Vầng trăng mùa hạ, nguồn cảm hứng muôn thuở của biết bao câu chuyện, đang tỏa ánh sáng vằng vặc xuống một miền quê đồi gò nhấp nhô trải rộng. Vài tia sáng rực rỡ nhất rọi thẳng vào một mạch suối nước ngầm, nơi chưa từng có lữ khách nào—từng nhọc nhằn leo lên con đường dốc men theo dòng nước như kẻ viết truyện này—lại không dừng chân ghé uống cho thỏa cơn khát. Dấu ấn của những bàn tay khéo léo và khối óc chu đáo hiện rõ quanh vòi nước phước lành này. Một bể nước lộ thiên, đẽo gọt từ đá tảng nguyên khối, đặt ngay trên mạch ngầm; nước dâng đầy ắp miệng bể nhưng theo một lối thoát vô hình nào đó chảy đi mất mà chẳng hề rỉ giọt nào xuống hai bên thành. Dẫu lòng bể chẳng thể chứa thêm một giọt, và dòng nước tuôn trào không ngớt tạo nên những gợn sóng lăn tăn trên bề mặt, vẫn có một nét duyên kỳ bí ngăn không cho nước tràn bờ. Tôi còn nhớ, khi đã giải tỏa cơn khát mùa hè và ngồi thở dốc bên thành bể, tôi từng vẩn vơ nghĩ rằng hẳn Mẹ Thiên Nhiên cũng không nỡ phung phí thứ chất lỏng tinh khôi dường ấy, như cách Người vẫn phung phí nước ở muôn ngàn suối nguồn tầm thường khác.
Khi vầng trăng đã treo gần như thẳng đứng trên đỉnh đầu, hai bóng người xuất hiện trên đỉnh đồi rồi lẳng lặng bước xuống về phía dòng suối. Họ đang ở vào độ tuổi thanh xuân phơi phới nhất; vầng trán đôi bên chưa vương một nét nhăn nheo, vậy mà trang phục họ mặc lại kỳ dị và cổ lỗ khác thường. Một người là chàng trai trẻ với đôi má ửng hồng, bước đi dưới vành một chiếc mũ xám rộng; nom chàng như thừa hưởng từ cụ cố chiếc áo khoác vạt vuông và chiếc gi-lê có hai vạt dài thượt chấm gối; mái tóc nâu của chàng cũng buông xõa phía sau lưng theo cái mốt mà thời nay chẳng ai còn biết đến. Đi bên cạnh chàng là một thiếu nữ dịu dàng, nét mặt thanh tú ẩn sau chiếc mũ bonnet nhỏ nhắn mộc mạc, để lộ dải mũ bằng vải mousseline trinh bạch; chiếc váy dài chiết eo bó sát, và quả thực là cả bộ đồ nàng mặc, dường như từng thuộc về một trang tuyệt sắc thôn dã đã khuất bóng tự nửa thế kỷ trước. Nếu không vì dáng vẻ hai người hãy còn quá đỗi ấm áp và tràn trề nhựa sống, hẳn tôi đã ngỡ đôi trẻ này là hồn ma của hai tình nhân thuở trước, những kẻ từng chết trong men say tình ái để rồi nay rời khỏi nấm mồ, tìm về dưới suối nước lung linh ánh trăng để nối lại lời thề xưa và gợi lại nụ hôn chưa từng phai nhạt của cõi nhân trần.
“Ta và nàng hãy nghỉ chân ở đây một lát, Miriam,” chàng trai cất lời khi họ bước tới gần bể đá, “chẳng sợ các vị trưởng lão biết chuyện đôi ta đã làm đâu; vả lại đây có thể là lần cuối cùng chúng ta được nếm dòng nước này.”
Nói đoạn, với thoáng nét u buồn nơi gương mặt—nét buồn cũng hiện rõ nơi bạn đồng hành—chàng bảo nàng ngồi xuống một tảng đá, rồi toan ngồi xuống sát bên cạnh; thế nhưng, nàng đã nhẹ nhàng đẩy chàng ra, dẫu chẳng chút ác ý.
“Kìa, Josiah,” nàng khẽ dùng bàn tay thiếu nữ đẩy chàng ra vẻ e thẹn, “chàng phải ngồi xa ra chứ, trên tảng đá đằng kia kìa, để mạch suối ngăn giữa đôi ta. Các nữ huynh đệ sẽ nói sao nếu chàng ngồi sát bên thiếp như thế?”
“Nhưng giờ đây ta với nàng đã là người của cõi trần tục rồi mà, Miriam,” Josiah đáp.
Thiếu nữ vẫn một mực giữ vẻ đoan trang khép nép, mà kỳ thực chàng trai dường như cũng chưa hoàn toàn thoát khỏi nỗi ngượng ngùng tương tự; thế nên họ ngồi cách xa nhau, cùng ngước nhìn lên ngọn đồi, nơi ánh trăng vừa rọi rõ nóc một quần thể nhà cửa. Trong lúc đôi trẻ đang mải nhìn về hướng ấy, một đoàn lữ khách vừa mệt mỏi leo hết con dốc dài cũng dừng chân để tìm chút mát lành bên suối. Đoàn người gồm ba người đàn ông, một phụ nữ, cùng một bé gái và một bé trai. Y phục của họ xơ xác tồi tàn, phủ đầy bụi đường của ngày hè nắng gắt và đẫm ướt sương đêm; trông ai nấy đều thê lương rầu rĩ, như thể những âu lo và phiền muộn của cõi đời đã đè nặng lên từng bước chân họ trên đường leo đồi; ngay cả hai đứa trẻ nhỏ trông cũng già dặn trước những ngày khốn khó hơn cả chàng trai và cô gái vừa đến bên bờ suối trước đó.
“Chào đôi bạn trẻ,” đoàn lữ khách cất tiếng chào; và “Chào các bạn,” chàng trai cùng thiếu nữ đáp lại.
“Ngôi nhà màu trắng đằng kia có phải là giáo đường của giáo phái Shaker không?” một người lạ mặt cất tiếng hỏi. “Và những mái nhà đỏ thắm kia có phải là làng Shaker không?”
“Thưa bạn, đó chính là làng Shaker,” Josiah ngập ngừng đôi chút rồi đáp.
Những người lữ khách, vốn ngay từ đầu đã nhìn trang phục của đôi trẻ với ánh mắt dò xét, nay liền gặng hỏi về một ý định mà mọi tình cảnh xung quanh quả thực đã phơi bày quá rõ ràng, chẳng thể nào nhầm lẫn được.
“Đúng thế, thưa các bạn,” chàng trai lấy hết can đảm đáp lời. “Miriam và tôi có thiên ân được yêu nhau, và chúng tôi đang dấn thân vào cõi trần gian, để sống theo lối sống của họ. Các bạn cũng biết đấy, chúng tôi không hề phạm luật pháp của đất nước này; và cả các bạn lẫn các vị trưởng lão đều không có quyền ngăn cản chúng tôi.”
“Thế nhưng hai người lại thấy tiện hơn cả là dứt áo ra đi mà chẳng thèm nói một lời từ biệt,” một lữ khách nhận xét.
“Vâng, quả đúng thế,” Josiah ngập ngừng nói, “bởi cha Job là một người rất đáng sợ khi chuyện trò; vả lại ngài đã cao tuổi, nên chẳng mấy bao dung cho cái mà ngài gọi là những tội lỗi xấu xa của xác thịt.”
“Thôi được,” người lạ mặt nói, “chúng tôi sẽ chẳng dùng vũ lực để đưa hai người về làng, cũng chẳng đi điểm chỉ cho các vị trưởng lão đâu. Nhưng hãy ngồi lại đây một lát, và một khi đã nghe những điều chúng tôi kể về cõi đời mà chúng tôi vừa từ bỏ, cũng là nơi hai người sắp dấn bước vào, có lẽ hai bạn sẽ tự nguyện quay trở lại cùng chúng tôi. Mọi người thấy thế nào?” ông ta quay sang bảo các bạn đồng hành. “Chúng ta đã cùng đi chừng ấy chặng đường mà vẫn chưa hề biết về nhau. Chi bằng hãy kể chuyện đời mình, ngay bên dòng suối mát lành này, vừa để mua vui, vừa cứu vớt đôi tình nhân trẻ đang lầm đường lạc lối này chăng?”
Thuận theo đề xuất ấy, cả đoàn người liền quây quần quanh bể đá; hai đứa trẻ vì quá mệt mỏi nên đã thiếp đi ngay trên nền đất ẩm, còn cô gái Shaker xinh đẹp, với tâm tính chẳng khác nào một nữ tu hay một mệnh phụ xứ Thổ, nép sát vào người phụ nữ trong đoàn hết mức có thể, và ngồi cách càng xa những người đàn ông lạ mặt càng tốt. Người đàn ông từ nãy đến giờ vẫn là người phát ngôn chính bèn đứng dậy, vung chiếc mũ trên tay, để mặc ánh trăng soi rọi rạng ngời lên khuôn mặt mình.
“Ở nơi tôi,” ông ta cất giọng với vẻ đường bệ oai phong khác thường,—“ở nơi tôi, các vị đang chiêm ngưỡng một nhà thơ.”
Dẫu một bản khắc đá chân dung quý ông này vẫn còn lưu lại, cũng nên nói rõ rằng lúc bấy giờ ông ta đã gần bốn mươi, dáng người gầy guộc và còng xuống, khoác chiếc áo đen đã sờn rách cả khuỷu tay; bất chấp tình trạng tồi tàn của trang phục, nơi ông ta vẫn toát lên vài nét chải chuốt kỳ quặc, chẳng hề xứng hợp với một người đàn ông đứng tuổi, nhất là ở mái tóc được sắp đặt cốt sao cho vầng trán trông cao rộng và thoáng đãng hết mức có thể. Dẫu vậy, ông ta sở hữu một ánh mắt thông tuệ, và nhìn chung, một diện mạo đầy cá tính.
“Một nhà thơ ư!” chàng trai Shaker lặp lại, có phần ngơ ngác trước một danh xưng kỳ lạ như thế, vốn hiếm khi được nghe thấy trong cái cộng đồng thực dụng nơi chàng đã gắn bó trọn đời. “Ồ, phải rồi, Miriam ơi, chàng nghĩ ông ấy muốn nói là người gieo vần, nàng hẳn biết chứ.”
Lời nhận xét ấy chạm vào mối dây thần kinh nhạy cảm của nhà thơ; ông ta không khỏi kinh ngạc tự hỏi số phận trớ trêu nào đã đặt vào miệng chàng trai trẻ này một danh xưng mà những kẻ cay nghiệt từng quả quyết rằng xứng với tài năng của ông ta hơn cái danh xưng ông tự nhận.
“Phải, ta là kẻ gieo vần,” ông ta tiếp tục, “nhưng vần thơ của ta chẳng qua chỉ là phần xác trần tục mà ta thổi vào đó linh hồn tư tưởng cõi thiên thai. Hỡi ôi! Sự vô cảm trước bản chất thanh khiết của thi ca đã khiến ta phải chịu biết bao đau đớn, thứ vô cảm mà ngươi vừa tra tấn ta một lần nữa ngay tại đây, đúng vào lúc ta sắp vĩnh viễn từ bỏ nghiệp cầm bút của mình! Ôi Số phận! Cớ sao người lại giao tranh với Mẹ Tự nhiên, biến mọi món quà cao quý và toàn bích nhất của Người thành sự hủy hoại cho chính ta, kẻ sở hữu chúng? Tiếng hát cất lên phỏng có nghĩa lý gì khi cõi đời này thiếu vắng đôi tai biết thưởng thức? Làm sao ta có thể hoan hỉ trong sức mạnh và sự tinh tế của xúc cảm, khi chúng chỉ biến những nỗi đau vụn vặt thành nỗi thống khổ khôn cùng? Lẽ nào ta từng ghê sợ sự khinh miệt như sợ cái chết, và khao khát danh vọng như người đời khao khát khí trời để thở, chỉ để rồi thấy mình lơ lửng ở chốn nửa chừng giữa sự vô danh và nỗi ô nhục? Nhưng ta đã trả được thù! Lẽ ra ta đã có thể khai sinh ra hàng ngàn tác phẩm rực rỡ. Song ta nghiền nát chúng trong tim, và để mặc chúng thối rữa nơi đó! Ta rũ sạch bụi trần dưới chân trước những đồng bào của mình! Nhưng hậu thế, khi lần theo dấu chân ta lên ngọn đồi nhọc nhằn này, sẽ phải thốt lên lời phỉ báng thời đại bất xứng đã xua đuổi một trong những người mở lối cho thi ca Mỹ quốc phải đến kết liễu đời mình nơi một ngôi làng Shaker!”
Trong suốt bài diễn thuyết dông dài này, người nói hoa tay múa chân hết sức kịch liệt, và bởi thi ca vốn là ngôn ngữ tự nhiên của niềm say mê, người ta có lý do để e sợ ông ta sẽ bộc phát thành một bài tụng ca ngẫu hứng ngay tắp lự. Người đọc cần hiểu rằng, dẫu buông những lời cay đắng đến thế, ông ta cũng chỉ là một gã tội nghiệp hiền lành, tử tế và vô hại, người đã bị Tự nhiên—trong lúc trộn lẫn các thành phần mà chẳng thèm nhìn vào công thức—gửi đến thế gian với quá nhiều chất xám thuộc loại này, nhưng lại hầu như chẳng có chút nào thuộc loại kia.
“Thưa bạn,” chàng trai Shaker nói với vẻ bối rối, “có vẻ như bạn đã gặp phải những nỗi muộn phiền to lớn; và hẳn là tôi sẽ thấy thương hại cho chúng, nếu—nếu như tôi có thể hiểu nổi chúng rốt cuộc là cái gì.”
“Hạnh phúc thay cho sự ngu ngơ của các người!” nhà thơ đáp lại với vẻ bề trên trác tuyệt. “Với tâm trí thô thiển của các người, có lẽ ta đang nói đến những nỗi buồn trọng đại hơn khi nói thêm điều này—điều mà ta suýt chút nữa đã quên bẵng mất—rằng áo ta đã rách cùi chỏ, và ta sắp chết đói đến nơi rồi. Dù sao đi nữa, các người cũng đã có lời khuyên và tấm gương của một người đi trước để cảnh tỉnh mà quay về; bởi ta đến đây trong thân phận một kẻ vỡ mộng, gạt bỏ những mảnh vụn hy vọng của mình, để tìm nơi nương náu trong chốn thanh tịnh mà các người đang nóng lòng muốn rũ bỏ.”
“Tôi cảm ơn bạn,” chàng trai đáp lại, “nhưng tôi đâu có ý định làm nhà thơ, và lạy Trời phù hộ, tôi cũng chẳng nghĩ Miriam lại gieo một câu vần nào trong đời nàng. Vì thế chúng tôi chẳng cần phải lo sợ những nỗi thất vọng của bạn đâu. Nhưng Miriam này,” chàng nói thêm với vẻ lo lắng thực sự, “nàng biết đấy, các vị trưởng lão chẳng dung nạp ai không có khả năng làm việc hữu ích. Thế thì dưới bầu trời này, họ có thể dùng gã gieo vần tội nghiệp này vào việc gì được cơ chứ?”
“Kìa Josiah, chàng đừng làm người ta nản lòng thế chứ,” thiếu nữ nói với tất cả sự mộc mạc và nhân hậu. “Các bài thánh ca của chúng ta nghe còn thô ráp lắm, có lẽ họ sẽ giao cho ông ấy gọt giũa lại cho êm tai.”
Chẳng hề để tâm đến gợi ý về công việc chuyên môn này, nhà thơ quay đi, đắm chìm vào một cõi mơ màng mông lung mà ông ta gọi là dòng suy tưởng. Có lúc ông ta ngắm nhìn vầng trăng rưới chất lỏng màu bạc xuống những tầng mây, ánh sáng ấy chầm chậm tan ra qua làn mây cho đến khi tất cả bừng sáng; rồi ông ta lại thấy thứ ánh rạng ngời êm dịu ấy nhảy múa trên những tán cây rậm rạp đang xào xạc như muốn rũ bỏ nó, hoặc say ngủ trên những đỉnh đồi cao, hay lơ lửng chốn thung lũng xa xôi tựa hồ chất liệu của những giấc mơ chưa thành hình; sau rốt, ông ta nhìn xuống lòng suối, nơi ánh trăng đang hòa quyện cùng làn nước. Trong lòng suối trong vắt như pha lê, ngắm nhìn cả vòm trời soi bóng nơi đó, ông ta tìm thấy biểu tượng của một tâm hồn thuần khiết và thanh tịnh. Ông ta lắng nghe thứ âm thanh thanh thoát nhất trần đời, tiếng dế đồng ca râm ran theo làn gió thoảng, và thầm nghĩ nếu ánh trăng có thể cất lên tiếng nói, hẳn nó cũng sẽ vang vọng hệt như thế. Cuối cùng, ông ta cúi xuống uống một ngụm nước suối làng Shaker, và như thể đó chính là dòng suối thiêng Castalia đích thực, ông ta tức thì có cảm hứng sáng tác một khúc trữ tình, bài “Lời từ biệt Cây đàn Thơ”, mà ông ta thề sẽ là khúc ca khép lại sự nghiệp, vần thơ cuối cùng mà cõi đời vô ơn này nhận được từ ông. Khúc ca tuôn trào này, cùng hai hay ba khúc ngắn khác viết sau đó, đã được ông ta nhân cơ hội đầu tiên gửi qua một huynh đệ Shaker về Concord, nơi chúng được in trên tờ Người Yêu nước New Hampshire.
Trong lúc đó, một kẻ hành hương khác đến Canterbury, người khác biệt với nhà thơ đến mức trí tưởng tượng thanh nhã của thi nhân khó lòng hình dung nổi, bắt đầu kể lại trải nghiệm cay đắng của mình. Đó là một người đàn ông nhỏ thó trạc ngũ tuần, cử chỉ nhanh nhảu và bồn chồn, vầng trán hẹp hằn sâu những nếp nhăn nhíu chặt lại. Tay ông ta cầm một chiếc bút chì cùng tấm danh thiếp của một thương nhân ủy thác ở hải ngoại; trên mặt sau tấm danh thiếp, nhân lúc ánh trăng còn đủ sáng để đọc và viết, nom ông ta như chực tính toán một bài toán số học.
“Này chàng trai,” ông ta cất giọng cộc lốc, “giáo phái Shaker sở hữu bao nhiêu mẫu đất ở Canterbury này thế?”
“Điều đó quá sức hiểu biết của tôi rồi, thưa bạn,” Josiah đáp, “nhưng đó là một cơ ngơi vô cùng giàu có, và dọc một quãng đường dài bên bờ lộ, bạn có thể đoán ra đất của chúng tôi nhờ vào sự ngay ngắn tinh tươm của những hàng rào.”
“Thế toàn bộ cơ ngơi ấy trị giá khoảng bao nhiêu,” người lạ mặt gặng hỏi, “tính cả nhà cửa và các công trình cải tạo, ngót nghét một con số tròn trĩnh là bao nhiêu?”
“Ồ, một món tiền khổng lồ đấy,—nhiều hơn mức tôi có thể đếm xuể,” chàng Shaker trẻ tuổi đáp.
“Này anh bạn trẻ,” người hành hương nói, “đã từng có một thời, mà cũng chẳng xa xôi gì cho cam, tôi đứng bên cửa sổ phòng kế toán của mình, ngắm nhìn cờ hiệu của ba con tàu thuộc quyền sở hữu của chính tôi đang tiến vào bến cảng, từ Đông Ấn, từ Liverpool, và từ vùng Eo biển trở về; thế mà tôi chẳng thèm đổi tờ hóa đơn hàng hóa của con tàu nhỏ nhất lấy văn tự sở hữu toàn bộ khu định cư Shaker này đâu. Anh trố mắt nhìn ư. Có lẽ bây giờ anh chẳng tin nổi rằng tôi từng coi trọng một mảnh giấy nhỏ, chẳng lớn hơn lòng bàn tay anh, hơn cả số tiền bán được từ ngần ấy mẫu đất trồng ngũ cốc, đồng cỏ và đất chăn thả màu mỡ này đâu nhỉ?”
“Tôi chẳng dám tranh cãi điều đó đâu, thưa bạn,” Josiah đáp, “nhưng tôi biết chắc mình thà có năm mươi mẫu đất tốt này còn hơn là có cả một xấp giấy của bạn.”
“Bây giờ thì anh nói thế được đấy,” viên thương nhân phá sản chua chát thốt lên, “vì cái tên của tôi giờ chẳng đáng giá bằng tờ giấy tôi viết tên mình lên đó. Dĩ nhiên là anh phải nghe nói về vụ phá sản của tôi rồi chứ?”
Và người lạ mặt xướng tên mình ra, một cái tên dẫu có thể từng lẫy lừng đến đâu trong giới thương trường, thì chàng thanh niên Shaker nơi rặng đồi Canterbury này cũng chưa từng nghe qua bao giờ.
“Không nghe nói về vụ phá sản của tôi ư!” viên thương nhân kêu lên, tự ái ra mặt. “Sao lại thế, người ta bàn tán xôn xao về nó khắp Sàn Giao dịch London, và từ Boston đến New Orleans ai nấy đều run như cầy sấy cơ mà. Dù sao thì tôi cũng đã sạt nghiệp rồi, và anh thấy tôi đang trên đường đến làng Shaker đây, nơi mà chắc chắn (vì người Shaker vốn là một giáo phái khôn ngoan) họ sẽ dành cho kinh nghiệm của tôi sự vị nể xứng đáng, và giao cho tôi quản lý mảng buôn bán của giáo phái; khi ấy tôi nghĩ mình có thể cam đoan sẽ nhân đôi số vốn của họ trong vòng bốn hoặc năm năm. Hãy quay về với tôi đi, chàng trai; bởi dẫu anh chẳng bao giờ gặp được vận may như tôi, thì anh cũng khó lòng tránh khỏi vận rủi của tôi đâu.”
“Tôi sẽ không vì chuyện này mà quay lại đâu,” Josiah bình thản đáp, “cũng như chẳng thèm nghe lời khuyên của gã gieo vần, người mà giữa bạn với gã, bạn à, tôi thấy có một nét tương đồng nào đó, dẫu tôi chẳng thể chỉ đích xác nó nằm ở đâu. Nhưng Miriam và tôi hoàn toàn có thể tự kiếm miếng ăn qua ngày giữa những con người của cõi trần tục, cũng hệt như ở làng Shaker vậy. Và chúng ta có cần gì hơn thế nữa không, Miriam?”
“Chẳng cần gì hơn nữa đâu, Josiah,” cô gái khẽ đáp.
“Phải rồi, Miriam, và cả miếng ăn qua ngày cho vài miệng ăn nhỏ khác nữa, nếu Chúa ban cho,” chàng trai Shaker chất phác tiếp lời.
Miriam không đáp, chỉ cúi nhìn xuống dòng suối, nơi nàng bắt gặp hình ảnh gương mặt xinh xắn của chính mình đang ửng đỏ sau vành mũ bonnet đoan trang. Người hành hương thứ ba bấy giờ mới xen vào câu chuyện. Đó là một người nông dân sạm nắng, vóc dáng cao lớn và gân guốc, trên gương mặt thô ráp đầy vẻ nam tính ấy hằn lên một nỗi tuyệt vọng tăm tối, cay đắng và ngoan cố hơn hẳn nét mặt của cả nhà thơ lẫn viên thương nhân.
“Thôi được rồi, anh bạn trẻ,” ông ta bắt đầu, “những người này đã giãi bày xong phần họ, giờ đến lượt tôi. Chuyện đời tôi đem so với họ thì chẳng thấm tháp vào đâu; bởi tôi chưa từng nghĩ mình có quyền đòi được ăn ngon mặc đẹp, lại còn được ngợi ca hết lời, chỉ vì cái tài chắp vá mấy câu vần với nhau như người đàn ông này dường như đang làm; tôi cũng chẳng bao giờ mưu toan thâu tóm gia sản của hàng trăm người vào tay mình như tay buôn đằng kia. Hồi trạc tuổi anh bây giờ, tôi cưới vợ—cũng là một người phụ nữ trẻ trung, nết na và xinh xắn như Miriam đây, nếu đó đúng là tên cô ấy—và tất cả những gì tôi cầu xin Thượng đế chỉ là một ân huệ bình dị cho những giọt mồ hôi rơi trên trán mình, cốt sao cho gia đình được đàng hoàng ấm êm, có miếng ăn hàng ngày cho hai vợ chồng, và cho vài miệng ăn nhỏ khác mà chẳng mấy chốc chúng tôi phải nuôi nấng. Chúng tôi chẳng có tiền đồ gì to tát trước mắt; nhưng tôi chưa từng muốn ngồi lười; và tôi cứ đinh ninh rằng Chúa ắt sẽ giúp tôi, bởi vì tôi đã sẵn lòng tự giúp lấy mình.”
“Và Người không giúp bạn sao, bạn ơi?” Josiah gặng hỏi, có phần nóng lòng.
“Không,” người nông dân đáp cụt lủn; “bởi nếu có thì anh đã chẳng thấy tôi ở chốn này. Tôi đã làm lụng cật lực suốt bao năm trời; vậy mà kế sinh nhai cứ ngày một eo hẹp, cuộc sống ngày một nghèo túng, còn cõi lòng thì cứ nguội lạnh và trĩu nặng thêm theo năm tháng; cho đến cuối cùng tôi không thể chịu đựng thêm được nữa. Tôi ngồi tính toán xem mình nên tham gia đoàn thám hiểm Oregon, hay là tìm đến ngôi làng Shaker này; nhưng tôi chẳng còn đủ hy vọng để bắt đầu lại cuộc đời nơi thế gian; và tóm lại câu chuyện là, tôi đang ở đây. Và giờ đây, anh bạn trẻ, hãy nghe lời khuyên của tôi mà quay gót lại; bằng không, chỉ vài năm nữa thôi, anh cũng sẽ phải trèo lên ngọn đồi này, với cõi lòng trĩu nặng y như tôi mà thôi.”
Câu chuyện mộc mạc này đã tác động mạnh mẽ đến đôi trẻ trốn chạy. Những nỗi bất hạnh của nhà thơ và tay buôn chẳng gợi lên mấy niềm trắc ẩn từ lẽ phải giản dị và tâm tính phi phàm của họ, những phẩm chất khiến đôi bạn trẻ trở thành những quan tòa khách quan và kiên định đến mức hiếm ai lại chọn xin ý kiến của một chàng trai và một trinh nữ như thế về sự khôn ngoan hay điên rồ trong những mục tiêu đời mình. Thế nhưng ở đây lại có một người mà những ước mong bình dị từng giống hệt như ước vọng của họ, một người sau bao nỗ lực tưởng chừng đã cho ông ta cái quyền đòi hỏi số phận ban phát thành công, rốt cuộc lại thất bại ê chề trong việc thực hiện chúng.
“Thế còn vợ bạn đâu, bạn ơi?” chàng trai trẻ thốt lên. “Chuyện gì đã xảy ra với người con gái xinh xắn như Miriam vậy? Ôi, tôi sợ là nàng đã chết rồi chăng!”
“Vâng, tội nghiệp người đàn ông, hẳn là bà ấy đã chết rồi,—bà ấy cùng những đứa con nữa,” Miriam nghẹn ngào.
Người phụ nữ trong đoàn lữ khách nãy giờ vẫn cúi mình bên bờ suối, nơi chốc chốc người ta lại thấy một hai giọt nước mắt rơi xuống, tạo thành những vòng tròn nhỏ lăn tăn trên mặt nước. Giờ đây bà ngước nhìn lên, để lộ những đường nét hãy còn duyên dáng, nhưng đã nhuốm vẻ cáu kỉnh phiền muộn qua cùng một chuỗi dài vận hạn cay đắng vốn đã phủ bóng tối u uất lên tâm tính của người nông dân lận đận.
“Tôi chính là vợ ông ấy,” bà cất tiếng, trong giọng điệu u buồn chỉ thoáng nhận ra một chút gắt gỏng. “Những đứa trẻ tội nghiệp đang ngủ trên nền đất kia là hai đứa con của chúng tôi. Chúng tôi từng có thêm hai đứa nữa, nhưng Chúa đã lo liệu cho chúng tốt hơn chúng tôi có thể làm, bằng cách đón chúng về bên Người.”
“Thế bà khuyên Josiah và cháu nên làm gì?” Miriam hỏi, đây là câu hỏi đầu tiên nàng cất lên với bất kỳ ai trong số những người lạ mặt.
“Việc một người phụ nữ cố chia rẽ những đôi tình nhân đích thực quả là điều gần như nghịch lại lẽ tự nhiên,” vợ người nông dân đáp sau một hồi ngập ngừng; “nhưng tôi sẽ nói thật lòng với hai bạn như thể đây là những lời trăn trối cuối cùng của đời mình. Dẫu chồng tôi đã kể cho hai bạn nghe vài nỗi muộn phiền của chúng tôi, ông ấy vẫn chưa nhắc tới điều cay đắng nhất, điều khiến cho tất cả những nỗi khổ còn lại trở nên quá đỗi nặng nề khôn xiết. Nếu cô và người yêu cưới nhau, hai người sẽ đối xử ân cần và dịu ngọt với nhau trong một hai năm đầu, và chừng nào còn như thế, hai người sẽ chẳng bao giờ ân hận; nhưng rồi dần dà, anh ta sẽ trở nên ủ dột, thô lỗ và khó chiều, còn cô thì sẽ hay gắt gỏng, dễ nổi những cơn tam bành nhỏ nhặt, và mở miệng ra là than phiền bên bếp lửa mỗi khi anh ta về nhà nghỉ ngơi sau bao nỗi vất vả ngoài đồng; thế là tình yêu của hai người sẽ mòn mỏi dần từng chút một, để rồi cuối cùng bỏ mặc hai người trong cảnh khốn cùng. Chúng tôi đã từng như thế đấy; vậy mà chồng tôi và tôi từng là đôi tình nhân đích thực thuở nào, nếu trên đời này từng có một đôi trai gái như thế.”
Khi bà dứt lời, người nông dân và vợ ông ta trao nhau một ánh nhìn, trong đó chan chứa nhiều tình thương yêu ấm áp hơn cả mức họ từng ngỡ là còn sót lại qua mùa đông giá lạnh của số phận nơi lồng ngực đôi bên. Vào khoảnh khắc ấy, khi họ đứng bên bờ vực thẳm của cuộc sống lứa đôi, chỉ cần một lời nói đúng lúc, hay có lẽ một ánh nhìn đặc biệt, miễn là họ có đủ niềm tin nơi nhau để đáp lại, hẳn đã có thể nhen nhóm lại mọi cảm xúc xưa cũ, và đưa họ quay trở lại trần gian, quyết chí nương tựa vào nhau giữa những sóng gió cuộc đời. Nhưng thời khắc quyết định ấy đã trôi qua và chẳng bao giờ trở lại nữa. Đúng lúc ấy, lũ trẻ bị đánh thức bởi tiếng mẹ, liền ngước nhìn lên và hòa tiếng than khóc của chúng vào lời chứng mà tất cả những người hành hương đến Canterbury đã đưa ra để chống lại cõi đời mà họ đang trốn chạy.
“Chúng con mệt và đói quá!” chúng khóc lóc. “Đến làng Shaker còn xa không mẹ?”
Chàng trai và thiếu nữ Shaker đau đớn nhìn sâu vào mắt nhau. Họ vừa mới bước qua ngưỡng cửa mái ấm của mình, thì kìa, cả một chuỗi u tối những âu lo và phiền muộn đã hiện ra để cảnh tỉnh họ quay về. Những lời kể đa đoan của những người lạ mặt đã tự sắp xếp lại thành một câu chuyện ngụ ngôn; chúng dường như không chỉ là những mảnh đời bất hạnh giáng xuống đầu kẻ khác, mà còn là những điềm báo mờ mịt về những niềm hy vọng tan vỡ và công lao vô ích, về nỗi đau gia đình và tình cảm phai nhạt, tất cả sẽ phủ mây đen lên con đường phía trước của đôi trẻ trốn chạy tội nghiệp này. Nhưng sau một thoáng chần chừ, họ dang rộng vòng tay, và gắn kết quyết tâm của mình bằng một cái ôm thuần khiết và tha thiết chẳng kém bất kỳ cái ôm nào mà tình yêu tuổi trẻ từng tôn vinh.
“Chúng ta sẽ không quay lại đâu,” họ đồng thanh nói. “Cõi đời này chẳng bao giờ có thể tăm tối với đôi ta, bởi vì chúng ta sẽ luôn luôn yêu nhau.”
Rồi những người hành hương đến Canterbury tiếp tục rảo bước lên đồi, trong khi nhà thơ ngâm nga một khổ thơ ảm đạm và tuyệt vọng trong khúc “Lời từ biệt Cây đàn Thơ”, một khúc nhạc quá đỗi phù hợp cho đoàn người u sầu ấy. Họ tìm kiếm một mái nhà nơi mọi mối ràng buộc xưa cũ của tự nhiên hay xã hội đều bị cắt đứt, mọi khác biệt xưa kia đều bị san bằng, và sự an toàn lạnh lùng, vô cảm sẽ thế chỗ cho niềm hy vọng cùng nỗi sợ hãi của kiếp người, tựa như nơi nương náu cuối cùng của những kẻ bị cõi đời rũ bỏ trong mỏi mệt: nấm mồ. Đôi tình nhân cúi xuống uống ngụm nước suối Shaker, rồi với những niềm hy vọng đã được tôi luyện cùng một tình cảm sắt son hơn bội phần, họ cùng nhau bước tiếp để hòa mình vào một cuộc đời chưa từng trải.