Trước mắt ta là một tập báo cũ, mỗi tờ chỉ vỏn vẹn nửa trang giấy nhỏ, ố vàng theo năm tháng, chất giấy thô ráp và in bằng thứ con chữ vụng về thuở trước. Diện mạo của chúng toát lên một vẻ cổ kính kỳ lạ, đối lập hẳn với một loại hình văn tự mà ta vốn quen coi là chỉ gắn liền với hiện tại nhất thời. Dẫu được làm ra với số mệnh ngắn ngủi, những trang giấy mỏng manh này lại tồn tại lâu hơn cả người thợ in lẫn toàn bộ danh sách độc giả đặt mua thời ấy; xét về mặt hiện hữu vật chất, chúng thậm chí còn bền bỉ hơn phần lớn gỗ đá, gạch ngói của chính thị trấn nơi chúng ra đời. Nhưng đó mới chỉ là chiến tích nhỏ nhoi nhất. Thể chế, quyền lợi, dư luận, tóm lại là mọi thực cảnh luân lý cùng thời với ngày chúng phát hành, thảy đều đã trôi vào dĩ vãng, chẳng để lại chứng tích nào chân thực hơn những mảnh giấy tàn phai này. Thật diễm phúc thay những người làm báo! Tác phẩm của họ vượt trội muôn loài về sự đón nhận tức thì, và chắc chắn sẽ gặt hái một giá trị rất khác cùng với bước xoay vần của thời gian. Như nàng tiên tri Sibyl thuở nọ, họ gieo những chiếc lá của mình vào ngọn gió, để rồi hậu thế gom góp lại, nâng niu như những chất liệu tinh túy nhất cho kho tàng minh triết của mình. Bằng ngòi bút vội vã, họ viết cho cõi thiên thu.
Thật thú vị khi dùng hai ngón tay kẹp lấy một mảnh báo nhỏ xỉn màu này, rồi mường tượng ra nhân vật từng cầm nó hơ trước đống lửa hơn chín mươi năm về trước, khi mực in vẫn còn ươn ướt và bốc hơi nghi ngút. Nhiều số báo còn ghi tên một bậc quyền quý thời thuộc địa. Kìa, ngài đang ngồi đó—một vị thiếu tá, một nghị viên hội đồng, lại là một thương nhân thế lực—yên vị trên chiếc ghế bành lưng cao, đội bộ tóc giả trang nghiêm, vận y phục tề chỉnh xứng hợp với nét uy nghi bệ vệ trên dung mạo, chẳng mảy may chuộng vẻ xa hoa nào ngoại trừ đôi khóa giày bằng bạc to bản chạm trổ cầu kỳ. Hãy nhìn vẻ cung kính tột bậc trên gương mặt ngài khi đọc bài diễn từ đầy ân sủng của Đức Vua; nét trầm tư tột bực khi suy ngẫm về một đoạn tin chính trị chốn tỉnh hạt; và ánh mắt sắc sảo khác thường khi lướt qua tin tức tàu bè cùng các mục quảng cáo thương mại. Hãy quan sát, rồi mỉm cười! Sinh thời ngài có thể là bậc trí giả; nhưng với chúng ta hôm nay, sự khôn ngoan của giới chính khách thời ấy trông chẳng khác nào trò khờ dại, bởi ta đã có thể so sánh những lời tiên đoán với kết quả thực tế; và vị thương gia già kia dường như chỉ hoài công theo đuổi những điều phù phiếm, vì ta biết rõ những con tàu ngài hằng ngóng đợi đã chìm sâu dưới đáy biển hoặc mục rữa nơi bến cảng; những tấm vải dạ ngoại nhập của ngài đã rách tả tơi từ lâu, những chuyến hàng rượu vang đều đã cạn đến giọt cặn cuối cùng, và ngay cả những trang sổ cái quý giá nhất của ngài nay cũng thành giấy lộn. Thế nhưng, công việc bận rộn của ngài chưa chắc đã hư ảo bằng những lời thuyết giáo triết lý của chúng ta. Ở cõi đời này, ta chỉ là tạo vật của khoảnh khắc, sinh ra để đuổi theo những điều chốc lát, họa hoằn lắm mới có đôi ý nghĩ mơ hồ hướng tới cõi vĩnh hằng, và may ra cũng chỉ tồn tại được ngần ấy thời gian. Mọi triết lý muốn tách con người ra khỏi hiện tại rốt cuộc chẳng qua cũng chỉ là mớ ngôn từ rỗng tuếch.
Trang đầu của phần lớn những tờ báo cổ này gây buồn ngủ chẳng khác nào một vạt hoa anh túc. Nơi đây, ta bắt gặp một vị mục sư uyên bác, hay có lẽ là một giáo sư Cambridge, dành trọn mấy tuần liền để viết bài phê bình bản dịch của Tate và Brady khi so với bản Thánh vịnh của New England. Lẽ dĩ nhiên, phần ưu ái luôn thuộc về tác phẩm bản xứ. Chỗ kia lại là các y sĩ bất đồng về cách chữa trị chứng sốt thối rữa đang hoành hành, thóa mạ lẫn nhau bằng giọng điệu cay độc rất đỗi đặc trưng khiến cho cuộc tranh cãi cũng không đến nỗi hoàn toàn khó đọc. Nơi khác là Viện trưởng Wigglesworth cùng Mục sư Tiến sĩ Colman đang ra sức quyên góp ngân quỹ ủng hộ các nhà truyền giáo giữa cộng đồng người da đỏ vùng Vịnh Massachusetts. Giá như ngày nay nhiệm vụ truyền giáo ấy cũng dễ dàng được như thế! Lại có—bởi dưới ánh mặt trời chẳng có chi là mới lạ—những lời than phiền liên miên về tình trạng rối loạn tiền tệ, cùng dự án mở một ngân hàng với số vốn năm trăm nghìn bảng Anh thế chấp bằng đất đai. Đây đó là các bài tiểu luận văn chương trích từ tạp chí Gentleman’s Magazine; rồi những bài châm biếm chống lại Kẻ tiếm vị lấy từ các nhật báo London. Và thi thoảng, lại xuất hiện vài mẩu hài hước mang phong vị New England, vẻ dí dỏm gượng gạo đến tội nghiệp, tựa như một kẻ vốn nghiêm trang tột bực, vì quá sốt sắng làm vui lòng người khác mà nhảy điệu jig trên nền nhạc thánh ca đám ma. Tất cả những thứ ấy thật tẻ nhạt, và ta đành phải lật giở sang trang.
Sẽ thú vị hơn nhiều, và cũng thu lượm được đôi phần bổ ích, khi ta nghiền ngẫm những mẩu tin vặt phản ánh phong tục cùng hoàn cảnh của xứ sở này. Thời ấy New England mang vẻ đẹp kỳ thú hơn hiện nay khôn xiết, thậm chí hơn bất kỳ giai đoạn nào mà con người còn nhớ được; khi ấy dải văn minh mới chỉ là một vệt hẹp men theo bìa rừng rậm bạt ngàn, nơi cư dân bản địa vẫn còn đủ đông đúc để tạo nên sự tương phản rõ rệt giữa nếp sống hoang dã với tập tục ngàn đời của một cõi trời khác. Cư dân da trắng cũng đa tạp bởi dòng người phiêu bạt bị trục xuất khỏi cố hương, cùng sự liên tục đưa vào những người đầy tớ theo khế ước từ Ireland và các xứ khác; thế nên luôn có một đám đông hoang dã, bất định, tạo thành một thiểu số đầy thế lực bên cạnh hậu duệ thuần thành của những người Thanh giáo. Lại thêm tầng lớp nô lệ, phủ bóng tối ảm đạm lên bức tranh toàn cảnh xã hội. Tất cả những điều đó đưa đến vô vàn sự việc kỳ lạ và biến cố đa dạng, mà ta có thể nhặt ra bao ví dụ từ các cột báo này, nơi chúng được thuật lại bằng văn phong mộc mạc và cổ kính, làm nổi bật lên những nét chấm phá ly kỳ. Lẽ tự nhiên, hoàn cảnh ấy ắt phải tác động đến tâm tính đại chúng, khiến nếp sống của họ nhìn chung phóng túng, kém quy củ hơn thế hệ con cháu sau này. Chẳng có bằng cớ nào cho thấy chuẩn mực đạo đức thuở ấy cao hơn bây giờ; hay nói đúng hơn, đạo đức khi đó chưa hề được định hình rõ ràng như thời nay. Dường như số vụ lừa đảo, trộm cắp cũng nhiều chẳng kém gì những việc làm lương thiện; có những vụ giết người vì bốc đồng lẫn mưu sát có toan tính; rồi những cuộc ẩu đả đổ máu trong cơn say. Vài bậc tiền nhân của chúng ta dường như cũng vớ phải những người vợ trắc nết, nếu ta tin vào các thông cáo liên miên về chuyện đào tẩu, bỏ bê nghĩa vụ vợ chồng. Khung cùm, cột xử trượng, ngục tối và giá treo cổ, mỗi thứ đều phát huy công dụng trong chuỗi ngày xa xưa ấy; tóm lại, mỗi bận trí tưởng tượng đưa ta về quá khứ, ta lại thấy đó là một thời đại thô bạo và khắc nghiệt hơn thời đại chúng ta, hầu như chẳng có ưu thế rõ rệt nào ngoài những nét u buồn nhuốm lên kiếp nhân sinh. Dù có hoài công khoác lên bức tranh thời kỳ này bầu không khí tươi vui, rạng rỡ, trong trí tưởng tượng của ta cũng chẳng hiện lên điều gì ngoài một đoàn người mặt mày ủ rũ, chầm chậm bước đi giữa màn lam xám xịt ảm đạm. Mùa đông thuở ấy chắc chắn đã ập đến với những cơn bão dữ dội hơn bây giờ, vùi lấp những lối mòn nhỏ hẹp xuyên rừng, và phủ kín các nẻo đường duyên hải bằng những đụn tuyết cao như núi; đến nỗi phải mất nhiều tuần sau tờ báo mới có thể loan tin bao nhiêu lữ khách đã bỏ mạng, hay xác những con tàu đắm nào đã dạt vào bờ. Cái lạnh thời ấy buốt giá hơn và dai dẳng sang tận mùa xuân, khiến góc lò sưởi vẫn là chỗ ngồi êm ái cho mãi tới sau ngày lễ Đầu tháng Năm. Căn cứ vào số lượng tai nạn được ghi nhận, ta có thể ngỡ rằng những “hòn đá sét”, như cách người xưa gọi, đã giáng xuống tháp chuông, nhà cửa và những kẻ khốn cùng không nơi nương náu với tần suất dày đặc và chết chóc hơn. Nói tóm lại, các bậc tiền nhân đã phải hứng chịu sự thịnh nộ của những yếu tố tự nhiên hung bạo và tàn nhẫn hơn chúng ta nhiều. Không những thế, người ta còn linh cảm thấy một cơn giông bão kinh hoàng hơn cả giông bão của đất trời. Rải rác ở hai ba ngày tháng khác nhau, ta bắt gặp những câu chuyện kể về tiếng trống, tiếng kèn cùng đủ thứ nhạc hành quân rền vang xé toạc bầu trời đêm, hòa lẫn với tiếng gầm của đại bác và tiếng rền của súng trường—những âm vang dự báo điềm gở sắp sửa làm rung chuyển cả mảnh đất này. Bên cạnh những điềm triệu hư ảo nơi không trung, còn có tin đồn về các hạm đội Pháp ngoài khơi, và những cuộc hành quân của liên quân Pháp-Ấn qua chốn rừng hoang dọc theo ranh giới các khu định cư. Thêm vào đó, xứ sở này còn nhuốm màu tang tóc bởi những trận dịch bệnh hiểm nghèo. Bệnh đậu mùa hoành hành khắp nhiều thị trấn, và dẫu là một tai ương quá đỗi quen thuộc, nó dường như vẫn gieo rắc nỗi kinh hoàng hệt như cơn dịch bệnh mới từng xua đuổi đám đông tháo chạy khỏi phố Wall và Broadway. Lại còn có những cơn sốt mùa thu, cùng chứng viêm họng truyền nhiễm hủy diệt—những căn bệnh chưa từng thấy trong sách y thư. Niềm mê tín mù quáng thuở trước vẫn chưa tiêu tan đến mức không thể làm dày thêm bóng tối của đương thời. Thật vậy, trên báo có mẩu thông cáo của một ủy ban thuộc Viện Lập pháp, kêu gọi cung cấp thông tin về tình cảnh của những nạn nhân trong “tai họa năm 1692 vừa qua”, nhằm bồi thường cho những mất mát và bất hạnh của họ. Thế nhưng, thái độ dè dặt khi người ta thấy cần phải nhắc đến cơn mê muội về thuật phù thủy sau hơn bốn mươi năm trôi qua cho thấy vẫn còn đó biết bao lầm lạc dai dẳng, song hành cùng bước tiến của những tư tưởng khai sáng hơn. Bàn tay sắt của Thanh giáo dường như vẫn ghì chặt dây cương quyền lực, dẫu một vài sắc lệnh cho thấy mầm mống ngỗ nghịch nơi dân chúng. Các thẩm phán hạt Suffolk, sau lời mở đầu rằng trật tự đã bị xáo trộn nghiêm trọng bởi những kẻ ra vào thị trấn bằng xe ngựa, xe hai bánh, xe mui trần cùng các loại xe lăn bánh khác vào buổi tối trước ngày Sa-bát, liền ra thông cáo rằng kể từ nay sẽ cắt cử một đội lính gác tại “cổng phòng sự” để ngăn chặn những hành vi ngang ngược này. Thật buồn cười khi thấy Boston khoác lên diện mạo của một thành trì có tường bao, được canh giữ—rất có thể—bởi một tiểu đội giáo dân dưới sự chỉ huy của một phó tế. Thống đốc Belcher thì ban bố sắc lệnh chống lại những “kẻ buông tuồng và phóng đãng” thường chặn người qua đường vào ngày mùng 5 tháng Mười một, “còn gọi là Ngày Lễ Giáo hoàng”, để cưỡng đoạt tiền bạc châm lửa đốt đống lửa trại. Trong trường hợp này, đám thường dân thậm chí còn thủ cựu kiểu Thanh giáo hơn cả quan tòa.
Nghi thức tang lễ cầu kỳ cũng hoàn toàn ăn khớp với tính chất u uất của thời đại. Trong những cái chết thông thường, thợ in hiếm khi quên ghi nhận rằng thi hài đã được “an táng hết sức đoan trang”. Nhưng khi một bậc nhân vật quyền thế hơn buông tay xuôi bước, sự tạ thế của ngài “đáng kính” nọ sẽ được loan báo cùng mọi chức tước từ phó tế, thẩm phán, nghị viên cho tới đại tá; kế đến là đôi dòng phác họa huy hiệu của các bậc tổ tiên danh giá, và sau cùng là tường thuật về sự tráng lệ đen tối của đám tang, cùng khoản chi hào phóng cho khăn quàng, găng tay và nhẫn tang. Đoàn đưa tang chầm chậm lướt qua trước mắt ta, đúng như những gì ta từng thấy trên các bức tranh khắc gỗ thời ấy: cỗ quan tài, những người khiêng áo quan, và đám thân bằng quyến thuộc thê lương quét dài tà áo đen chấm đất, trong khi Thần Chết ghê rợn, một bộ xương dị hình mang đủ thứ biểu tượng thảm sầu, khệnh khạng dẫn đầu đầy ma quái. Thời ấy có một người thợ đóng xe tên là John Lucas, dường như kiếm sống chủ yếu bằng việc cho thuê một cỗ xe tang màu đen tuyền. Tuy nhiên, nếu để lại trong tâm trí người đọc ấn tượng u ám đến nhường ấy thì e không công bằng; cũng đừng quên rằng niềm hạnh phúc có thể đoan trang sải bước trong bộ y phục sẫm màu, chẳng kém gì khi nó nhẹ nhàng nhảy múa trong tà áo hội hè. Và điều này nhắc ta nhớ đến một mẩu thông báo tình cờ về “trường dạy múa gần Cây Cam”, từ đó ta có thể suy ra rằng nghệ thuật khiêu vũ đôi khi vẫn được thực hành, dẫu có lẽ đã được tiết chế lại thành những chuyển động nghiêm trang mang tính đặc trưng. Thú tiêu khiển này có lẽ chỉ giới hạn trong giới quý tộc, nơi viên Thống đốc đại diện hoàng gia làm trung tâm. Nhưng ta không khỏi bất bình trước nỗ lực của Jonathan Furness nhằm du nhập một trò tiêu khiển đáng chê trách hơn: y thách cả xứ đọ sức với con ngựa thiến màu đen của mình trong một cuộc đua trị giá một trăm bảng, phân định thắng thua tại Bãi cỏ Metonomy hoặc Bãi biển Chelsea. Chẳng thể suy đoán được gì về phong tục thời đại từ trò ngông cuồng của một cá nhân đơn lẻ. Thời ấy không có những cơ hội vui chơi hàng ngày và liên tục; nhưng đôi khi dân chúng vẫn hoan hỷ theo cách riêng biệt của họ, thường là với một nụ cười bình thản, sùng kính hơn là một tràng cười sảng khoái, chẳng hạn như khi họ cùng tề tựu như một đại gia đình vào Lễ Tạ ơn, hay tận hưởng niềm hân hoan rộn rã hơn suốt những ngày tươi vui của Tuần lễ Bầu cử. Đó mới chính là mùa lễ hội thực sự của New England. Những đợt duyệt binh thời chiến tranh ấy mang ý nghĩa quá đỗi hệ trọng nên không thể xếp vào hàng giải trí; song chúng khuấy động và tiếp thêm sinh khí cho tinh thần đại chúng, đồng thời là dịp tổ chức yến tiệc trang trọng cho thống đốc cùng các bậc yếu nhân trong tỉnh hạt, trên sự tổn phí của các sĩ quan phụ trách thao trường. Cuộc Cách mạng đã xóa bỏ một ngày hội khỏi niên lịch của chúng ta; bởi lẽ kỷ niệm ngày sinh của nhà vua dường như từng được cử hành với vẻ uy nghiêm tột bậc, bằng những loạt đại bác chào mừng từ Lâu đài William, một cuộc diễu binh, một bữa đại tiệc tại tòa thị chính, và màn thắp đèn hoa rực rỡ vào buổi tối. Chẳng có chút gì gượng ép hay giả dối trong những bằng chứng biểu thị lòng trung thành ấy dành cho George Đệ Nhị. Chừng nào còn khiếp sợ sự phục hồi của một vương triều theo Giáo hoàng, dân chúng chừng đó còn nhiệt thành ủng hộ triều đại Hanover: hơn nữa, tầng lớp quan lại cai trị trực tiếp tại xứ sở này chính là tấm lá chắn ngăn cách giữa quân vương với những nỗi bất mãn thi thoảng dấy lên ở các thuộc địa; những con sóng bè phái đôi khi chạm tới chiếc ghế của thống đốc, nhưng chẳng bao giờ dâng cao đến tận ngai vàng. Vì thế, cho đến khi sự áp bức được cảm nhận là xuất phát từ chính bàn tay nhà vua, New England vẫn hết lòng hoan hỉ trong ngày sinh nhật của Đức Ngài.
Nhưng chúng tôi ngờ rằng, nô lệ mới là tầng lớp vui tươi nhất trong dân chúng, bởi họ có thiên phú là giữ được niềm vui ngay cả trong những hoàn cảnh tồi tệ nhất; và dưới sự cai quản gia đình của các bậc tiền nhân, họ phải chịu đựng tương đối ít gian truân. Thời đó dường như có một thị trường buôn bán tấp nập thứ hàng hóa con người này. Chẳng có quảng cáo nào thường gặp hơn những mẩu rao: “một gã da đen, kham được hầu hết mọi việc nhà”; “một phụ nữ da đen, trung thực, khỏe mạnh và tháo vát”; “một thiếu nữ da đen hội tụ nhiều đức tính đáng mơ ước”; “một người đàn ông da đen, rất thích hợp làm thợ may.” Ta chẳng rõ sự thích hợp bẩm sinh với nghề may vá ấy nằm ở chỗ nào, trừ phi là do một cấu tạo cơ thể đặc biệt nào đó giúp anh ta ngồi xếp bằng dễ dàng hơn. Khi số lượng nô lệ trong một gia đình sinh sôi quá mức bất tiện—mà việc dìm chết những đứa con thừa thãi như dìm một lứa mèo con thì lại chẳng hợp với đạo lý cho lắm—người ta sẽ đăng thông báo: “cho không một đứa trẻ da đen”. Đôi khi các nô lệ tự giành quyền sở hữu thân xác mình và bỏ trốn; giữa muôn vàn trường hợp như thế, Thống đốc từng phát lệnh truy nã gắt gao tên nô lệ Juba của ngài. Nhưng, dù không dám nói nửa lời nhằm giảm nhẹ cho toàn bộ chế độ ấy, chúng tôi vẫn thú thật rằng Caesar, Pompey, Scipio và tất cả những kẻ mang tên các vĩ nhân La Mã ấy, hẳn đã sáng suốt hơn nếu an phận ở nhà, cho gia súc ăn, rửa bát đĩa—tóm lại là gánh vác phần việc vừa phải của mình trong kiếp nhân sinh mà không bị những nỗi lo toan của cuộc đời dày vò. Những thành viên da đen trong tòa dinh thự không hề bị gạt ra ngoài tình cảm gia đình: trong các gia đình bậc trung, họ có chỗ ngồi nơi bàn ăn; và khi mọi người quây quần quanh bếp lửa lúc chiều tà, ánh lửa lại bừng lên trên những gương mặt đen bóng của họ, hòa lẫn thân tình với lũ con của người chủ. Chắc hẳn việc nhìn thấy những người đàn ông và đàn bà da trắng được đưa từ châu Âu sang cũng giống như mình bị đưa đến từ châu Phi, rồi bị bán—dù chỉ trong một số năm hữu hạn—như những nô lệ thực thụ cho người trả giá cao nhất, cũng góp phần khiến họ cam chịu số phận mình hơn. Lao động nô lệ chỉ chiếm một phần nhỏ trong nền sản xuất của xứ sở này, nên nó không làm thay đổi tính cách của người dân; trái lại, chính người dân đã uốn nắn và làm dịu đi thể chế đó, biến nó thành một nét đặc trưng mang tính gia trưởng, và gần như là một nét đẹp riêng của thời đại bấy giờ.
A! Chúng ta suýt quên mất vị thương gia già đôn hậu mà nãy giờ ta vẫn ngó qua vai khi ngài đọc báo. Giờ hãy hình dung ngài đội lên đầu chiếc mũ ba sừng viền chỉ vàng, tay cầm chiếc gậy chống nạm gỗ mun và xà cừ, rồi cất bước qua những con phố quanh co của Boston để lo liệu vài việc vặt được gợi ý từ những mục quảng cáo trong ngày. Ngài thầm tự nhủ: Ta phải nhớ ghé qua chỗ Thuyền trưởng Scut ở ngõ Creek để xem tấm nhung thượng hảo hạng của ông ta, liệu có hợp may y phục cho ta mặc vào Ngày Bầu cử hay không—để ta trông thật bệ vệ trước mặt ngài thống đốc và các huynh đệ trong hội đồng. Ta cũng sẽ ghé qua tiệm của Michael Cario, người thợ kim hoàn: anh ta có mấy chiếc khóa bạc mẫu mới toanh; còn khóa của ta thì đã dùng ngót nghét chục năm rồi. Bé Miriam xinh xắn của ta sẽ có một chiếc tạp dề bằng gấm vàng cùng một chiếc mặt nạ nhung—dù thật tiếc nếu con bé giấu đi gương mặt khả ái của mình; lại thêm một chiếc mũ kiểu Pháp mua ở tiệm Robert Jenkins, phía bắc tòa thị chính. Anh ta cũng có đủ loại hạt chuỗi, hoa tai và dây chuyền; toàn là những thứ phù phiếm, dẫu vậy con bé khờ khạo ắt sẽ thích mê. Phu nhân của ta lại muốn có thêm một ả phụ bếp; bởi thế, ta phải đến xem đám thiếu nữ Ireland do Samuel Waldo rao bán trên chiếc thuyền buồm Endeavor; cũng như ả nô lệ da đen trông đầy hứa hẹn ở chỗ Thuyền trưởng Bulfinch. Cũng chẳng thừa nếu ta dắt con gái Miriam đi xem phòng tượng sáp hoàng gia gần bến tàu thị trấn, ngõ hầu con bé biết tôn kính Đức Vua và Hoàng Hậu chí tôn cùng dòng dõi hoàng gia của các ngài, dẫu chỉ qua những bức tượng sáp; không phải là ta cổ xúy cho thói thờ ngẫu tượng đâu nhé. Lại còn con lạc đà nữa, con thú kỳ lạ đến từ châu Phi với hai cái bướu lớn đang trưng bày gần Bãi cỏ Chung; ta rất muốn đến đó xem các bậc tổ phụ ngày xưa cưỡi thứ gì. Ta sẽ nán lại phố Queen một lát, ghé hiệu sách của đôi bạn hiền Kneeland & Green để mua bài thuyết giáo mới của Tiến sĩ Colman cùng tập luận thuyết của thầy Henry Flynt; rồi xem qua cuộc tranh biện về phép rửa tội giữa Mục sư Peter Clarke và một đối thủ giấu tên; xem thử liệu cái ông George Whitefield này trên trang sách có vĩ đại như danh tiếng của ông ta trên bục giảng hay chăng. Đến lúc đó thì buổi bán đấu giá ở Sàn Giao dịch Hoàng gia trên phố King chắc cũng bắt đầu rồi. Hơn nữa, ta phải lo liệu thanh lý chuyến hàng rượu rum Tây Ấn và đường muscovado vừa rồi; cùng cả lô pho mát Cheshire hảo hạng, kẻo chúng lại mốc meo mất. Ta cũng nên đặt mua một thùng bia Anh loại ngon ở phía cuối phố Milk.
Rồi ta còn phải bàn bạc với mấy tay buôn về lô rượu Vidonia lâu năm đậm đà, rượu Canary nồng nàn và rượu vang Oporto hiện đang cất dưới hầm nhà nguyện Old South. Nhưng nhất định phải giữ lại một hai thùng Canary hảo hạng để ủ cho thật ngấu trong hầm rượu nhà mình, đặng làm ấm lòng ta khi tuổi già bắt đầu ập đến.
Một quý ông già thật chu đáo biết bao! Thế nhưng, liệu ngài có màng nghĩ đến phần mộ của chính mình? Liệu ngài có sực nhớ mà ghé qua xưởng của Timothy Sheaffe ở ngõ Cold, để chọn cho mình một tấm bia mộ ưng ý nhất? Nơi ấy có người thợ mà tác phẩm của ông, hay của các bạn nghề, cuối cùng rồi cũng là thứ mà đám đông bận rộn kia đều cần đến—những con người từng lưu lại dấu vết về nỗi nhọc nhằn nơi trần thế của họ trên những trang báo cũ kỹ nhuốm màu thời gian này. Và giờ đây, khi lật giở từng trang của tập báo, ta ngỡ như mình đang lang thang giữa những phiến đá phủ đầy rêu phong nơi một nghĩa trang hoang lạnh.