Điểm thu hút lòng người nhất ở chốn này là pháo đài cổ Ticonderoga lừng danh, mà tàn tích của nó có thể nhìn thấy ngay từ hàng hiên quán trọ, tọa lạc trên một dải đất nhô cao chắn ngang tầm mắt nhìn ra mặt hồ. Những cao điểm nổi tiếng như Mount Defiance và Mount Independence, vốn đã quá quen thuộc với mọi người dân Mỹ qua trang sử sách, sừng sững uy nghi đến mức khó lòng không nhận ra, dẫu chẳng ngọn đồi nào hoàn toàn tương xứng với hình ảnh mà cái tên của chúng gợi lên. Thú thực, cả khung cảnh nơi đây, ngoại trừ phần bên trong pháo đài, đã khiến tôi hụt hẫng. Ngọn Mount Defiance, nơi người ta ngỡ tưởng là một quả đồi dốc đứng, hiểm trở và cao ngất, mang dáng vẻ dữ dằn khôn tả với vách đá dựng đứng trừng trừng nhìn xuống pháo đài Ticonderoga cổ kính, hóa ra chỉ là một rặng núi dài rậm rạp cây cối; và thuở trước từng mang cái tên dịu dàng là Đồi Đường. Sườn đỉnh đồi quả thực hiểm trở khó leo, và đủ cao để phóng tầm mắt tới mọi ngóc ngách trong pháo đài. Tuy nhiên, lý do khả dĩ nhất khiến St. Clair không buồn chiếm giữ nơi này chính là sự thiếu hụt binh lực để bố phòng cho các công sự đã xây dựng, chứ không hẳn vì người ta nghĩ ngọn Mount Defiance là bất khả xâm phạm. Điều kỳ lạ là người Pháp chưa từng gia cố cao điểm này, dẫu nó nằm ngay tại hướng mà ắt hẳn họ phải lường trước bước tiến của quân đội Anh.
Trong lần đầu chiêm ngưỡng phế tích, tôi may mắn có được sự chỉ dẫn khoa học của một viên trung úy công binh trẻ tuổi vừa tốt nghiệp trường West Point, nơi anh đã sớm tạo dựng được danh tiếng về tài năng quân sự xuất chúng. Nhưng tôi chẳng thấy gì ngoài một mớ hỗn độn nơi những điều làm anh say mê nhất: nào đường thẳng, đường zic-zắc, phòng tuyến lồng trong phòng tuyến, tường thành đối mặt tường thành, và hào sâu đan chéo hào sâu; những khối đá xây hình chữ nhật chìm dưới lòng đất, cùng những gò đắp khổng lồ hay những ngọn đồi đá phủ đầy cỏ xanh nổi lên bên trên. Trên một gò đất nhân tạo như thế, một cây thông đã bén rễ, vươn cao sừng sững và vững chãi kể từ khi cột cờ bị san phẳng. Thế nhưng, nơi mà ánh mắt trần tục chẳng chút hiểu biết quân sự của tôi không tài nào tìm ra quy luật, thì viên trung úy trẻ lại tỏ tường như lòng bàn tay. Anh thấu hiểu ý nghĩa của từng chiến hào, và từ những nét vẽ đã mờ một nửa vẽ nên toàn bộ bình đồ của pháo đài. Lời anh mô tả về Ticonderoga sẽ chính xác như một định lý hình học, nhưng cũng cằn cỗi, trơ trọi chất thơ vốn đã vấn vương quanh sự tàn tạ của nơi này. Tôi nhìn Ticonderoga như một chốn phòng thủ kiên cố thuở xưa, đã hoang phế suốt nửa thế kỷ: nơi cờ của ba quốc gia từng lần lượt tung bay, và giờ đây chẳng còn bóng cờ nào nữa; nơi các đạo quân từng giao tranh ác liệt thuở xa xôi đến mức xương cốt kẻ tử trận đã mục nát thành tro bụi; nơi Hòa bình tìm thấy di sản giữa chốn hoang tàn của Chiến tranh. Giờ đây, chàng sĩ quan trẻ West Point, với những bài thuyết giảng về lũy bán nguyệt, bờ dốc ngoài hào, các góc nhọn và đường hào có mái che, đã biến nơi này thành câu chuyện của gạch vữa và đá đẽo, được sắp đặt theo những nguyên tắc quy củ nhất định, liên quan mật thiết đến toán học, nhưng tuyệt nhiên chẳng dính dáng chút nào đến thi ca.
Giá như có một cựu binh tóc hoa râm run rẩy cất bước bên tôi, và kể cho tôi nghe, có lẽ, về những đồn binh Pháp cùng các đồng minh bản địa da đỏ của họ,—về Abercrombie, Huân tước Howe, và Amherst,—về chiến thắng của Ethan Allen cùng sự đầu hàng của St. Clair. Người lính già và pháo đài cổ sẽ là những biểu tượng soi chiếu cho nhau. Những hồi ức của ông, dẫu sống động như bóng hình Ticonderoga in trên mặt hồ, vẫn sẽ hòa hợp khôn cùng với sắc xám u hoài của cảnh vật. Một người sống sót từ những đội quân đồn trú đã giải tán từ lâu, dẫu chỉ là một người lính trơn, cũng có thể triệu tập những viên chỉ huy cùng đồng đội đã khuất của mình,—những người từ Tu viện Westminster, từ các nghĩa trang nước Anh, và từ những chiến trường bên trời Âu,—những người từ nấm mồ nơi đất Mỹ này,—và không ít kẻ đang yên nghỉ quanh pháo đài; ông có thể điểm danh tất cả, truyền lệnh cho họ diễu hành qua cánh cổng đổ nát, hướng những gương mặt lịch sử già nua về phía tôi khi lướt qua. Nếu không có một người bạn đồng hành như thế, thì điều tuyệt vời nhất chính là trí tưởng tượng của chính mình.
Trong một chuyến viếng thăm khác, tôi đi một mình, và sau khi lang thang khắp các chiến lũy, tôi ngồi nghỉ chân bên trong một doanh trại không còn mái ngói. Đây là những công trình kiến trúc cổ của người Pháp, dường như từng chiếm giữ ba mặt của một khoảng sân rộng, nay đã phủ đầy cỏ dại, cây tầm ma và hoa gai rừng. Căn phòng tôi ngồi dài và hẹp, tựa như bao gian phòng khác, với những đầu hồi nhọn hoắt. Các bức tường ngoài gần như còn nguyên vẹn, được dựng bằng những phiến đá xám, phẳng phiu chưa qua đẽo gọt, sức bền dẻo dai theo năm tháng của chúng hứa hẹn sẽ còn chống chọi lâu dài với phong ba bão táp, nếu không có sức tàn phá nào khác đẩy nhanh sự sụp đổ.—Mái nhà, sàn gỗ, vách ngăn cùng những phần gỗ còn lại có lẽ đã bị thiêu rụi, chỉ trừ vài thanh gỗ sồi già kiên cố, tuy cháy đen thui chóa lửa nhưng vẫn bám chặt nơi bậu cửa sổ và phía trên then cửa. Có vài mẩu vữa còn sót lại gần ống khói, trên đó có khắc những hình vẽ vụng về, có lẽ do bàn tay người lính nào đó tạo nên. Một thảm cỏ dại mọc lên rậm rạp khác thường bên trong tòa nhà, che khuất những mảnh tường vỡ vụn nằm rải rác. Cỏ cây chen chúc nơi khung cửa sổ và trong từng kẽ nứt của đá, từng bước leo lên cho đến khi một khóm hoa vàng phất phơ trên đỉnh đầu hồi cao nhất. Thứ thảo mộc ngát hương nào đó tỏa ra mùi thơm dễ chịu khắp khu phế tích. Một vạt cây cối xanh tươi đã phủ kín lò sưởi trên tầng hai, chen chúc ngay tại nơi mà những khúc gỗ lớn xưa kia từng cháy âm ỉ thành than hồng rực đỏ, và xanh tốt bên dưới ống khói rộng thênh thang, nơi từng biết bao lần phả khói qua một vòng tròn những người lính Pháp hay lính Anh. Tôi cảm thấy không còn dấu hiệu tàn phai nào gây ấn tượng sâu sắc bằng thảm cỏ dại mọc thay vào chỗ của khúc củi sưởi năm xưa.
Tôi ngồi đó, giữa bốn bề tường xiêu vách đổ không mái che, bầu trời trong trẻo trên đầu, và ánh nắng ban chiều dịu dàng rọi qua những khung cửa sổ cùng lối vào. Văng vẳng bên tai tôi là tiếng leng keng của chuông bò, tiếng chim ríu rít chuyền cành, và tiếng côn trùng vo ve êm ái. Bỗng một chú bướm rực rỡ với bốn cánh lốm đốm vàng bay đến chập chờn quanh đầu tôi, rồi lượn lên đậu trên khóm hoa vàng cao nhất, và cuối cùng vỗ cánh bay biến qua mặt hồ. Kế đó, một chú ong bay vo ve qua vạt nắng, tìm thấy bao mật ngọt giữa đám cỏ hoang. Dõi mắt theo chú ong cho đến khi nó khuất dạng về phía tổ ấm xa xăm, tôi khép mắt lại trước pháo đài Ticonderoga hoang phế, để tâm trí trôi miên man trong giấc mộng về những bức tranh của quá khứ, về những tấn trò đời mà mảnh đất này từng là sân khấu.
Ban đầu, trí tưởng tượng của tôi chỉ thấy những ngọn đồi lạnh lùng, những mặt hồ cô quạnh và những cánh rừng già thâm nghiêm. Kể từ khi hạt mầm đầu tiên rơi xuống mảnh đất non trẻ, chưa từng có một thân cây nào phải chịu nhát rìu lam lũ, mà cứ thế lớn lên, tốt tươi qua bao thế hệ dài đằng đẵng, rồi gục ngã dưới sức nặng của thời gian, vùi mình trong lớp rêu xanh, nuôi dưỡng rễ của những thân cây khổng lồ khác. Lắng tai nghe kìa! Một mái chèo khẽ khua trên mặt hồ, chiếc thuyền độc mộc bằng vỏ cây bạch dương lướt qua mũi đất, và một vị tù trưởng da đỏ vừa lướt qua, mặt vẽ sơn, đầu đội mũ lông chim, mang theo cây cung bằng gỗ hồ đào, chiếc rìu chiến bằng đá cùng những mũi tên bịt đá lửa. Nhưng gợn sóng vừa tan trên mặt nước thì một lá cờ trắng đã đón gió phần phật trên tòa lâu đài giữa chốn hoang vu, với những chiến lũy uy nghiêm và hàng trăm khẩu đại bác. Nơi ấy, một hiệp sĩ người Pháp, viên chỉ huy pháo đài, đang buông lời tán tỉnh một tiểu thư da màu đồng hun, nàng công chúa của xứ sở này, và chinh phục tình yêu hoang dại của nàng bằng những ngón nghề từng hớp hồn các mệnh phụ Paris. Một toán quân viễn chinh gồm lính Pháp và người da đỏ đang rầm rập kéo ra khỏi cổng thành để tàn phá một ngôi làng nào đó ở New England. Gần pháo đài là một nhóm người nhảy múa. Những người lính vui tính rộn ràng dậm bước cùng những thiếu nữ da màu hoang dại; sâu hơn trong rừng, mấy người da đỏ đang cuồng loạn bên thùng rượu mạnh; và ở một nơi khác, một tu sĩ Dòng Tên đang rao giảng đức tin của những thánh đường nguy nga dưới vòm cây rừng rậm, ban phát những cây thánh giá để người ta đeo bên cạnh những mẩu da đầu của lính Anh.
Tôi cố hình dung một chuỗi hình ảnh từ cuộc chiến tranh Pháp - Ấn thuở trước, khi những hạm đội dàn trận trên mặt hồ và các đạo quân ẩn hiện trong rừng, đặc biệt là thất bại thảm khốc của Abercrombie, nơi hàng ngàn sinh mạng bị ném đi một cách vô ích; nhưng vì lúng túng không biết sắp đặt thế trận ra sao, tôi chọn một cảnh buổi tối trong doanh trại, sau khi pháo đài đã đầu hàng Ngài Jeffrey Amherst. Một ngọn lửa khổng lồ bùng cháy trên lò sưởi, ánh lên trên gươm giáo, lưỡi lê cùng nòng súng hỏa mai, hòa quyện với sắc đỏ của những chiếc áo quân phục khiến cả gian phòng doanh trại rung rinh trong ánh sáng hồng rực! Một người lính ngả mình nằm nghỉ sau chuyến săn hươu, hay có lẽ sau một cuộc rượt đuổi dài qua cánh rừng khi bị người da đỏ bám sát gót. Hai người lính đứng bật dậy vật lộn, chực lao vào ăn thua bằng nắm đấm. Một tay thổi sáo cất lên giai điệu the thé đệm theo tiếng hát của người đánh trống,—khúc ca về mối tình lãng mạn thoảng qua và cuộc chiến đẫm máu, cùng điệp khúc vang rền như sấm phát ra từ hai mươi lồng ngực. Trong khi đó, một cựu binh nơi góc phòng lẩm bẩm kể lể về trận Dettingen và Fontenoy, thuật lại những truyền tích nơi doanh trại về các trận đánh của Marlborough, cho đến khi tẩu thuốc của ông, do bị ai đó nghịch ngợm nhồi đầy thuốc súng, nổ tung một tiếng kinh hoàng ngay dưới mũi. Và rồi tất cả bọn họ đều tan biến theo một làn khói phả ra từ ống sưởi.
Tôi chỉ thoáng lướt qua hai mươi năm tiếp theo trôi qua trong êm đềm trên pháo đài biên cương, cho đến khi tiếng thét của Ethan Allen vang lên, đòi pháo đài phải đầu hàng “nhân danh Đấng Jehovah vĩ đại và Quốc hội Lục địa”. Những đồng minh kỳ lạ làm sao! viên đại úy Anh thầm nghĩ. Kế đến là cuộc tập hợp vội vã của những người lính tự do, khi đại bác của Burgoyne từ đỉnh Mount Defiance chĩa thẳng xuống cứ điểm của họ, báo hiệu một kẻ chinh phục mới của Ticonderoga. Nơi đây đâu còn là một pháo đài trinh nguyên! Đám đông hỗn tạp ùa ra từ các dãy nhà lính, người mặc quân phục xanh - vàng của Liên minh, kẻ khoác áo đỏ của nước Anh, người vận áo vét kỵ binh, kẻ khác lại mặc áo chẽn bằng vải bông; chỗ này là chiếc quần da, chỗ kia là chiếc quần kẻ sọc; đầu người này đội mũ lính ném lựu đạn, đầu người bên cạnh lại đội mũ rộng vành cắm chiếc lông chim cao vút; gã này vác khẩu súng của nhà vua, tầm đạn có thể bay tới tận Crown Point, còn người đồng đội lại cầm khẩu súng săn dài ngoằng, tuyệt hảo để bắn vịt trời trên hồ. Giữa lúc nhộn nhịp ấy, khi pháo đài đang sống dậy với khung cảnh chiến trận cuối cùng, tiếng chuông ngân vang trên mặt hồ bỗng khiến tôi mở mắt, chỉ thấy trước mặt những tàn tích xám xịt phủ đầy cỏ dại. Chúng nằm bình yên dưới ánh mặt trời tựa như nấm mồ của một chiến binh.
Vội bước ra chiến lũy, tôi nhận ra tín hiệu đó phát ra từ chiếc tàu hơi nước Franklin, con tàu vừa trả một hành khách từ Whitehall xuống quán trọ rồi lại tiếp tục hành trình về phương bắc để kịp đến Canada vào sáng hôm sau. Một chiếc thuyền buồm một cột cũng đang đi cùng lộ trình; một chiếc thuyền con vừa băng qua bến phà; trong khi một chiếc xà lan chở đầy gỗ giương cánh buồm vuông khổng lồ, lướt đi trên mặt hồ. Toàn bộ vùng đất nay đã là một nông trang trù phú. Cách tầm bắn của súng hỏa mai tính từ các chiến lũy là căn biệt thự xinh xắn của ông Pell, người mà kể từ sau cuộc Cách mạng đã trở thành chủ sở hữu của một mảnh đất từng chứng kiến biết bao phen tranh giành đẫm máu giữa Pháp, Anh và Mỹ. Dòng thời gian trôi qua và sự đổi thay của thời cuộc tác động mạnh mẽ biết bao đến tâm trí tôi! Cờ xí sẽ chẳng bao giờ tung bay nữa, đại bác sẽ chẳng gầm vang, máu sẽ thôi đổ, và tiếng kèn xung trận sẽ không còn khuấy động trái tim người lính nơi pháo đài Ticonderoga cổ kính này. Những cây cao đã mọc lên trên các chiến lũy kể từ khi đạo quân đồn trú cuối cùng rút đi, một đi không trở lại, hoặc họa chăng chỉ tái hiện theo lời hiệu triệu của một kẻ mộng mơ nào đó, lướt ra từ bóng hoàng hôn của quá khứ rồi tan biến giữa cõi thực tại trần gian.