thấy sự phản chiếu của từng cảnh tượng đổi thay; chỉ xin ngài quá bộ ngồi về phía đó; và xin ngài cứ tin lời tôi, những mảnh bìa cứng này sẽ mang lấy linh hồn sống động, và tấm bạt bôi bác kia sẽ hóa thành sự phản chiếu thanh thoát và biến ảo của chính những gì nó muốn tái hiện.”

“Tôi còn lạ gì,” vị phê bình vặc lại, ngồi lún sâu vào ghế với vẻ bất động đầy cau có nhưng tự mãn. “Còn về phần niềm vui của tôi, tôi thấy tốt nhất là cứ ngồi nguyên tại chỗ này.”

Người điều khiển cúi đầu rồi phất tay; và theo hiệu lệnh ấy, như thể thời gian và dâu bể nãy giờ vẫn chờ đợi sự cho phép của ông để tiếp tục chuyển vần, con phố mô phỏng lại bừng lên sức sống.

Năm tháng trôi qua trên khung cảnh của chúng ta, biến lối mòn rừng rú xưa kia thành một con đường huyết mạch bụi bặm, và khi được đan xen bởi những ngõ hẻm cùng đường nhánh, nó hoàn toàn xứng đáng với tên gọi Phố Chính. Trên nền đất của bao túp lều gỗ thô sơ mà những di dân đầu tiên từng chui rúc vào nương náu, nay đã mọc lên những ngôi nhà mang kiến trúc kỳ lạ. Các công trình xây sau này, như quý vị thấy đó, nhìn chung đều theo một phong cách đồng điệu, dẫu có những nét dị biệt phụ tạo sự tò mò cho người thưởng ngoạn, và khiến mỗi nếp nhà, cũng tựa như tính cách của gia chủ, tạo nên một ấn tượng rất đỗi riêng biệt. Phần lớn các ngôi nhà đều có một cột khói khổng lồ ở chính giữa, với những ống khói thênh thang đến mức lũ phù thủy ắt hẳn rất dễ dàng bay vút ra ngoài như thói thường của chúng, mỗi bận cất cánh bay trên không trung đến diện kiến Người Đen trong rừng sâu. Xoay quanh cột khói vĩ đại này, ngôi nhà gỗ quần tụ thành cả một quần thể đầu hồi, mỗi cái lại vút lên thành một chóp nhọn riêng; tầng hai với những ô cửa sổ mắt cáo nhô hẳn ra ngoài tầng một; và cánh cửa, đôi khi uốn cong hình vòm, bên ngoài có gắn một chiếc búa sắt để khách đến chơi có thể gõ lên những tiếng vang rền như sấm động.

Bộ khung gỗ của những ngôi nhà này, nếu đem so với những căn nhà thời nay, chẳng khác nào bộ xương của một người khổng lồ thời cổ đứng cạnh bộ xương mỏng manh của một chàng công tử tân thời. Nhiều ngôi nhà trong số đó, nhờ sự vững chãi và phẩm chất tuyệt hảo của chất gỗ sồi, đã trụ vững qua một khoảng thời gian dài đằng đẵng đủ sức thách thức độ bền của gạch đá; đến nỗi, qua bao thăng trầm suy tàn và liên tục tái thiết của con phố cho tới tận thời đại chúng ta, ta vẫn sẽ thấy những công trình cổ kính này sừng sững trên nền đất quen thuộc tự ngàn xưa. Chẳng hạn như, ở góc trên của con ngõ xanh rì mà mai này sẽ là Phố North, ta thấy Nhà Curwen mới dựng, những người thợ mộc vẫn còn đang lúi húi trên mái đóng nốt những mảnh ngói ván cuối cùng. Nơi góc dưới là một căn nhà khác — số phận run rủi vào một thời kỳ nào đó sẽ trở thành nơi nương náu của một nhà giả kim thuật thất cơ lỡ vận — ngôi nhà ấy cũng sẽ trường tồn cho tới tận thế hệ chúng ta, và biết đâu còn tồn tại lâu hơn thế nữa. Nhờ những công trình mang tính tổ phụ này, giờ đây chúng ta đã thiết lập được một mối dây liên hệ thân tộc và truyền đời đối với Phố Chính.

Dẫu sự biến chuyển qua một thời gian ngắn ngủi là vô cùng to lớn, từng ngày trôi qua nơi khu định cư Thanh giáo này lại chậm chạp xiết bao. Ngày ấy sẽ lướt qua trước mắt quý vị, được cô đọng lại chỉ trong vài khoảnh khắc ngắn ngủi. Ánh sáng xám xịt của buổi sớm mai đang chầm chậm lan tỏa khắp cảnh vật; và người gác đêm, kẻ có phận sự rao giờ nơi góc phố, rung lên hồi chuông cuối cùng trên chiếc chuông cầm tay, rồi mệt mỏi lê bước về nhà cùng bầy cú mèo, dơi và những sinh vật khác của màn đêm. Những cánh cửa chớp mắt cáo bật mở trên bản lề, tựa hồ thị trấn đang mở mắt thức giấc trong buổi sớm mùa hè. Gã chăn bò vẫn còn ngái ngủ lảo đảo bước ra với chiếc tù và; kề lên môi, tù và rúc lên một tràng ồ ồ như tiếng bò rống, thứ âm thanh không tài nào lột tả được trên bức tranh, nhưng lại lọt vào đôi tai vểnh lên của mọi con bò trong khu định cư, báo cho chúng biết giờ ra đồng cỏ đẫm sương đã điểm. Hết ngôi nhà này đến ngôi nhà khác bừng tỉnh, nhả những làn khói cuộn tròn từ ống khói, tựa như hơi thở giá lạnh phả ra từ lỗ mũi sinh linh; và khi những lọn khói trắng ấy, dẫu còn vướng vương bụi trần, bay vút lên trời cao, thì từ mỗi mái nhà, lời nguyện cầu ban mai — với bản chất tâm linh thuần khiết nâng đỡ cho những khiếm khuyết phàm trần — cũng tìm đường bay tới ngai vàng của Cha trên trời.

Bữa điểm tâm vừa dứt, dân cư không đổ ra đồng hay xưởng thợ như thường lệ, mà tề tựu trong nhà; hoặc giả rảo bước trên phố với vẻ trang nghiêm mực thước, nhưng nét mặt lại thanh thản, nhẹ nhõm, chẳng giống ngày hội hè mà cũng chẳng phải ngày Sa-bát. Và quả thực, ngày đang trôi qua này chẳng phải là một trong hai ngày đó, cũng chẳng phải một ngày trong tuần bình thường, dẫu nó mang chút phong vị của cả ba. Đó là Buổi Thuyết giáo Thứ Năm; một tập tục mà New England đã từ bỏ từ lâu và gần như quên lãng, dẫu lẽ ra nên gìn giữ lấy, bởi nó gắn kết cả đời sống tâm linh lẫn đời sống thường nhật, giúp đôi bên thấu hiểu lẫn nhau. Tuy nhiên, những dấu hiệu tuân thủ tập tục ấy đập vào mắt chúng ta ở đây lại mang một sắc thái khá đáng ngờ. Theo một nghĩa nào đó, đây là ngày của nỗi ô nhục công khai; ngày mà những kẻ vi phạm luật pháp Thanh giáo ở mức độ nhẹ phải nhận lấy phần thưởng là sự sỉ nhục. Ngay lúc này đây, viên cảnh đinh đã trói một gã lười biếng vào cột đánh roi, và đang nện cho hắn những đòn đích đáng bằng cây roi chín ngọn. Kể từ lúc mặt trời mọc, Daniel Fairfield đã phải đứng trên bậc thềm nhà hội họp với chiếc thòng lọng quanh cổ, thứ mà hắn bị kết án phải đeo lộ liễu suốt phần đời còn lại; Dorothy Talby thì bị xích vào một chiếc cột nơi góc Ngõ Nhà tù, với ánh nắng chói chang thiêu đốt gương mặt của bậc hiền phụ, và tất cả chỉ vì tội dám giơ tay đánh chồng; trong khi đó, qua những chấn song của chiếc lồng gỗ lớn ở trung tâm cảnh diễn, ta nhận ra một sinh linh, chẳng rõ là người hay thú dữ, hoặc cả hai gộp làm một, kẻ mà nỗi nhục nhã ê chề chốn công cộng đã khiến hắn gầm thét, nghiến răng nghiến lợi và lay giật những chấn song gỗ sồi chắc nịch, như thể muốn xổng ra xé xác lũ trẻ con đang lén lút dòm ngó hắn. Đó là những cảnh tượng bổ ích giúp những con người lương thiện giết thời gian trong nửa đầu ngày thuyết giáo. Sớm hơn vào buổi sáng, một lữ khách — người lữ khách đầu tiên tìm đến đây sáng nay — chầm chậm cưỡi chú ngựa nhẫn nại tiến vào phố. Trông ngài giống một giáo sĩ; và khi ngài lại gần, ta nhận ra vị mục sư vùng Lynn, người đã nhận lời đến thuyết giảng tại đây, và nãy giờ vẫn đang nghiền ngẫm bài giảng của mình trên lưng ngựa băng qua chốn rừng thiêng hoang vu. Hãy nhìn xem, giờ đây cả thị trấn đang nườm nượp kéo vào nhà hội họp, phần lớn mang những gương mặt u ám đến nỗi ánh nắng rọi vào họ cũng hóa thành bóng râm ảm đạm. Kìa Hội đồng Mười Ba Người đang tiến bước, những kẻ cai trị khắc nghiệt của một cộng đồng khắc nghiệt! Kìa John Massey, đứa trẻ đầu tiên sinh ra tại thị trấn, nay đã là một chàng trai đôi mươi, đôi mắt đang liếc nhìn với vẻ thích thú đặc biệt về phía cô thiếu nữ đẫy đà đang bước lên bậc thềm cùng lúc. Kìa mụ Foster khập khiễng lê bước, một mụ già cay nghiệt chua chát, trông như thể đến để nguyền rủa chứ chẳng phải cầu nguyện, người mà nhiều người hàng xóm nghi ngờ thi thoảng vẫn cưỡi chổi dạo chơi hóng gió. Đằng kia, cũng đang lén lút lủi vào với vẻ đầy xấu hổ, quý vị nhận ra chính cái gã vô công rồi nghề và bất tài vô dụng mà ban nãy ta vừa thấy bị trừng phạt nơi cột đánh roi. Sau rốt, viên giám sát trật tự đang lôi xềnh xệch hai đứa bé trai mà ông ta bắt quả tang đang đùa nghịch dưới ánh nắng hồng ân của Chúa trong một con ngõ phía sau. Có người con bản xứ nào của Naumkeag, với ký ức dội về hơn ba mươi năm trước, mà lại không rùng mình ớn lạnh trước con ngáo ộp đen tối của thời thơ ấu ấy — kẻ có lẽ từ lâu đã không còn tồn tại thực tế, nhưng vẫn sống mãi trong niềm tin trẻ thơ, trong nỗi ám ảnh kinh hoàng, và trong lời đe dọa của bà vú, với cái tên Viên Cảnh Sát Trật Tự!{br}Thật chẳng bõ công để chúng ta phải chờ đợi hai, hoặc có thể là ba lần lật đồng hồ cát cho tới khi buổi thuyết giảng kết thúc. Vì thế, bằng quyền năng chi phối ánh sáng và bóng tối của mình, tôi khiến cho hoàng hôn, rồi màn đêm không một vì sao, buông trùm lên con phố; và triệu hồi người gác đêm bước ra lần nữa, với chiếc đèn lồng hắt ánh le lói quanh từng bước chân, mệt mỏi lê bước từ góc phố này sang góc phố khác, cất tiếng rao giờ uể oải vào những đôi tai đang ngái ngủ hoặc chìm trong mộng mị. Chúng ta thật có phúc, nếu chẳng vì điều gì khác, thì cũng là vì ta đã không sống vào thời kỳ ấy. Thực tình mà nói, khi sự mới mẻ và niềm phấn khởi ban đầu đã lắng xuống — khi khu định cư mới giữa rìa rừng và biển cả đã thực sự biến thành một thị trấn nhỏ — đời sống thường nhật của nó hẳn phải trôi qua một cách nặng nề lê lết, gần như chẳng có lấy một điều gì để làm phong phú và tươi vui thêm, trong khi sự khắc nghiệt của nó không khỏi gây ra những méo mó thảm hại cho bản tính đạo đức con người. Một cuộc sống như thế thật độc hại cho trí tuệ, và độc hại cho cả con tim; nhất là khi thế hệ trước đã di truyền lại sự u ám tôn giáo, cùng vẻ giả tạo của lòng nhiệt thành sùng đạo, cho thế hệ sau; bởi những đặc tính ấy, như một lẽ tất yếu, đã khoác lên mình cả sự đạo đức giả lẫn thói cường điệu, do được thừa hưởng từ tấm gương và giáo huấn của những con người phàm trần khác, chứ chẳng phải bắt nguồn từ suối nguồn tâm linh nguyên bản. Con cháu của những di dân đầu tiên là một thế hệ mang tâm hồn thấp kém và hẹp hòi hơn tiền nhân của họ. Lớp tiền nhân tuy nghiêm khắc, sắt đá, không khoan nhượng, nhưng không hề mê tín, thậm chí chẳng hề cuồng tín; và họ được phú cho một sự khôn ngoan thế sự nhìn xa trông rộng, nếu như con người thời đại đó có được điều ấy. Nhưng thế hệ kế tiếp không thể nào lớn lên trong sự tự do của cõi trời, dưới kỷ luật sắt đá mà nghị lực u ám của cha ông họ đã thiết lập; và biết đâu chừng, ngay cả chúng ta hôm nay vẫn chưa gột sạch hết những ảnh hưởng tai hại mà các bậc tiền nhân Thanh giáo đã để lại bên cạnh muôn vàn điều tốt đẹp. Hãy tạ ơn Thượng đế vì đã ban cho chúng ta những tổ tiên như thế; và xin mỗi thế hệ kế tiếp hãy tạ ơn Người, không kém phần tha thiết, vì đã giúp chúng ta bước thêm một bước xa rời họ trong bước tiến của thời gian.

“Cái gì thế này?” vị phê bình kêu lên. “Một bài thuyết giáo đấy à? Nếu vậy thì trong chương trình đâu có ghi.”

“Rất đúng,” người làm trò đáp lời; “và tôi thành thật xin lỗi quý khán giả.”

Giờ hãy nhìn vào con phố, và quan sát một đám người kỳ lạ đang tiến bước vào. Y phục của họ rách rưới và xộc xệch, gương mặt hốc hác, thân hình tiều tụy; bởi họ đã mở đường tới đây qua những chốn hoang vu không lối mòn, chịu đựng đói khát và gian truân, chẳng có nơi nương náu nào ngoài một hốc cây mục, hang ổ của dã thú, hay căn lều wigwam của người da đỏ. Ấy thế mà, ngay cả ở những nơi trú ngụ hiểm nguy và khắc nghiệt nhất ấy, hiểm họa cũng chẳng bằng một nửa mối nguy đang chờ đón họ nơi con đường huyết mạch của những con người Cơ Đốc này, với những nếp nhà an toàn và bếp lửa ấm êm hai bên đường, cùng ngôi nhà hội họp sừng sững nơi trung tâm cảnh diễn. Những kẻ tha phương này đã nhận được từ Thiên đường một món quà mà ở mọi thời đại của trần gian, luôn mang theo nó những hình phạt của nỗi thống khổ và sự bức hại nơi cõi phàm, sự khinh miệt, thù hằn và chính cái chết; — một món quà thật khủng khiếp đối với những kẻ sở hữu nó, nhưng lại luôn là thứ đáng ghê tởm nhất đối với mọi kẻ khác, bởi sự tồn tại của nó dường như đe dọa lật đổ bất cứ thứ gì mà bao thời đại nhọc nhằn đã dày công gây dựng; — món quà của một tư tưởng mới. Quý vị có thể nhận ra điều đó nơi họ, bừng sáng trên gương mặt họ — trên toàn bộ con người họ, dẫu cho có phàm tục và thô kệch đến đâu — bằng một thứ ánh sáng tất yếu xuyên thấu qua, khiến cho cộng đồng đang bàng hoàng kia phải nhận thức rằng những con người này không giống như họ — chẳng phải anh em cũng chẳng phải láng giềng trong tư tưởng của họ. Ngay lập tức, tựa hồ một trận cuồng phong địa chấn ầm ầm rung chuyển khắp thị trấn, truyền dư chấn tới từng ngưỡng cửa lò sưởi, và đặc biệt khiến cho tháp chuông nhà hội họp phải chao đảo. Những tín đồ phái Quaker đã tới. Chúng ta đang lâm nguy! Kìa nhìn xem! Họ đang chà đạp lên những điều luật khôn ngoan và vững chắc của chúng ta nơi hiện thân của vị quan thị trưởng tối cao; bởi Thống đốc Endicott đang đi ngang qua, nay đã là một bậc lão niên, đạo mạo với thói quen nắm giữ quyền uy lâu năm — vậy mà không một kẻ lang bạt vô lễ nào chịu ngả mũ chào. Quý vị có nhận thấy cái nhíu mày đầy điềm gở của vị thống đốc Thanh giáo râu tóc bạc phơ, khi ngài quay người lại, và trong cơn thịnh nộ, toan giơ cây gậy vốn đã trở thành điểm tựa cần thiết cho tuổi già của mình lên chăng? Kìa cụ Norris, vị mục sư đáng kính của chúng ta đang bước tới. Liệu họ có ngả mũ cúi chào ngài chăng? Không: mũ vẫn dính chặt trên những cái đầu trơ tráo của họ, như thể mọc ra từ đó; và — lũ vô lại bất kính kia, còn tệ hơn cả đám man tộc da đỏ! — chúng nhìn vị chủ chăn đáng kính của chúng ta bằng một vẻ khinh miệt, ngờ vực, bất tín và phủ nhận hoàn toàn những đặc quyền thánh thiện của ngài, điều mà chính ngài ngay lập tức cảm nhận được; một sự cảm nhận càng cay đắng hơn bội phần, bởi ngài chưa từng biết đến hay mơ thấy điều gì tương tự trước đây.

Nhưng hãy nhìn đằng kia kìa! Liệu ta có tin nổi vào mắt mình chăng? Một người đàn bà phái Quaker, vận áo vải thô và rắc tro lên đầu, đã bước lên những bậc thềm của nhà hội họp. Nàng ngỏ lời cùng đám đông bằng một giọng the the, man dại — phải man dại và the the mới xứng với vóc dáng ấy — khiến họ phải run rẩy và tái mặt, dẫu họ vẫn há hốc mồm chen lấn để lắng nghe nàng. Nàng táo bạo chống lại chính quyền đương lập; nàng lên án vị giáo sĩ cùng ngôi nhà thờ có tháp nhọn của ông ta. Nhiều thính giả kinh hoàng bạt vía; vài kẻ bật khóc; và những kẻ khác lắng nghe với vẻ chăm chú xuất thần, như thể một chân lý sống động, lần đầu tiên, đã phá vỡ lớp vỏ tập quán cứng nhắc, chạm đến trái tim họ và đánh thức họ hồi sinh. Việc này ắt phải được giải quyết; bằng không đức tin mà chúng ta cất công mang vượt đại dương sang đây sẽ hóa thành công cốc; và thà rằng khu rừng già xưa kia vẫn sừng sững nơi đây, vẫy vùng những cành cây chằng chịt và rì rào với trời xanh từ những góc khuất hoang vu, còn hơn là có con phố khang trang này, nếu những lời báng bổ như thế được thốt ra trên đó.

Các bậc Thanh giáo tiền bối đã nghĩ như vậy. Phương cách hành động của họ có thể được phần nào nhận định qua những cảnh tượng đang lướt qua trước mắt quý vị. Joshua Buffum đang đứng trên giàn gông. Cassandra Southwick bị giải vào ngục tối. Và đằng kia, một người phụ nữ, chính là Ann Coleman — trần truồng từ thắt lưng trở lên, bị trói vào đuôi xe bò, đang bị kéo lê dọc Phố Chính theo nhịp bước thoăn thoắt, trong khi viên cảnh đinh theo sau với ngọn roi bện bằng những sợi dây thừng thắt nút. Gã cảnh đinh ấy quả là một tay lực lưỡng; mỗi lần vung roi vào không trung, ta lại thấy vầng trán gã cau lại nhăn nhúm, nhưng cùng lúc ấy, trên môi lại nở một nụ cười. Gã yêu công việc của mình, một viên chức mẫn cán, và dồn trọn tâm can vào từng nhát roi, sốt sắng thực thi trát lệnh của Thiếu tá Hathorne, cả về tinh thần lẫn câu chữ. Một nhát roi giáng xuống tóe máu! Mười lằn roi như thế sẽ được thi hành tại Salem, mười lằn tại Boston, và mười lằn tại Dedham; rồi với ba mươi lằn roi rỉ máu trên thân thể, ả sẽ bị xua đuổi vào rừng sâu. Vệt máu đỏ tươi ngoằn ngoèo trải dài dọc Phố Chính; nhưng cầu xin Trời cao ban phước, như cơn mưa suốt bao năm tháng đã khóc than trên vệt máu ấy, hết lần này qua lần khác, gột rửa đi tất cả, thì cũng sẽ có một giọt sương từ bi, tẩy sạch vết máu tàn độc này khỏi trang sổ cuộc đời của kẻ bức hại!

Hãy bước qua đi, hỡi bóng ma cảnh đinh kia, và trở về chốn đọa đày dành riêng cho ngươi. Trong khi đó, nhờ sự vận hành lặng lẽ của cỗ máy phía sau hậu trường, một khoảng thời gian dài dường như đã trôi qua trên con phố. Những ngôi nhà cũ kỹ giờ đây bắt đầu mang vẻ phong sương dầu dãi, dưới tác động của bao cơn bão phía đông làm ẩm ướt những tấm ván ốp và ngói lợp không sơn suốt không dưới bốn mươi năm ròng. Đó là số tuổi mà chúng ta có thể gán cho thị trấn, dựa vào diện mạo của John Massey, đứa trẻ đầu tiên chào đời tại thị trấn, người mà hàng xóm nay gọi là Bác Massey, và ta thấy đằng kia, một người đàn ông nghiêm nghị, nét mặt đượm vẻ xế chiều, vây quanh là đàn con của chính ông. Đối với những bậc bô lão của khu định cư, ắt hẳn Phố Chính vẫn chỉ là chuyện của ngày hôm qua, chẳng cổ kính hơn là bao, dẫu có trường tồn hơn, so với một lối đi được dọn sạch tuyết. Nhưng đối với những người trung niên và cao tuổi từng đến đây từ thuở ấu thơ hay thời niên thiếu, nó lại mang dáng dấp của một công trình lâu đời và vững chắc, nơi họ đã dốc cạn sức lực cùng nhiệt huyết của cả đời mình. Và lớp trẻ tuổi hơn, sinh ra ngay trên con phố này, những kẻ mà ký ức ban sơ chỉ là những ngày bò qua ngưỡng cửa nhà cha mẹ và lăn lộn trên bờ cỏ ven đường mòn, lại nhìn nhận nó như một trong những thực thể bất biến của kiếp nhân sinh — cổ xưa như những ngọn đồi nơi đồng cỏ lớn, hay mỏm đất nơi cửa vịnh. Cha ông họ kể cho họ nghe về việc chỉ vài năm trước đây thôi, rừng già vẫn ngự trị nơi này, chỉ có một lối mòn cô quạnh dưới bóng râm chằng chịt. Thật là một huyền thoại hão huyền! Họ chẳng tài nào hình dung nó thành điều có thật và chân xác trong tâm trí mình. Hơn nữa, với họ, Phố Chính quả là một đại lộ đích thực, xứng đáng sánh vai cùng những đại lộ sầm uất và uy nghi nơi các đô thị bên kia bờ đại dương. Các bậc Thanh giáo già kể cho họ nghe về những đám đông hối hả dọc Cheapside, Fleet Street và Strand, cùng nhịp sống cuộn trào náo nhiệt tại Temple Bar. Họ miêu tả Cầu London, bản thân nó đã là một con phố, với hai dãy nhà san sát hai bên. Họ nói về cấu trúc đồ sộ của Tòa Tháp, cùng vẻ uy nghiêm trầm mặc của Tu viện Westminster. Lũ trẻ lắng nghe, rồi lại gặng hỏi xem đường phố London có dài hơn và rộng hơn con đường trước cửa nhà cha chúng không; liệu Tòa Tháp có to hơn nhà ngục ở Ngõ Nhà tù chăng; liệu Tu viện cổ kính kia có chứa nổi một giáo đoàn đông đúc hơn nhà hội họp của chúng ta không. Chẳng có điều gì gây ấn tượng được với chúng, ngoại trừ chính những trải nghiệm của bản thân.

Chuyện loài sói từng lảng vảng nơi đây dường như cũng chỉ là chuyện hoang đường; và chuyện nữ chúa Squaw Sachem cùng Sagamore, con trai nàng, từng cai trị vùng đất này, từng đàm phán như những bậc quân vương tối cao với các di dân người Anh — thuở ấy còn ít ỏi và tả tơi vì bão táp, nay đã hùng mạnh nhường này — cũng hoang đường chẳng kém. Kìa một tốp học trò, quý vị thấy đó, đang xúm quanh một người da đỏ say khướt, bản thân ông ta cũng là một vương tôn thuộc dòng dõi Squaw Sachem. Ông ta mang vài tấm da hải ly đến đây bán, và đã nuốt trọn phần lớn số tiền thu được vào những hớp "nước lửa" chết người. Chẳng phải bức tranh ấy đượm một nét bi thương đó sao? Và chẳng phải nó đã nói lên gần như toàn bộ câu chuyện về sự lớn mạnh vượt bậc và thịnh vượng của một chủng tộc, cùng sự lụi tàn định mệnh của một chủng tộc khác ư? — con cái của những kẻ lạ mặt đang đem cháu trai của nữ thủ lĩnh vĩ đại Squaw Sachem ra làm trò tiêu khiển!

Nhưng toàn bộ chủng tộc da đỏ không hề biến mất cùng nàng công chúa hoang dã ấy và hậu duệ của nàng. Đội quân đang rảo bước dọc con phố này báo hiệu sự bùng nổ của Cuộc chiến Vua Philip; và những chàng trai trẻ này, tinh hoa của hạt Essex, đang trên đường đi bảo vệ các ngôi làng ven sông Connecticut; nơi mà tại Bloody Brook, một đòn sấm sét kinh hoàng sẽ giáng xuống, và khó lòng có ai trong đội quân quả cảm ấy sống sót trở về. Và đằng kia, tại dinh thự uy nghi với ba chóp nhọn phía trước cùng hai ngọn tháp nhọn nhỏ nhắn hai bên cửa, chúng ta thấy Đại úy Gardner dũng cảm đang bước ra, khoác trên mình chiếc áo da thêu hoa văn, đầu đội chiếc mũ gắn lông vũ. Thanh bảo kiếm trung kiên trong bao thép va vào bậc thềm kêu leng keng. Hãy xem dân chúng đổ xô ra cửa sổ và bậu cửa ra sao, khi người kỵ sĩ phi ngựa qua, ghìm cương tuấn mã dũng mãnh một cách kiêu hùng, trông hệt như linh hồn và biểu tượng của chiến công trận mạc — một người cũng mang số mệnh đón nhận cái chết của bậc dũng sĩ, trong cuộc đột kích liều lĩnh vào pháo đài của người Narragansett!

“Con tuấn mã dũng mãnh trông như một con lợn,” vị phê bình chen ngang, “còn bản thân Đại úy Gardner thì trông như Quỷ sứ, dẫu là một con quỷ thuần tính hết sức, lại còn thu nhỏ đến mức thảm hại.”

“Thưa ngài, thưa ngài!” người làm trò khốn khổ kêu lên, mất hết kiên nhẫn — bởi thực tình, ông vốn đặc biệt tự hào về những hình nhân Đại úy Gardner cùng con chiến mã này — “Tôi thấy rõ là chẳng có hy vọng nào làm vừa lòng ngài được. Xin ngài, làm ơn nhận lại tiền và rời khỏi đây cho!”

“Tôi việc gì phải thế!” vị phê bình trơ tráo đáp lời. “Tôi mới chỉ bắt đầu thấy thú vị với trò này thôi. Nào! Quay cái tay quay của ông đi, và xay thêm vài ba cái trò ngớ ngẩn này nữa xem nào!”

Người làm trò bực dọc xoa trán, vung vẩy chiếc que nhỏ dùng để chỉ trỏ những nét đặc sắc trong cảnh trí, nhưng cuối cùng, với sự cam chịu tất yếu của mọi kẻ làm dâu trăm họ, ông lấy lại bình tĩnh và tiếp tục câu chuyện.

Hãy trôi đi, trôi đi, hỡi Thời Gian! Hãy dựng xây những ngôi nhà mới nơi đây, và phá bỏ những công trình hôm qua của ngươi, những thứ nay đã bám lớp rêu phong rỉ sét! Hãy triệu hồi vị mục sư đến tư gia của nàng trinh nữ, bảo ngài kết duyên cho nàng cùng chàng rể hân hoan! Hãy để đôi cha mẹ trẻ ẵm đứa con đầu lòng tới nhà hội họp để đón nhận nghi thức rửa tội! Hãy gõ lên cánh cửa, nơi một đoàn tang lễ u buồn sắp sửa bước ra! Hãy chuẩn bị những thế hệ kế tiếp nối đuôi nhau, để buôn bán, chuyện trò, cãi vã, hay dạo bước giao hảo thân tình dọc con phố, như cha ông họ từng làm thuở trước! Hỡi Cha Thời Gian, hãy làm mọi phận sự thường nhật quen thuộc của người trên con đường huyết mạch này, nơi bước chân người suốt bao năm tháng qua đã làm cho bụi bặm! Nhưng giờ đây, rốt cuộc, người lại dẫn dắt một đoàn diễu hành mà một khi đã chứng kiến, sẽ không bao giờ xuất hiện thêm lần nữa, và sẽ chỉ còn được nhớ đến như một cơn ác mộng kinh hoàng của người, hay một cơn cuồng loạn của bộ não già nua nơi người.

“Quay tay quay đi, tôi bảo mà,” vị phê bình tàn nhẫn gầm lên, “và xay nó ra, bất kể là cái giống gì, đừng có dông dài mở đầu nữa!”

Người làm trò thấy tốt nhất là nên chiều theo.

Thế là, Đại úy Curwen đáng kính, cảnh sát trưởng hạt Essex, cưỡi ngựa tiến bước, dẫn đầu một toán lính vũ trang hộ tống một đoàn tù nhân bị kết án từ nhà ngục tới nơi hành hình trên Đồi Gallows. Những mụ phù thủy! Không thể nào nhầm lẫn được! Những mụ phù thủy! Khi họ tiến lại gần từ Ngõ Nhà tù và rẽ vào Phố Chính, chúng ta hãy quan sát gương mặt họ, như thể chính ta đang hòa vào đám đông nhợt nhạt đang chen lấn háo hức vây quanh họ, nhưng lại co rúm lùi lại trong nỗi kinh hoàng khiếp đảm, chừa ra một lối đi thông thoáng giữa hai bức tường người chen chúc hai bên. Hãy lắng nghe xem dân chúng bàn tán những gì.

Kia là cụ George Jacobs, người được cả vùng này biết đến suốt sáu mươi năm qua như một người mà ta từng ngỡ là ngay thẳng trong mọi nếp sống, trầm lặng, không tì vết, một người chồng tốt trước khi người vợ ngoan đạo của cụ được Chúa gọi về để tránh khỏi những tai ương sắp tới, và một người cha nhân từ đối với đàn con mà bà để lại cho cụ. Than ôi! Nhưng khi người phụ nữ phúc hậu ấy về chốn thiên đàng, trái tim George Jacobs trở nên trống rỗng, bếp lửa lạnh tanh, cuộc đời cụ tan nát; con cái cụ đều đã lập gia đình và dọn về tổ ấm riêng; và Satan, trong những chuyến lang bạt ngược xuôi, đã nhìn thấy lão già côi cút này, kẻ thấy cuộc đời chỉ toàn sự tẻ nhạt và mệt mỏi, bèn tìm ra cách cám dỗ cụ. Thế là kẻ tội đồ khốn khổ đã bị thuyết phục bay vút lên không trung, rượt đuổi giữa những tầng mây; và người ta đã chứng minh được rằng cụ có mặt tại một buổi tụ họp phù thủy tít tận Falmouth, vào chính cái đêm mà những người hàng xóm sát vách nhìn thấy cụ, với cái lưng còng vì thấp khớp, đang bước vào cánh cửa nhà mình. Lại còn John Willard nữa; ta từng ngỡ anh ta là một người lương thiện, lại nhanh nhẹn và xốc vác trong việc làm ăn, thực tế, luôn chăm chú vào công việc thường nhật, luôn túc trực tại cửa hàng buôn bán nhỏ của mình, nơi anh ta đổi hàng hóa nước Anh lấy ngô bắp cùng đủ loại nông sản địa phương! Làm sao một kẻ như thế lại có thể rảnh rỗi, hay điều gì đã xui khiến tâm trí anh ta từ bỏ ơn gọi chân chính của mình để trở thành một phù thủy? Đó quả là một điều bí ẩn, trừ phi Người Đen đã cám dỗ anh ta bằng những đống vàng cao ngất. Hãy nhìn đôi vợ chồng già kia — một cảnh tượng thật xót xa — John Proctor và người vợ Elizabeth. Nếu có hai ông bà lão nào trong toàn hạt Essex dường như đã sống một cuộc đời Cơ Đốc chân chính và đang bước đi đầy hy vọng trên phần đời ngắn ngủi còn lại chốn dương gian, thì đó chính là đôi vợ chồng này. Ấy thế mà chúng ta đã nghe người ta thề thốt, trước sự hài lòng của Thẩm phán Tối cao Sewell đáng kính cùng toàn thể tòa án và bồi thẩm đoàn, rằng Proctor và vợ đã phô bày gương mặt héo hắt của mình bên giường ngủ của lũ trẻ, trêu chọc, làm mặt quỷ và dọa dẫm những đứa trẻ thơ vô tội tội nghiệp vào ban đêm. Chúng, hoặc những hình bóng ma quái của chúng, đã cắm kim ghim vào những Kẻ Bị Hại, và khiến họ ngất lịm chết giấc chỉ bằng một cái chạm tay, hay thậm chí chỉ một ánh nhìn. Và trong khi chúng ta ngỡ ông lão đang đọc Kinh Thánh cho bà vợ già nghe — bà thì ngồi đan lát bên góc lò sưởi — thì đôi gian nhân bạc đầu này đã vút lên ống khói, cả hai cùng cưỡi chung một cán chổi, bay biến tới buổi hiệp thông phù thủy tít tận chốn rừng sâu tăm tối và lạnh lẽo. Thật dại dột làm sao! Giá như chỉ vì sợ những cơn đau khớp nơi xương cốt già nua, họ thà cứ ở nhà còn hơn. Nhưng họ vẫn cứ đi; và tiếng cười khùng khục, the the của những giọng nói tàn tạ đã vang vọng giữa không trung lúc nửa đêm. Giờ đây, dưới ánh nắng ban trưa chói chang, khi họ lảo đảo bước tới giá treo cổ, thì đến lượt Quỷ dữ bật cười.

Phía sau hai người này — những kẻ đang dìu dắt nhau, dường như đang an ủi và khích lệ lẫn nhau theo một cách thức thực sự đáng thương, nếu như thương hại một lão phù thủy và mụ phù thủy già không phải là một tội lỗi — phía sau họ là một người đàn bà, với gương mặt ngăm ngăm kiêu hãnh từng một thời tuyệt sắc, và một vóc dáng đến nay vẫn còn đượm vẻ uy nghiêm. Quý vị có nhận ra ả không? Đó chính là Martha Carrier, người mà Quỷ dữ đã tìm thấy trong một túp lều khiêm nhường, hắn nhìn thấu vào cội lòng bất mãn của ả, thấy thói kiêu căng nơi đó, bèn cám dỗ ả bằng lời hứa phong ả làm Nữ hoàng Địa ngục. Và giờ đây, với phong thái ngạo nghễ ấy, ả đang tiến bước về vương quốc của mình, và bằng niềm kiêu hãnh khôn nguôi, ả biến đoàn áp giải ô nhục này thành một cuộc diễu hành chiến thắng sẽ hộ tống ả tới tận cổng cung điện địa ngục, và đặt ả lên ngai vàng rực lửa. Trong vòng một giờ nữa, ả sẽ tiếp nhận phẩm giá vương giả của mình.

Đi cuối cùng trong đoàn người khốn khổ là một người đàn ông vận đồ đen, vóc dáng nhỏ bé, nước da ngăm đen, cổ đeo dải băng giáo sĩ. Đã bao lần trong những năm tháng đã qua, gương mặt ấy từng ngước nhìn lên trời cao từ bục giảng của Nhà hội họp Phía Đông, khi Mục sư Burroughs dường như đang thành kính tôn thờ Thượng đế. Cái gì! — Là ông ấy ư? Bậc thánh thiện! — Bậc uyên thâm! — Bậc thông tuệ! Làm sao Quỷ dữ lại có thể cám dỗ được ông? Những bạn tù của ông phần lớn là những kẻ đần độn, vô học, vài kẻ sinh ra vốn đã gần như thiểu năng, còn những kẻ khác thì trí tuệ đã suy đồi trầm trọng vì tuổi tác. Họ là con mồi béo bở cho kẻ hủy diệt. Nhưng với George Burroughs này thì không phải vậy, như ta có thể nhận định qua thứ ánh sáng nội tâm bừng lên trên gương mặt ngăm đen của ông, và ta gần như có thể nói rằng nó làm rạng rỡ cả vóc dáng ông, bất chấp sự lấm lem và hốc hác của những ngày tháng dài đằng đẵng chốn lao tù — bất chấp bóng tối nặng nề tất phải phủ trùm lên ông khi thần chết đang sánh bước bên mình. Satan có thể đưa ra món hối lộ nào đủ hậu hĩnh để cám dỗ và quật ngã con người này? Hỡi ôi! Có lẽ chính trong sức mạnh của trí tuệ siêu phàm và ham tìm tòi ấy, Kẻ Cám Dỗ đã tìm thấy điểm yếu phản bội lại ông. Ông khao khát tri thức; ông lần mò tiến vào một thế giới đầy bí ẩn; thoạt đầu, như các nhân chứng đã thề thốt, ông triệu hồi hồn ma của hai người vợ quá cố, và đàm đạo với họ về những chuyện bên kia thế giới; và khi những lời hồi đáp của họ không thỏa mãn được cơn khát khao mãnh liệt và tội lỗi trong tâm linh ông, ông bèn cầu cứu Satan, và đã được toại nguyện. Ấy thế mà — nhìn vào ông — ai là người chưa từng biết đến chứng cứ lại có thể tin rằng ông có tội? Ai lại chẳng bảo, khi thấy ông cất lời an ủi những bạn đồng lõa già yếu trong tội ác kinh hoàng của mình — khi nghe những lời cầu nguyện thốt ra tựa như trào dâng từ đáy lòng sâu thẳm rồi vô thức bay vút lên trời cao — khi chiêm ngưỡng vầng hào quang bừng sáng trên nét mặt ông như thể rọi về từ thế giới bên kia vốn chỉ cách vài bước chân — ai lại chẳng bảo rằng, trên lối mòn bụi bặm của Phố Chính, một vị thánh Cơ Đốc đang bước tới cái chết của bậc tử vì đạo? Lẽ nào Đại Quỷ Vương lại quá đỗi tinh vi trước tòa án và bồi thẩm đoàn, xỏ mũi họ — trong khi lén cười thầm trong tay áo — đẩy họ vào sai lầm khủng khiếp là đổ máu người thánh thiện như một vật hiến tế đẹp lòng trên bàn thờ của Thượng đế? Than ôi! Không đâu; hãy nghe Cotton Mather thông thái kìa, ngài đang ngồi trên lưng ngựa, cất lời an ủi đám đông đang hoang mang bối rối, bảo với họ rằng mọi sự đều đã được thi hành một cách hợp đạo và công minh, và quyền lực của Satan ngày hôm nay sẽ phải nhận lấy một đòn chí mạng tại New England.

Cầu Trời cho đúng là như vậy! — bậc học giả vĩ đại ắt phải có lý; vậy hãy dẫn những sinh linh khốn khổ ấy tới cái chết đi thôi! Quý vị có thấy nhóm trẻ con cùng những cô thiếu nữ mới lớn đằng kia không, và giữa đám họ, có một mụ đàn bà da đỏ già nua trông như phù thủy tên là Tituba? Đó chính là những Kẻ Bị Hại. Hãy nhìn xem, ngay chính khoảnh khắc này, một bằng chứng về quyền năng và sự hiểm độc của Satan! Mercy Parris, con gái của vị mục sư, vừa bị một tia nhìn từ mắt Martha Carrier bắn trúng, bèn ngã vật xuống đường, quằn quại trong những cơn co giật kinh hoàng và sùi bọt mép, tựa như kẻ bị quỷ ám được chép trong Kinh Thánh. Mau tống lũ phù thủy đáng nguyền rủa lên giá treo cổ đi, trước khi chúng kịp gây thêm tai họa! — trước khi chúng vung đôi cánh tay héo hắt và rải từng nắm dịch bệnh vào đám đông! — trước khi chúng, như một di sản trăn trối cuối cùng, gieo rắc một lời nguyền rủa hủy hoại dải đất này, để từ nay về sau nó không còn trổ sinh hoa trái hay một ngọn cỏ nào, và chẳng còn xứng đáng với điều gì ngoài việc làm mồ chôn cho những xác thịt nhơ bẩn của chúng! Cứ thế, họ tiến bước; và cụ già George Jacobs đã vấp ngã vì sự tàn phế của mình; nhưng Bác Proctor và vợ vẫn nương tựa vào nhau, bước đi với nhịp độ khá vững vàng so với tuổi tác của họ. Ông Burroughs dường như đang cất lời khuyên nhủ Martha Carrier, người mà gương mặt cùng phong thái, theo tôi thấy, đã hòa nhã và khiêm nhường hơn trước. Trong khi đó, giữa đám đông ngập tràn nỗi kinh hoàng, sợ hãi và ngờ vực; bạn bè nhìn nhau đầy nghi ngại, chồng nhìn vợ, vợ nhìn chồng, và ngay cả mẹ cũng nhìn đứa con thơ của mình; như thể trong mỗi tạo vật mà Thượng đế dựng nên, họ đều ngờ rằng có một mụ phù thủy, hay nơm nớp lo sợ một kẻ tố giác. Đừng bao giờ, đừng bao giờ để Cơn Điên Toàn Phổ lại hoành hành trên Phố Chính thêm một lần nữa, dù dưới hình hài này hay bất kỳ hình hài nào khác!

Thưa quý khán giả bao dung, tôi nhận thấy trong ánh mắt quý vị lời chê trách mà quý vị vì quá đỗi nhân từ nên không nỡ thốt ra. Quý vị nghĩ rằng những cảnh tượng này u ám quá chừng. Quả đúng là như vậy; nhưng lỗi lầm ắt phải thuộc về tâm hồn u ám của tổ tiên chúng ta, những người đã dệt nên tấm thảm cuộc đời mình mà hầu như chẳng có lấy một sợi chỉ hồng hay sợi chỉ vàng nào, chứ chẳng phải tại tôi, một kẻ yêu ánh nắng nhiệt đới nồng nàn và sẵn lòng dát vàng cả thế giới bằng thứ ánh sáng ấy nếu tôi biết tìm đâu ra nhiều đến thế. Để quý vị tin lời tôi, tôi sẽ trình diễn một trong những cảnh tượng thuộc thể loại duy nhất, theo như những nghiên cứu của tôi chỉ ra, mà tổ tiên chúng ta thường dùng để dìm cội lòng già nua chai sạn của mình trong men rượu và thức uống nồng độ cao, và nuông chiều bản thân trong một đợt bộc phát niềm hoan lạc ghê rợn.

Kìa nó đang tiến ra, từ chính ngôi nhà mà ta từng thấy Đại úy Gardner dũng cảm bước ra trận mạc. Cái gì thế kia! Một cỗ quan tài khiêng trên vai những người đàn ông, sáu quý ông cao tuổi đi bên cạnh đỡ khăn phủ quan, và một đoàn dài những người đưa tang, tay đeo găng đen, mũ thắt dải băng đen, mọi thứ đều một màu đen tuyền, ngoại trừ chiếc khăn tay màu trắng trên tay mỗi người để lau đi những giọt nước mắt. Giờ thì, hỡi các vị khán giả tốt bụng, quý vị đang giận tôi rồi. Quý vị được mời đến dự một điệu vũ mừng ngày cưới, vậy mà lại thấy mình đang bước đi trong một đám tang. Quả đúng là thế; nhưng hãy nhìn lại toàn bộ phong tục xã hội của New England trong thế kỷ đầu tiên tồn tại, và đọc vị tất cả những nét tính cách của vùng đất này; nếu quý vị tìm thấy một dịp nào khác, ngoài một bữa tiệc tang ma, nơi sự hoan hỉ được chấp thuận bởi tập quán toàn dân, tôi xin châm lửa đốt gánh rối này mà chẳng nói thêm một lời. Đây là lễ an táng của Thống đốc Bradstreet quá cố, vị tộc trưởng và là người sống sót sau cùng của lớp di dân đầu tiên, người sau khi kết hôn với Góa phụ Gardner, nay đang an nghỉ sau những nhọc nhằn của đời mình, ở độ tuổi thượng thọ chín mươi tư. Thi hài râu tóc bạc phơ, vốn là tấm áo trần thế của linh hồn ngài, nay nằm dưới nắp quan tài đằng kia. Biết bao thùng bia và rượu táo đã được khui nắp, biết bao hớp rượu vang pha hương liệu cùng rượu mạnh aqua-vitæ đã được cạn ly. Bằng không cớ sao những người khiêng áo quan lại lảo đảo khi run rẩy nâng cỗ quan tài lên? — và cả những vị đỡ khăn phủ quan già cả nữa, cớ sao họ lại phải gồng mình bước đi một cách nghiêm trang bên cạnh nó? — và vì sao những người đưa tang lại giẫm cả lên gót chân nhau? — và cớ sao, nếu chúng tôi được phép mạo muội hỏi mà không mang tội bất kính, mũi của Mục sư Noyes, nơi vừa cất lên bài điếu văn, lại đỏ ửng như một hòn than rực lửa? Thôi nào, thôi nào, những người bạn cũ! Hãy bước tiếp đi, cùng gánh nặng thể xác của cõi phàm, và đặt nó vào lòng mộ phần với những con tim hoan hỉ. Người ta nên được phép tận hưởng niềm vui theo cách riêng của mình; mỗi người một sở thích; nhưng New England hẳn phải là một chốn cư ngụ thảm sầu đối với những kẻ thích hưởng lạc, khi mà người bạn nhậu duy nhất lại chính là Thần Chết!

Dưới lớp màn sương mù vừa buông xuống bao trùm cảnh trí, vài năm tháng đã vụt trôi qua mà ta chẳng hề hay biết. Khi bầu không khí trở nên trong trẻo, ta nhận ra một cụ già hom hem đang khập khiễng lê bước dọc con phố. Quý vị có nhận ra cụ chăng? Lần đầu tiên ta thấy cụ là một đứa bé ẵm ngửa trên tay thím Massey, khi những thân cây nguyên thủy còn đổ bóng xuống căn nhà gỗ của Roger Conant; ta đã thấy cụ khi là một cậu bé, một chàng thanh niên, một người đàn ông, gánh vác phần việc khiêm nhường của mình trong mọi cảnh tượng tiếp nối, và trở thành cột mốc thời gian để ghi nhận tuổi tác của thị trấn cùng thời với cụ. Và cụ đây rồi, Bác Massey già nua, đang đi dạo bước cuối cùng của cuộc đời — chốc chốc lại dừng chân — chốc chốc lại tựa vào cây gậy — và hồi tưởng lại xem nhà ai từng dựng ở chỗ này chỗ nọ, ruộng hay vườn nhà ai từng chiếm giữ nền đất của những ngôi nhà mới mọc lên gần đây. Cụ có thể cắt nghĩa lý do của mọi khúc quanh co và uốn lượn của con đường huyết mạch, thứ mà thuở ấu thơ mềm dẻo và linh hoạt, đã bị uốn cong lệch khỏi đường thẳng để ghé qua cửa nhà của từng di dân một. Phố Chính vẫn còn trẻ trung; người đàn ông cùng thời với nó nay đã ở vào tuổi gần đất xa trời. Chẳng mấy chốc cụ sẽ ra đi, một bậc thượng thọ ngoài tám mươi, nhưng vẫn sẽ lưu giữ một cuộc đời trẻ thơ trong trang sử địa phương của chúng ta, với tư cách đứa trẻ đầu tiên sinh ra tại thị trấn này.

Hãy nhìn xem sự đổi thay nơi đây, diễn ra chỉ trong chớp mắt, tựa một tình tiết trong câu chuyện thần tiên ma thuật, ngay khi mắt quý vị vẫn còn đang dán chặt vào cảnh diễn. Phố Chính đã biến mất hút khỏi tầm mắt. Thay vào đó hiện ra một bãi tuyết hoang vu mùa đông, với ánh mặt trời vừa ló rạng bên trên, lạnh lẽo và rực rỡ, nhuộm lên dải đất trắng xóa một sắc hồng nhạt nhòa và thanh thoát nhất. Đây chính là Trận Tuyết Lớn năm 1717, nổi tiếng với những đụn tuyết cao như núi đã chôn vùi cả vùng đất. Tưởng chừng như con phố mà chúng ta hằng chăm chú dõi theo bước trưởng thành, từ giai đoạn đầu tiên là lối mòn của người da đỏ cho tới khi đạt được phẩm giá của những vỉa hè, thoắt cái đã bị xóa sạch hoàn toàn, tan biến thành một chốn hoang vu không lối mòn còn thê lương hơn cả khi rừng già còn bao phủ. Những đợt sóng và cuộn tuyết khổng lồ đã quét qua ranh giới và mốc giới của từng người, xóa nhòa mọi sự phân chia hữu hình về tài sản nhân loại. Đến nỗi giờ đây, khi những dấu vết của thời đã qua cùng những chiến tích đạt được từ trước tới nay đều đã bị xóa sạch, loài người ắt phải được tự do bước vào những con đường mới, và tự dẫn dắt mình bằng những luật lệ khác hẳn trước kia; nếu quả thực giống nòi này chưa tuyệt diệt, và nếu còn bõ công để chúng ta tiếp tục cuộc trường chinh của sự sống trên dải đất lạnh lẽo và hoang tàn đang trải ra trước mắt. Tuy nhiên, có thể sự thể không đến mức tuyệt vọng như vẻ bề ngoài của nó. Cột băng khổng lồ kia, lấp lánh một cách ảm đạm dưới ánh mặt trời, hẳn phải là tháp chuông của nhà hội họp, bị đóng băng bởi lớp mưa đá giá lạnh. Những đụn tuyết lớn mà ta tưởng nhầm là tuyết dạt kia thực chất là những ngôi nhà, bị chôn vùi tới tận mái hiên, với những mái nhà nhọn hoắt bị vo tròn bởi lớp tuyết dày đè nặng bên trên. Kìa, giờ đây một luồng khói bốc lên từ nơi tôi đoán là ống khói của Quán Trọ Con Tàu; — rồi một luồng nữa — một luồng nữa — và một luồng nữa — từ ống khói của những ngôi nhà khác, nơi hơi ấm bên lò sưởi, sự bình yên gia đình, trò đùa nghịch của con trẻ, cùng sự tĩnh lặng của tuổi già vẫn đang hiện hữu, bất chấp lớp vỏ băng giá ngự trị bên trên.

Nhưng đã đến lúc phải chuyển cảnh. Sự đơn điệu thê lương của nó sẽ không thử thách lòng kiên nhẫn của quý vị như một trong những mùa đông New England thực sự của chúng ta, mùa đông vốn để lại một khoảng trống quá lớn — một vết tích chết chóc đầy sầu muộn — trong những kiếp người ngắn ngủi đến mức đáng lẽ phải toàn là những ngày hè. Ở đây, ít nhất tôi cũng có thể tự xưng là kẻ thống trị các mùa. Chỉ một vòng quay tay quay sẽ làm tuyết tan biến khỏi Phố Chính, phô bày những tán cây rợp lá, những bụi hồng nở hoa, cùng dải cỏ xanh mướt chạy dọc vỉa hè. Đấy! Nhưng cái gì thế này! Sao lại thế! Cảnh trí không chịu chuyển động. Một sợi dây thép đã bị đứt. Con phố vẫn tiếp tục bị chôn vùi dưới lớp tuyết, và số phận của Herculaneum cùng Pompeii đã tìm thấy hình ảnh tương đồng trong thảm họa này.

Hỡi ôi! Quý khán giả nhân từ và hòa nhã của tôi ơi, quý vị đâu biết hết nỗi bất hạnh của mình. Những cảnh tượng sắp tới đáng lẽ còn tuyệt vời hơn quá khứ bội phần. Bản thân con phố sẽ xứng đáng hơn để được triển lãm bằng tranh; những chiến tích của cư dân nơi đây cũng chẳng kém phần rực rỡ. Và sự thích thú của quý vị ắt sẽ sâu sắc biết bao, khi bước ra khỏi bóng tối lạnh lẽo của thời cổ đại trong hành trình dài dằng dặc và mệt mỏi của tôi, tôi sẽ đưa quý vị tới ranh giới của ký ức con người, và cuối cùng dẫn dắt quý vị vào ánh nắng chan hòa của hiện tại, phản chiếu chính cuộc sống đang lướt qua quanh chúng ta! Vẻ đẹp của chính quý vị, hỡi những nữ đồng hương kiều diễm, đáng lẽ đã bừng sáng soi rọi quý vị từ cảnh diễn của tôi. Không một quý ông nào cất bước trên phố mà lại không nhận ra gương mặt và vóc dáng của chính mình, dáng đi của mình, cái vung tay rất đỗi đặc trưng, cùng chiếc áo khoác mà ông vừa vận ngày hôm qua. Rồi nữa — và đây là điều tôi lấy làm tiếc nuối nhất — tôi đã hao tổn biết bao ánh sáng cùng vẻ rực rỡ cho một bức tranh tái hiện toàn bộ chiều dài con phố, từ Góc Buffum trở xuống, vào đêm đại lễ hoa đăng mừng chiến thắng của Tướng Taylor. Sau cùng, đáng lẽ tôi sẽ quay thêm một vòng tay quay nữa để mở ra tương lai, chỉ cho quý vị thấy ai sẽ dạo bước trên Phố Chính vào ngày mai, và biết đâu chừng, đám tang của ai sẽ đi qua nơi này!

Nhưng những điều đó, cũng như phần lớn những dự định khác của nhân gian, đành dang dở chưa thành; và tôi chỉ xin nói thêm một lời, rằng bất kỳ quý bà hay quý ông nào cảm thấy không hài lòng với buổi diễn tối nay sẽ được nhận lại tiền vé ngay nơi cửa ra vào.

“Thế thì trả tiền cho tôi đây,” vị phê bình kêu lên, chìa bàn tay ra. “Tôi đã bảo cái trò triển lãm của ông chỉ là trò bịp bợm, và y như rằng đúng là thế thật. Nào, mau trả lại đồng hai mươi lăm xu của tôi đây!”

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.