Hãy lắng nghe người láng giềng có chiếc lưỡi bằng sắt của chúng ta. Trong lúc tôi ngồi trầm ngâm bên trang giấy viết, người bạn ấy đã dõng dạc điểm giờ bằng những thanh âm rền vang khắp thị trấn, dẫu hẳn chỉ nhằm ý nhị nhắc nhở riêng tôi rằng hãy mau chắp bút viết nên trang tiểu sử về mình trước khi buổi tối trôi qua hoài phí. Hiển nhiên, một nhân vật ngự ở chốn thanh cao nhường ấy, lại từng gây ra bao nỗi huyên náo lẫy lừng giữa chốn trần ai, hoàn toàn có quyền đòi hỏi một người viết tiểu sử cho riêng mình. Người bạn ấy là đại diện tiêu biểu và là thành viên hiển hách nhất của cái giai tầng đông đảo khôn xiết kia—những kẻ mang đặc điểm nhận dạng là chiếc lưỡi, và mục đích tồn tại duy nhất là lên tiếng vì lợi ích chung của công chúng. Trong nền dân chủ chịu sự thống trị của tài hùng biện này, nếu có kẻ đồng liêu huyên náo nào đem lòng ghen tị với vị thế thượng đẳng mà tôi đã dành cho bạn mình, thì tôi cũng xin tùy ý để họ tự treo mình lên cao bằng bạn ấy. Còn về câu chuyện đời của bạn, xin độc giả chớ vội e sợ chuỗi âm thanh “boong boong” rỗng tuếch lặp đi lặp lại. Bạn là nhân vật chính thầm lặng kinh qua biết bao thăng trầm kỳ diệu mà tôi tình cờ được thấu tỏ, rất có thể là từ chính miệng bạn kể ra; trong khi đám đông vô tâm cứ ngỡ bạn chỉ đơn thuần báo giờ trong ngày, giục họ đi ăn cơm hay đến nhà thờ, nhắc nhở những kẻ ngái ngủ mau về giường, hay đưa tiễn người chết về nơi an nghỉ. Số phận đã định cho bạn đi qua biết bao cuộc đổi thay thời cuộc, và lần nào cũng bằng một cơn náo động kinh thiên động địa. Và dẫu cho bạn có tự miệng giãi bày hồi ức cùng tôi hay chăng nữa, thì ít nhất có một điều chắc chắn: tôi càng nghiền ngẫm thứ ngôn từ trầm hùng của bạn bao nhiêu, lại càng khám phá ra trong đó nhiều ý vị, tâm tình và linh hồn bấy nhiêu.
Quả chuông này—bởi ta cũng nên tạm gác lối nhân hóa cổ phong này lại—vốn là một sản phẩm cổ xưa của nước Pháp, và biểu tượng cây thánh giá cho thấy ban đầu nó được đúc để treo nơi gác chuông của một chốn thờ tự Công giáo La Mã. Các bậc cao niên quanh đây truyền tai nhau rằng phần lớn kim loại đúc chuông được lấy từ một khẩu đại bác bằng đồng, chiến lợi phẩm thu được trong một thắng lợi của vua Louis XIV trước người Tây Ban Nha, và một vị công chúa dòng dõi Bourbon đã thả cây thánh giá bằng vàng của nàng vào khối kim loại nóng chảy. Người ta cũng kể lại rằng một vị giám mục đã làm lễ rửa tội, ban phúc lành cho quả chuông, và nguyện cầu cho ân điển chốn thiên đường sẽ hòa cùng từng hồi chuông ngân. Khi mọi nghi thức trang trọng đã hoàn tất, Đức Đại vương đã ban tặng món quà ấy—món quà mà chẳng có gì truyền đi lòng nhân từ của ngài vang dội hơn—cho các tu sĩ Dòng Tên, những người bấy giờ đang bôn ba cải đạo cho người thổ dân da đỏ châu Mỹ dưới quyền uy tâm linh của Giáo hoàng. Và thế là quả chuông ấy,—chính là quả chuông thân thuộc mà ta vẫn nghe giọng nói mỗi ngày nơi góc phố,—đã cất lên những thanh âm đầu đời từ ngọn tháp của một ngôi nhà nguyện bằng gỗ mộc, nằm ở mạn tây Hồ Champlain, gần dòng chảy hùng vĩ của sông St. Lawrence. Nơi ấy được gọi là Nhà nguyện Rừng xanh Đức Mẹ. Tiếng chuông vang vọng khắp cõi như muốn cứu rỗi và thánh hóa chốn hoang vu dị giáo. Nghe thấy âm thanh ấy, bầy sói đang rón rén kiếm ăn nơi bụi rậm liền gầm gừ cất tiếng; con gấu lầm lì quay lưng, lầm lũi rảo bước đi xa; chú hươu cái giật mình nhảy cẫng lên, dẫn bầy con lẩn sâu vào chốn cô tịch hoang vu. Những người da đỏ bàng hoàng tự hỏi thứ âm thanh oai nghiêm nào đang cất lời giữa cơn gió gầm rít qua các ngọn cây; và rồi, cung kính thuận theo lời hiệu triệu, họ tiến lại gần ngôi nhà nguyện mang cây thánh giá nơi đỉnh chóp, đón nhận phép lành từ các linh mục áo đen. Chẳng bao lâu sau, trên mỗi lồng ngực sẫm màu đều đã hiện diện một cây thánh giá. Những người bản địa quỳ gối dưới mái nhà đơn sơ, hành lễ theo đúng những nghi thức từng được cử hành dưới mái vòm nguy nga của Vương cung thánh đường Thánh Peter, khi Giáo hoàng cử hành đại lễ trước sự quỳ phục của các đấng quân vương. Mọi ngày lễ tôn giáo đánh thức tiếng chuông ngân nơi các đại thánh đường tráng lệ đều làm dấy lên một hồi chuông từ Nhà nguyện Rừng xanh Đức Mẹ. Tiếng chuông nơi đại ngàn cất lên vang dội mỗi khi đường phố Paris rộn rã khúc hoan ca mừng sinh nhật một vương tử dòng Bourbon, hay mỗi phen quân Pháp khải hoàn trên chiến trường châu Âu. Và khu rừng trang nghiêm lại nhuốm màu u buồn bởi một hồi chuông sầu thảm, mỗi bận lớp lá rụng dày đặc bị quét khỏi mảnh đất hoang sơ để chôn cất một vị tù trưởng da đỏ.
Trong khi đó, chuông của một cộng đồng thù địch và một đức tin đối nghịch vẫn điểm vào mỗi ngày Sa-bát cùng các buổi thuyết giảng tại Boston và những thị trấn Thanh giáo khác. Dư âm của chúng tan biến cách Nhà nguyện Đức Mẹ hàng trăm dặm về phía đông nam. Nhưng những đội trinh sát đã lần theo dấu vết qua miền hoang vu không lối nằm kẹp ở giữa, và từ sau những thân cây cổ thụ khổng lồ, họ chứng kiến người da đỏ đang tề tựu theo tiếng chuông gọi. Vài người đeo lủng lẳng bên thắt lưng những mảng da đầu tóc hoe, như thể muốn dâng chiến lợi phẩm đẫm máu ấy lên bàn thờ Đức Mẹ. Khắp vùng New England bấy giờ đồn thổi và tin chắc rằng Giáo hoàng La Mã cùng Vua nước Pháp đã lập nên ngôi nhà nguyện nhỏ nơi rừng sâu ấy cốt để kích động người da đỏ tiến hành một cuộc thập tự chinh chống lại người định cư Anh. Phe Thanh giáo bèn áp dụng các biện pháp quyết liệt để bảo vệ tôn giáo và tính mạng của mình. Vào đêm trước một kỳ kiêng ăn đặc biệt của Giáo hội La Mã, trong lúc tiếng chuông ngân vang ảm đạm và các linh mục đang ngâm xướng những bài thánh ca u buồn, một toán biệt kích New England bất ngờ từ khu rừng xung quanh lao ra. Những tiếng thét man rợ cùng tiếng súng hỏa mai nổ rền bỗng chốc vang dậy bên trong nhà nguyện. Các linh mục đang hành lễ vội lao mình che chắn trước bàn thờ, và bị sát hại ngay trên những bậc thềm. Nếu đúng như lời truyền xưa rằng cỏ cây sẽ chẳng thể mọc ở nơi máu các bậc tử vì đạo từng đổ xuống, thì cho đến tận ngày nay, ắt hẳn vẫn còn một khoảng đất trơ trụi nơi nền của bàn thờ bị xúc phạm ấy.
Khi máu tươi vẫn còn nhỏ tong tỏng từ bậc thềm này sang bậc thềm khác, người chỉ huy toán biệt kích chộp lấy một ngọn đuốc rồi châm vào tấm màn che của điện thờ. Khói và lửa bốc lên như từ một đàn tế thiêu, vừa soi tỏ lại vừa che khuất toàn bộ không gian bên trong nhà nguyện—chốc chốc lại phủ một tấm vải liệm đen kịt lên thi hài các giáo sĩ, chốc chốc lại phơi bày họ cùng những kẻ sát nhân dưới ánh sáng rực lên đầy kinh hãi. Vài kẻ thậm chí đã thầm mong khói từ bàn thờ có thể che khuất tội ác ấy khỏi ánh nhìn của Thiên Thượng. Nhưng một tên lính biệt kích—một kẻ mang diện mạo đạo mạo thánh thiện, dẫu hai bàn tay còn vấy máu—bước lại gần viên đại úy.
“Thưa ngài,” hắn nói, “nhà hội hương thôn chúng ta còn thiếu một quả chuông, và từ trước tới nay chúng ta vẫn đành phải dùng tiếng trống để tập hợp giáo dân đi lễ. Xin ngài làm ơn chia cho tôi quả chuông của ngôi nhà nguyện theo Công giáo này, vì mục sư Rogers sùng kính của chúng ta, người hẳn đã luôn nhớ tới chúng ta trong những lời nguyện cầu của giáo đoàn kể từ khi ta xuất quân. Nào ai biết được thắng lợi đêm nay có bao nhiêu phần là nhờ lời thỉnh cầu thiết tha của bậc thánh nhân ấy với Chúa?”
“Nếu quả vậy,” viên đại úy đáp, “nếu mục sư Rogers khả kính đã giúp sức cho đại cuộc của chúng ta, thì việc người được chia phần chiến lợi phẩm là lẽ đương nhiên. Thầy phó tế Lawson, thầy cứ tự nhiên mang quả chuông đi, nếu thầy chẳng ngại công gánh vác nó về tận nhà. Xưa nay nó chỉ toàn thốt ra những lời mê muội của Công giáo, mà lại bằng thứ tiếng Pháp hoặc tiếng thổ dân nhảm nhí; nhưng ta cam đoan rằng, một khi mục sư Rogers đã làm lễ thánh hóa lại, nó sẽ cất tiếng như một quả chuông Tin Lành nói tiếng Anh mẫu mực.”
Thế là Thầy phó tế Lawson cùng chừng mươi người đồng hương hạ quả chuông xuống, luồn đòn gánh rồi vác lên đôi vai vạm vỡ, dự tính mang nó đến bờ Hồ Champlain rồi từ đó chở về nhà bằng đường thủy. Từ xa qua màn đêm của khu rừng, ánh lửa từ Nhà nguyện Đức Mẹ bập bùng sáng rực, hắt những bóng đen kỳ quái lên vòm cây rậm rạp và lấp loáng trên những dòng suối chưa từng một lần đón ánh mặt trời. Khi toán biệt kích băng qua cánh rừng lúc nửa đêm, lảo đảo dưới sức nặng trĩu vai, quả lắc của chuông đã va đập phát ra những tiếng kêu rền rĩ dữ dội—boong, boong, boong!—một thứ âm thanh vô cùng thê lương, tựa như đang gióng lên khúc bi thương cho các linh mục bị thảm sát và sự sụp đổ của ngôi nhà nguyện. Thầy phó tế Lawson và những người đồng hương đâu ngờ rằng đó chính là hồi chuông báo tử của chính họ. Một toán chiến binh da đỏ đã nghe thấy tiếng súng gầm và nhìn thấy ngọn lửa từ nhà nguyện, giờ đây đang lần theo dấu vết toán biệt kích, bị thúc giục trả thù bởi những thanh âm u buồn của quả chuông. Giữa một đầm lầy sâu hút, họ bất ngờ tập kích kẻ địch đang rút lui. Thầy phó tế Lawson dũng cảm chiến đấu kiên cường, nhưng rồi bị một chiếc rìu chiến bổ toác sọ, chìm nghỉm xuống đáy sâu của đầm lầy, bên trên là quả chuông nặng trịch đè lên. Và trong suốt nhiều năm sau đó, tiếng nói của người bạn chuông của chúng ta không còn vang vọng trên cõi trần gian nữa, dù trong giờ kinh lễ, trong ngày hội hè hay chốn tang thương.
Liệu người bạn ấy có còn mãi bị vùi lấp nơi nấm mồ vô danh đó chăng? Độc giả thân mến, hẳn là không rồi. Hãy lắng nghe! Giờ khắc này đây, ta nghe thấy bạn cất tiếng rõ ràng biết bao, vị phát ngôn viên của Thời gian, đang dõng dạc báo rằng trời đã chín giờ đêm! Bởi thế ta hoàn toàn có thể yên tâm kết luận rằng một cơ duyên may mắn nào đó đã đưa bạn trở lại với bầu không khí nơi trần thế.
Thế nhưng quả chuông đã nằm lại nơi ấy suốt bao năm trường câm lặng; và điều kỳ lạ là nó đã không nằm im lìm ở đó suốt một thế kỷ, hay thậm chí cả chục thế kỷ, cho đến khi trần gian không chỉ quên bẵng đi giọng nói của nó, mà quên cả tiếng nói của toàn thể giống loài chuông đồng. Hẳn là thanh âm đầu tiên từ chiếc lưỡi sắt của nó sẽ khiến những kẻ đánh thức nó phải kinh ngạc xiết bao! Nhưng số phận nó không phải để trở thành đề tài bàn luận của giới khảo cổ thuộc về hậu thế xa xôi. Gần cuối Cuộc chiến tranh với Pháp và người da đỏ, một nhóm tiều phu vùng New England, những người đi mở đường trước bước tiến của Đại tá Bradstreet về phía Hồ Ontario, đang bắc một cây cầu gỗ qua đầm lầy. Khi đóng một chiếc cọc xuống, một người trong số họ cảm thấy mũi cọc chạm phải một vật gì cứng và nhẵn thín. Người ấy liền gọi các bạn hữu, và bằng sức mạnh đồng lòng, họ đã kéo được phần đỉnh chuông lên mặt nước, buộc chặt một sợi dây thừng vào đó rồi vắt qua một cành cây nằm ngang. Dô ta nào! Họ hợp sức kéo bổng chiến lợi phẩm lên, nước nhỏ ròng ròng và phủ đầy rêu nước xanh rì. Khi đáy chuông nhô lên khỏi đầm lầy, các tiều phu nhận thấy một bộ hài cốt đang bám những ngón tay xương xẩu vào quả lắc, nhưng rồi lập tức buông lỏng cái nắm tay rệu rã mà chìm ngược trở lại làn nước tù đọng. Quả chuông bấy giờ phát ra một tiếng vang trầm đục. Thảo nào mà nó lại vội vàng cất tiếng đến thế, sau ngần ấy thời gian phải nín lặng giữ mồm giữ miệng! Những người tiên phong bèn đẩy đưa quả chuông qua lại, tạo nên một hồi chuông vang dội trầm hùng, dội vang khắp chốn đại ngàn hoang vu, lọt tới tai Đại tá Bradstreet cùng ba nghìn binh sĩ dưới quyền. Đoàn quân dừng bước trên đường hành quân; một cảm xúc thiêng liêng hòa quyện cùng nỗi nhớ quê nhà da diết xâm chiếm những tâm hồn chai sạn; mỗi người dường như đều nghe thấy tiếng chuông nhà thờ năm xưa, thứ âm thanh đã quá đỗi thân thuộc từ thuở ấu thơ và từng điểm nhịp đưa tiễn tổ tiên họ về nơi an nghỉ. Bằng phép màu nhiệm nào mà thanh âm thần thánh ấy lại có thể lưu lạc qua đại dương muôn trùng sóng vỗ, để rồi vút lên rành rọt giữa tiếng gươm đao va chạm, tiếng đại bác rầm rộ nghiến qua con đường gập ghềnh nơi rừng thiêng nước độc, và tiếng gió rít thê lương luồn qua những tán cây?
Những người lính New England giấu chiến lợi phẩm vào một hốc khuất bóng, kẹp giữa một tảng đá xám lớn và chùm rễ bám đầy đất của một thân cây đổ; đến khi chiến dịch kết thúc, họ đưa người bạn của chúng ta về Boston rồi đem ra bán đấu giá trên vỉa hè phố King. Quả chuông tạm thời được treo lên bằng một hệ thống ròng rọc, và khi được đung đưa qua lại, nó đã tự cất lên những bằng chứng hùng hồn và vang dội về phẩm giá của mình, đến mức người bán đấu giá chẳng cần phải tốn một lời tiếp thị. Người trả giá cao nhất là một vị dân biểu cao tuổi giàu có của thị trấn chúng ta; ông đã thành kính cung tiến quả chuông cho nhà hội nơi ông từng đi lễ suốt nửa thế kỷ qua. Người tốt ắt có phúc báo. Thật trùng hợp kỳ lạ làm sao, nhiệm vụ đầu tiên của người coi nhà thờ sau khi quả chuông được kéo lên gác chuông lại chính là gióng lên hồi chuông báo tử cho chính vị thí chủ ấy. Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau, những dư âm tang tóc ấy đã bị át đi bởi hồi chuông khải hoàn rộn rã mừng ngày Quebec đầu hàng.
Kể từ dạo ấy, người bạn của chúng ta vẫn luôn ngự trị ở vị trí cao sang đó, cất lên tiếng nói trong mọi sự kiện trọng đại của công chúng, dù là thế tục, quân sự hay tôn giáo. Vào cái ngày mà bản Tuyên ngôn Độc lập lần đầu tiên được xướng lên trên đường phố bên dưới, bạn đã điểm một hồi chuông mà nhiều người ngỡ là điềm gở và đáng sợ hơn là khúc hoan ca thắng trận. Nhưng suốt sáu mươi năm qua, bạn vẫn giãi bày cùng một câu chuyện ấy, và giờ đây chẳng còn ai hiểu lầm ý bạn nữa. Khi Washington, giữa đỉnh cao vinh quang chói lọi, cưỡi ngựa đi qua những con phố rải đầy hoa của chúng ta, chính chiếc lưỡi chuông này đã cất tiếng chào mừng Người Cha của Đất nước! Cũng chính thanh âm ấy lại vang lên khi La Fayette trở lại để đón nhận mùa màng ân nghĩa sau nửa thế kỷ. Trong khi đó, biết bao dâu bể đổi thay đã diễn ra dưới mặt đất. Tiếng nói của bạn, vốn từng bồng bềnh trôi qua một thị trấn cảng nhỏ cấp tỉnh, giờ đây dội vang giữa những tòa nhà gạch tráng lệ, đập vào tai người giữa chốn thị thành ồn ã và náo nhiệt. Vào những ngày Sa-bát thuở xưa, theo lời hiệu triệu của tiếng chuông, một dòng người đa sắc và muôn hình muôn vẻ đã tề tựu: những quý ông đạo mạo trong chiếc áo khoác nhung tía, áo gi-lê thêu hoa, mái tóc giả trắng muốt và chiếc mũ viền đăng-ten vàng, rảo bước với vẻ lịch thiệp trang nghiêm bên cạnh các quý bà trong những bộ váy lụa sa-tanh thêu hoa cùng khung váy phồng có chu vi đồ sộ; theo sau là người nô bộc hoặc gia nhân mặc đồng phục, tay ôm cuốn sách thánh ca và chiếc lò sưởi ấm chân cho bà chủ. Đám thường dân vận y phục mộc mạc cung kính nhường đường cho tầng lớp trên nơi cửa nhà hội, như thể thừa nhận rằng giữa họ có sự cách biệt sang hèn, ngay cả trước thánh nhan của Chúa. Thế nhưng, khi những cỗ quan tài của họ lần lượt được đưa qua phố, quả chuông lại gióng lên khúc nguyện hồn bình đẳng cho tất cả. Có hề gì đâu chiếc huy hiệu bằng bạc có được gắn trên nắp áo quan hay không? “Hãy mở rộng lòng ra, hỡi Mẹ Đất!” Tiếng chuông cất lời như thế. “Lại thêm một đứa con của Người trở về với giấc yên nghỉ ngàn thu. Hãy ôm con vào lòng, và để con được yên giấc nghìn thu.” Tiếng chuông cất lên, và Mẹ Đất đón nhận đứa con của mình. Rồi thế hệ hôm nay cũng sẽ được đưa tiễn vào vòng tay ôm ấp của đất mẹ bằng chính những thanh âm ấy; và Mẹ Đất vẫn sẽ dang tay đón nhận những đứa con. Chiếc lưỡi của ngươi há chưa biết mỏi mệt sao, hỡi kẻ giãi bày sầu thảm của hai thế kỷ? Hỡi quả chuông tang tế! Ngươi sẽ không bao giờ tan vỡ vì những hồi gõ ai oán của chính mình sao? Phải rồi, rồi sẽ có một tiếng kèn thức tỉnh những kẻ đang say ngủ, những người mà tiếng chuông trầm nặng của ngươi chẳng còn có thể đánh thức được nữa!
Lại nữa—tiếng của ngươi lại vang lên, nhắc nhở ta rằng ta đang thức khuya cạn dầu đèn. Trong nỗi hoang tưởng cô độc của mình, ta khó lòng tin nổi những người phàm khác cũng nghe thấy âm thanh ấy, hay nó đang rung lên ở nơi nào khác ngoài cõi sâu kín trong tâm hồn ta. Nhưng ngươi đã cất lời với biết bao kiếp người. Những kẻ âu lo trên gối trằn trọc từng nghe tiếng ngươi, để rồi lại canh cánh nghĩ về nỗi nhọc nhằn của ngày mai. Trong khoảnh khắc ngắn ngủi chợt tỉnh giấc nồng, những đứa con của lao động nghe tiếng ngươi và tự nhủ: “Giấc ngủ êm đềm của ta đã trôi qua nhiều đến thế ư?—trời đã sắp sáng rồi sao?” Tội ác nghe tiếng ngươi và lẩm bẩm: “Chính là giờ này đây!” Nỗi tuyệt vọng đáp lời ngươi: “Cuộc đời mỏi mệt này lại vơi đi ngần ấy!” Người mẹ trẻ trên chiếc giường của đớn đau và hoan lạc đã đếm từng tiếng chuông ngân vang của ngươi, và lấy đó làm mốc ghi dấu phần đời cùng sự bất tử cho đứa con đầu lòng. Đôi tân lang tân nương đã lắng nghe và cảm thấy đêm hoan lạc của đời mình đang thoảng bay như một giấc mơ. Những thanh âm của ngươi đã khẽ rơi vào tai người sắp lâm chung, báo cho kẻ ấy hay rằng, trước khi ngươi cất tiếng lần tới, linh hồn người đó sẽ về nơi mà không một tiếng nói nào của thời gian có thể chạm tới được nữa. Khốn thay cho người lữ khách chuẩn bị ra đi, nếu tiếng nói của ngươi—tiếng nói của thời gian vùn vụt trôi—chẳng thể dạy cho người ấy bài học nào để bước vào cõi Vĩnh hằng!