Câu chuyện sau đây, với những tình tiết đời thường giản dị tưởng chừng chẳng còn đáng kể lại sau ngần ấy tháng năm dằng dặc, thực ra đã từng dấy lên một niềm quan tâm không nhỏ vào một thế kỷ trước, tại một thương cảng sầm uất thuộc Tỉnh Vịnh. Chiều chập choạng một ngày thu mưa rả rích; một căn phòng khách trên tầng hai của một ngôi nhà nhỏ, bài trí đơn sơ cho xứng với gia cảnh bình dân của những người cư ngụ, song vẫn điểm xuyết vài món đồ lạ mắt đưa về từ bên kia đại dương, cùng mấy món đồ tinh xảo do thổ dân bản xứ làm ra—đó là tất cả những nét phác thảo cần nói trước về khung cảnh và thời gian. Hai người phụ nữ trẻ trung, ưa nhìn ngồi bên lò sưởi, cùng gặm nhấm nỗi đau chung lẫn niềm cay đắng riêng tư của mỗi người. Họ là đôi tân nương của hai anh em ruột, một người đi biển còn một người làm lụng trên đất liền; chỉ trong hai ngày liên tiếp, tin dữ đã dồn dập ập đến báo tin cái chết của cả hai, kẻ gục ngã trước những biến cố nơi chiến trường Canada, người vùi thây giữa sóng gió Đại Tây Dương dữ dội. Niềm trắc ẩn dâng trào trước nỗi mất mát này đã đưa biết bao người tới thăm hỏi, chia buồn chật kín mái ấm của hai chị em dâu góa bụa. Vài người, trong đó có cả vị mục sư, nán lại cho tới lúc chiều tà buông hẳn; rồi từng người một, sau khi thì thầm những câu an ủi trích từ Kinh Thánh chỉ khiến nước mắt đôi góa phụ tuôn rơi nhiều hơn, cũng cáo từ để trở về với mái ấm êm đềm hơn của riêng mình. Dù chẳng hề vô ơn trước lòng tốt của bạn bè chòm xóm, hai người phụ nữ tang tóc vẫn chỉ mong mỏi được ở lại một mình. Từng gắn bó bởi mối quan hệ huyết thống nơi những người còn sống, nay họ lại càng khăng khít hơn bởi sợi dây nối kết với cõi chết; mỗi người đều cảm thấy dường như mọi niềm an ủi mà nỗi đau khổ này có thể đón nhận chỉ có thể tìm thấy nơi lồng ngực của người kia. Họ hòa chung nhịp đập con tim, lặng lẽ khóc cùng nhau. Thế nhưng sau cả tiếng đồng hồ buông mình theo cảm xúc, một trong hai chị em—người vốn chịu sự chi phối của tính cách dịu dàng, trầm lặng mà chẳng hề yếu đuối—bắt đầu nhớ lại những lời răn dạy về sự an phận và lòng nhẫn nại mà đức tin tôn giáo đã truyền thụ cho nàng, từ những ngày nàng chưa từng nghĩ mình sẽ có lúc cần đến. Vả lại, tai ương của nàng ập đến trước, ắt cũng nên là thứ đầu tiên thôi cản trở nàng trở về với bổn phận thường nhật; thế là nàng dọn bàn ra trước ngọn lửa, bày biện một bữa ăn đạm bạc, rồi nhẹ nhàng cầm lấy tay người bạn đồng cảnh.
“Lại đây nào, em dâu yêu quý; cả ngày hôm nay em chưa ăn được lấy một miếng,” nàng nói. “Hãy gượng dậy đi em, ta cùng cầu xin ơn phước cho chút đồ ăn đã được ban cho này.”
Người em dâu lại vốn là người sôi nổi và nhạy cảm, dễ kích động; những cơn đau đầu tiên của nỗi mất mát vừa qua đã trào ra bằng những tiếng thét xé lòng và những lời than khóc vật vã. Lúc này, nàng co rúm lại trước lời nói của Mary, tựa hồ một người đang mang thương tích phải rụt tay trước bàn tay chạm vào vết thương đang nhức nhối.
“Chẳng còn ơn phước nào dành cho em nữa đâu, em cũng chẳng buồn cầu xin làm gì!” Margaret òa khóc nức nở. “Giá như ý Chúa rủ lòng thương cho em chẳng bao giờ phải nuốt trôi một miếng ăn nào nữa trên đời!”
Thế nhưng nàng cũng run lên trước những lời lẽ đầy phản nghịch ấy gần như ngay khi vừa thốt ra, rồi từng chút một, Mary đã thành công đưa tâm trí người em dâu dần trở lại trạng thái trầm tĩnh giống như mình. Thời gian trôi đi, giờ nghỉ ngơi thường nhật đã điểm. Hai người anh em cùng những cô dâu mới cưới, bước vào đời sống hôn nhân với chút sản nghiệp ít ỏi vừa đủ cho phép họ đi đến quyết định ấy, đã cùng nhau hợp lại dưới một mái nhà; họ chia sẻ quyền hạn bình đẳng nơi phòng khách và giữ sự riêng tư tuyệt đối trong hai phòng ngủ liền kề ngay bên cạnh. Hai người góa phụ lui về chốn ấy sau khi đã vùi tro lên đống than sắp tàn trong lò sưởi và đặt một ngọn đèn thắp sáng trên bệ lò. Cửa của cả hai gian phòng đều để mở, khiến cho một phần bên trong mỗi phòng và những chiếc giường buông rèm hờ hững đều có thể nhìn thấy nhau. Giấc ngủ chẳng cùng lúc tìm đến với hai chị em. Mary đón nhận hiệu ứng thường thấy sau những nỗi đau âm thầm chịu đựng, nàng sớm chìm vào quên lãng tạm thời; trong khi Margaret lại càng lúc càng bồn chồn, phát sốt lên khi đêm dần buông những canh giờ sâu thẳm và tĩnh mịch nhất. Nàng nằm lắng nghe những hạt mưa rơi đều đều đơn điệu, chẳng hề bị lay chuyển bởi một làn gió thoảng; một xung động thần kinh liên tục thôi thúc nàng nhấc đầu khỏi gối, ngước nhìn sang buồng của Mary và khoảng không gian nằm giữa hai căn phòng. Ánh đèn lạnh lẽo hắt bóng những đồ đạc lên tường, ghim chặt chúng bất động ở đó, trừ những lúc bóng hình chao đảo bởi một ngọn lửa bỗng chốc bập bùng. Hai chiếc ghế bành trống trải vẫn nằm ở vị trí cũ hai bên lò sưởi, nơi hai anh em từng quen ngồi với vẻ uy nghiêm trẻ trung và rạng rỡ tiếng cười của những bậc gia chủ; hai chiếc ghế mộc mạc hơn đặt kề bên, những chiếc ngai vàng đích thực của vương quốc nhỏ bé ấy, nơi Mary và chính nàng từng đem yêu thương để thực thi quyền năng mà chính yêu thương đã mang lại. Ánh lửa rực rỡ tươi vui khi xưa từng sưởi ấm cho vòng tròn hạnh phúc, và ánh sáng leo lét như đã chết của ngọn đèn đêm nay có lẽ lại thật vừa vặn cho cuộc tái hợp của họ lúc này. Giữa lúc Margaret rên rỉ trong cay đắng, nàng chợt nghe thấy tiếng gõ cửa ngoài phố.
“Mới hôm qua thôi, nghe thấy âm thanh này lòng mình đã nhảy nhót biết bao!” nàng thầm nghĩ, nhớ lại nỗi khắc khoải nàng từng nếm trải khi đằng đẵng ngóng trông tin tức của chồng.
“Bây giờ ta chẳng buồn bận tâm nữa; cứ mặc cho họ đi đi, ta sẽ chẳng dậy đâu.”
Nhưng ngay cả khi thứ hờn dỗi trẻ con ấy khiến nàng quyết định như vậy, hơi thở của nàng đã trở nên dồn dập, đôi tai căng ra để đón đợi tiếng gọi cửa lặp lại lần nữa. Thật khó lòng mà tin được cái chết của một người mà ta hằng coi như nửa phần xương thịt của chính mình. Tiếng gõ cửa lại vang lên thành từng nhịp chậm rãi, đều đặn, dường như được đập bằng phần thịt mềm của một nắm đấm, kèm theo những lời nói nghe mơ hồ qua mấy lần vách dày. Margaret nhìn sang phòng chị dâu, thấy nàng vẫn còn chìm sâu trong giấc nồng. Nàng ngồi dậy, đặt chân xuống sàn, khoác vội manh áo lên người, toàn thân run rẩy giữa nỗi sợ hãi và niềm háo hức lẫn lộn.
“Lạy trời phù hộ cho con!” nàng thở dài. “Mình chẳng còn gì để mà sợ hãi nữa, vậy mà dường như mình lại hèn nhát hơn gấp mười lần trước kia.”
Chộp lấy ngọn đèn trên bệ lò sưởi, nàng vội vã bước lại bên khung cửa sổ nhìn thẳng xuống cửa ra vào ngoài phố. Đó là một khung cửa chớp quay trên bản lề; sau khi đẩy nó ra, nàng khẽ thò đầu vào bầu không khí ẩm ướt. Một chiếc đèn lồng đang nhuộm đỏ mặt trước ngôi nhà và soi bóng lập lờ xuống những vũng nước gần đó, trong khi một biển đêm đen đặc nuốt chửng mọi vật chung quanh. Khi cánh cửa sổ kêu ken két trên bản lề, một người đàn ông đội chiếc mũ rộng vành, khoác áo chăn thô bước ra khỏi phần hiên nhô ra của tầng trên, ngước nhìn lên xem ai là người đã bị tiếng gõ của mình đánh thức. Margaret nhận ra đó là một chủ quán trọ tốt bụng trong thị trấn.
“Bác Parker, bác muốn tìm ai thế?” người góa phụ kêu lên.
“Trời đất ơi, cô Margaret đấy ư?” người chủ quán trọ đáp. “Tôi cứ sợ người đó lại là cô Mary; tôi thì chúa ghét nhìn thấy một người đàn bà trẻ tuổi phải chịu cảnh khốn khổ, nhất là khi tôi chẳng có lấy nửa lời an ủi để thì thầm vào tai cô ấy.”
“Vì Chúa, bác mang tin tức gì đến vậy?” Margaret hét lên.
“Chẳng là, có một người đưa tin hỏa tốc vừa qua thị trấn cách đây nửa giờ,” bác Parker nói, “đi từ khu vực pháp lý phía đông mang theo thư từ của thống đốc và hội đồng. Anh ta ghé quán tôi nghỉ chân, uống hớp nước ăn miếng bánh, tôi mới hỏi thăm xem ngoài biên giới có tin tức gì. Anh ta bảo ta đã thắng thế trong trận giao tranh mà cô biết đấy, và mười ba người bị báo tử thực ra vẫn bình an vô sự, chồng cô cũng nằm trong số đó. Hơn nữa, chú ấy còn được cử vào đội hộ tống để giải đám tù binh Pháp và Da Đỏ về nhà lao của tỉnh. Tôi nghĩ cô chắc chẳng phiền lòng nếu bị đánh thức giấc ngủ đâu, nên mới rảo bước sang đây báo cho cô hay. Chúc cô ngủ ngon nhé.”
Nói đoạn, người đàn ông chất phác rảo bước rời đi; chiếc đèn lồng của ông lấp lóa dọc theo con phố, làm hiện lên những hình thù mờ ảo của vạn vật và những mảnh vụn của thế gian, tựa như trật tự đang le lói giữa hỗn mang, hay ký ức đang lang thang về miền dĩ vãng. Nhưng Margaret đâu còn tâm trí nán lại để ngắm nhìn những cảnh tượng đầy tính họa ấy. Niềm vui bùng lên, soi rọi bừng sáng tâm can nàng trong chớp mắt; nín thở, đôi chân như mọc cánh, nàng bay vội về phía giường của chị dâu. Dẫu vậy, nàng đã khựng lại nơi ngưỡng cửa phòng ngủ, khi một ý nghĩ đau đớn bất chợt ùa vào tâm trí.
“Tội nghiệp chị Mary!” nàng tự nhủ. “Lẽ nào mình lại đánh thức chị ấy dậy, để chị phải nếm trải nỗi đau bị cứa sâu thêm trước niềm hạnh phúc của mình ư? Không; mình sẽ chôn chặt điều này trong lòng cho tới sáng mai.”
Nàng tiến lại gần giường để xem Mary có đang ngủ yên giấc hay không. Mặt Mary hơi nghiêng vào gối, dường như đã vùi vào đó để khóc; thế nhưng lúc này, một vẻ mãn nguyện tĩnh lặng lại hiện rõ trên khuôn mặt ấy, tựa như cõi lòng nàng, ví như một mặt hồ sâu thẳm, đã trở nên phẳng lặng bởi những gì đã chết chìm sâu quá đỗi vào đáy nước. Thật may mắn thay, và cũng thật kỳ lạ xiết bao, khi những nỗi buồn nhẹ nhàng hơn lại chính là thứ dệt nên những giấc chiêm bao. Margaret ngần ngại không nỡ làm phiền chị dâu, cảm thấy như thể vận may lớn hơn của bản thân đã vô tình biến nàng thành kẻ phụ bạc, và cái giá phải trả cho việc tiết lộ điều bí mật kia ắt sẽ là một tình cảm bị đổi thay, sứt mẻ. Nàng dứt khoát quay gót bước đi. Nhưng niềm hân hoan chẳng thể nào kìm nén được lâu, ngay cả trước những tình cảnh mà vào một thời khắc khác ắt đã dấy lên nỗi bi sầu nặng trĩu. Tâm trí nàng tràn ngập những ý nghĩ tươi vui, cho đến khi giấc ngủ lẻn đến, biến chúng thành những ảo ảnh còn rực rỡ và phóng túng hơn, tựa như hơi thở của mùa đông (nhưng ôi, một sự so sánh mới lạnh lùng làm sao!) vẽ nên những đường nét hoa văn kỳ ảo trên mặt kính cửa sổ.
Đêm đã về khuya, Mary giật mình tỉnh giấc. Một giấc mộng sống động vừa cuốn nàng vào cõi đời hư ảo, dẫu vậy nàng chỉ còn nhớ được rằng nó đã bị cắt ngang ngay vào cái khoảnh khắc lôi cuốn nhất. Trong chốc lát, cơn ngái ngủ còn bảng lảng quanh nàng như làn sương sớm, khiến nàng chưa thể nhận thức rõ ràng hoàn cảnh thực tại của mình. Với chút ý thức còn mông lung, nàng lắng nghe hai ba đợt gõ cửa dồn dập và gấp gáp; ban đầu nàng ngỡ tiếng động ấy là lẽ tự nhiên, như hơi thở nàng hít vào; tiếp đến, nó dường như là việc chẳng liên quan gì tới mình; và cuối cùng, nàng mới sực nhận ra đó là một tiếng gọi bắt buộc phải đáp lại. Đúng lúc ấy, nỗi nhức nhối của ký ức phóng thẳng vào tâm trí nàng; tấm màn che của giấc ngủ bị giật phăng khỏi gương mặt của niềm đau buồn; ánh sáng mờ ảo của căn phòng cùng những đồ vật hiện ra trong đó đã lưu giữ mọi ý nghĩ từng bị đình trệ của nàng, và trả lại nguyên vẹn ngay khi nàng vừa mở mắt. Lại một hồi gõ dồn dập vang lên nơi cánh cửa phố. Sợ em dâu cũng bị đánh thức, Mary choàng vội chiếc áo khoác có mũ trùm đầu, cầm lấy ngọn đèn trên bệ lò sưởi và bước nhanh ra cửa sổ. Thật tình cờ, cánh cửa sổ chưa cài then nên dễ dàng mở ra dưới tay nàng.
“Ai ở đó đấy?” Mary run rẩy hỏi khi nhìn ra ngoài.
Cơn bão đã tan, và vầng trăng đã lên cao; ánh trăng chiếu rọi lên những vầng mây rách tơi tả phía trên, và rọi xuống những mái nhà đen thẫm vì ướt nước phía dưới, cùng những hồ nước nhỏ đọng lại sau cơn mưa đang lăn tăn gợn sóng bạc dưới nét mê hoặc thoảng qua của một ngọn gió lành. Một chàng trai trẻ trong bộ đồ thủy thủ, người ướt sũng như thể vừa trồi lên từ đáy biển sâu, đang đứng đơn độc dưới khung cửa sổ. Mary nhận ra đó là người kiếm sống bằng những chuyến hải trình ngắn dọc theo bờ biển; và nàng cũng chẳng quên rằng trước khi nàng xuất giá, anh ta từng là một kẻ cầu hôn không thành.
“Anh tìm gì ở đây thế, Stephen?” nàng hỏi.
“Vui lên đi, Mary, vì anh đến để an ủi em đây,” kẻ si tình bị cự tuyệt đáp lại. “Em phải biết là anh mới về đến nhà chưa đầy mười phút trước, và điều đầu tiên mẹ anh nói với anh chính là tin dữ về chồng em. Thế nên, chẳng buồn nói lại với bà cụ một lời, anh chộp lấy cái mũ rồi ba chân bốn cẳng chạy biến ra khỏi nhà. Anh chẳng thể nào chợp mắt nổi lấy một giây trước khi nói chuyện với em, Mary à, vì chút nghĩa tình xưa cũ.”
“Stephen, tôi cứ ngỡ anh là người đứng đắn hơn thế!” người góa phụ kêu lên, nước mắt giàn giụa và toan khép khung cửa chớp lại; bởi lẽ nàng chẳng có chút mảy may ý định muốn bắt chước người vợ đầu của Zadig.
“Kìa dừng lại đã, nghe anh kể hết chuyện cái đã!” người thủy thủ trẻ thốt lên. “Anh bảo này, chiều hôm qua tàu bọn anh có bắt chuyện với một chiếc thuyền hai cột buồm từ chính quốc Anh vượt biển vào. Và em đoán xem anh đã thấy ai đứng trên boong tàu, vẫn khỏe mạnh tráng kiện, chỉ có hơi gầy đi một chút so với năm tháng trước?”
Mary nhoài người ra ngoài cửa sổ, nhưng nghẹn ngào không nói nên lời. “Chính là chồng em đấy chứ ai,” chàng thủy thủ hào hiệp nói tiếp. “Chú ấy cùng ba người khác đã bám vào một chiếc cột buồm vỡ để thoát thân khi tàu Blessing bị lật úp. Con thuyền buồm ấy sẽ cập vịnh vào rạng sáng thôi, với chiều gió này, và em sẽ thấy chú ấy ở đây vào ngày mai. Đó là niềm an ủi anh mang đến cho em đấy, Mary, thôi chúc em ngủ ngon nhé.”
Anh vội vã rảo bước đi, trong khi Mary dõi mắt nhìn theo anh với một mối hoài nghi về thực tại tỉnh thức, nỗi nghi hoặc dường như cứ lúc đậm lúc nhạt khi anh lúc thì chìm vào bóng tối của những nếp nhà, lúc lại hiện ra dưới những vệt trăng sáng trải dài. Thế nhưng từng chút một, một dòng chảy ngập tràn niềm tin phước hạnh dâng trào trong tim nàng, mang sức mạnh đủ sức quật ngã nàng nếu như nó ập đến đột ngột hơn. Xung động đầu tiên thúc giục nàng đánh thức cô em dâu dậy để san sẻ niềm vui sướng mới vừa nhen nhóm. Nàng mở cánh cửa phòng ngủ—cánh cửa đã được khép lại trong đêm dù chưa gài then—tiến lại bên mép giường và toan đặt tay lên vai người đang say ngủ. Nhưng rồi nàng sực nhớ rằng Margaret sẽ thức giấc để đối diện với những ý nghĩ về cái chết và nỗi bi ai, thứ đau đớn sẽ càng cay đắng bội phần khi đặt cạnh niềm hạnh phúc tột cùng của riêng nàng. Nàng để những tia sáng của ngọn đèn rọi lên thân hình vô tri vô giác của người phụ nữ chịu cảnh tang thương. Margaret nằm trong giấc ngủ chập chờn, chăn mền xộc xệch quanh người; đôi má thanh xuân ửng hồng, và đôi môi hé mở trong một nụ cười rạng rỡ; một nét biểu cảm của niềm hân hoan, dẫu bị mí mắt khép chặt chặn lối, vẫn cố trào dâng như làn hương trầm tỏa khắp toàn bộ gương mặt.
“Em dâu tội nghiệp của chị! Rồi em sẽ thức tỉnh quá sớm khỏi giấc mộng ngọt ngào ấy thôi,” Mary thầm nghĩ.
Trước khi rời đi, nàng đặt ngọn đèn xuống, cố gắng sửa sang lại chăn màn để làn khí lạnh không làm hại người đang thiếp đi trong cơn sốt mộng. Thế nhưng bàn tay nàng run rẩy chạm vào cổ Margaret, một giọt nước mắt cũng vô tình rơi xuống má nàng, và Margaret bỗng giật mình thức giấc.