Thời tiết về cuối càng trở nên tồi tệ hơn; tiếng gió hú qua các giằng buồm, sóng biển dâng cao hơn, và con tàu bắt đầu tròng cành, rên siết giữa muôn ngọn sóng. Tiếng người đo đạc độ sâu ở mạn tàu lúc này hầu như không dứt, bởi chúng tôi phải dò dẫm tiến đi giữa muôn vàn bãi cạn. Khoảng chín giờ sáng, trong một tia nắng mùa đông ló rạng giữa hai trận mưa đá, tôi lần đầu tiên nhìn thấy đất liền Hà Lan — một hàng cối xay gió đang quay tít trong gió. Đó cũng là lần đầu tiên tôi biết đến những cỗ máy kỳ quái ấy, mang lại cho tôi cảm giác cận kề của một chuyến du ngoạn xứ người cùng một thế giới và cuộc đời hoàn toàn mới. Chúng tôi thả neo vào khoảng mười một giờ rưỡi, bên ngoài vũng tàu Helvoetsluys, nơi sóng biển thỉnh thoảng chồm lên và con tàu chòng chành dữ dội. Bạn có thể chắc chắn rằng tất cả chúng tôi đều có mặt trên boong ngoại trừ bà Gebbie, người thì khoác áo choàng, kẻ thì quấn bạt của tàu, ai nấy bám chắc vào dây thừng và đùa cợt ra vẻ những lão thủy thủ hết mức có thể.
Chẳng mấy chốc, một chiếc thuyền có phần đuôi phình to như con cua bể rón rén áp sát mạn tàu, và người thuyền trưởng của nó cất tiếng gọi viên thuyền trưởng chúng tôi bằng tiếng Hà Lan. Từ đó, Thuyền trưởng Sang quay sang Catriona với vẻ mặt đầy lo lắng; và khi tất cả chúng tôi quây quần xung quanh, bản chất của rắc rối đã phơi bày rõ ràng cho mọi người. Con tàu The Rose có hải trình đến cảng Rotterdam, nơi các hành khách khác đang rất nóng lòng đặt chân tới để kịp chuyến xe dự kiến khởi hành ngay tối hôm đó hướng về Thượng Đức. Với sức gió nửa bão hiện tại, vị thuyền trưởng tuyên bố rằng ông vẫn có khả năng kịp chuyến (nếu không để lãng phí thời gian). Trong khi đó, James More đã có hẹn gặp con gái tại Helvoet, và thuyền trưởng từng hứa sẽ ghé qua cảng để đưa cô lên một chiếc thuyền vào bờ (theo phong tục). Thuyền thì quả thực đã ở đó, và Catriona cũng đã sẵn sàng: nhưng cả thuyền trưởng của chúng tôi lẫn chủ thuyền đều ngần ngại trước hiểm nguy, và vị thuyền trưởng thì không có tâm trạng để nán lại.
“Cha cô,” ông ta nói, “sẽ chẳng lấy gì làm vui vẻ nếu chúng tôi làm cô gãy chân đâu, cô Drummond, chưa nói đến chuyện làm cô chết đuối. Nghe tôi đi,” ông ta bảo, “và cứ tiếp tục đi cùng chúng tôi đến Rotterdam đi. Cô có thể đi thuyền buồm dọc sông Maes xuống tận Brill, rồi từ đó bắt xe ngựa chở khách quay lại Helvoet.”
Nhưng Catriona nhất quyết không nghe theo lời khuyên đổi ý. Cô trông tái mét khi chứng kiến những ngọn sóng tung bọt trắng xóa, những con nước xanh đôi khi tràn lên boong trước, cùng với chuyển động chao lượn và chồm lộn liên tục của chiếc thuyền giữa những đợt sóng lớn; thế nhưng cô vẫn kiên quyết tuân theo mệnh lệnh của cha mình. “Cha tôi, James More, đã sắp xếp mọi chuyện như vậy,” đó là câu nói đầu tiên và cũng là câu nói cuối cùng của cô. Tôi nghĩ thật là hão huyền và thậm chí ngốc nghếch khi cô bé quá câu nệ lời chữ và chống lại ngần ấy lời khuyên nhủ tốt bụng; nhưng thực tế là cô có một lý do rất chính đáng, giá như cô chịu thổ lộ. Thuyền buồm và xe ngựa chở khách vốn là những phương tiện tuyệt vời; chỉ có điều phí tổn của chúng phải được thanh toán trước, và tất cả gia tài trên đời mà cô đang có chỉ vọn vẹn hai shilling và một xu rưỡi sterling. Thế nên rốt cuộc, thuyền trưởng và các hành khách — chẳng hề hay biết về hoàn cảnh khốn cùng của cô, còn cô thì quá kiêu hãnh không muốn hé răng — đều nói những lời vô ích.
“Nhưng cô có biết chút tiếng Pháp hay tiếng Hà Lan nào đâu,” một người lên tiếng.
“Điều đó rất đúng,” cô đáp, “nhưng từ năm 46 đến nay có rất nhiều người Scotland chân chính ở nước ngoài nên tôi sẽ xoay sở ổn thỏa thôi. Cảm ơn ông.”
Có một vẻ mộc mạc đáng yêu của thôn quê trong câu nói này khiến một số người bật cười, số khác tỏ ra ái ngại hơn, còn ông Gebbie thì nổi giận đùng đùng. Tôi tin là ông ta thừa biết bổn phận của mình (khi vợ ông đã nhận trách nhiệm chăm sóc cô bé) là phải lên bờ cùng cô và đảm bảo cô an toàn: nhưng không gì có thể ép buộc ông ta làm điều đó, bởi nó sẽ khiến ông ta lỡ mất chuyến xe; và tôi nghĩ ông ta đã tự bù đắp cho lương tâm mình bằng giọng điệu quát tháo thật lớn. Ít ra thì ông ta cũng trút cơn thịnh nộ lên Thuyền trưởng Sang, nổi giận đùng đùng và cho rằng sự việc thật là ô nhục; rằng việc cố gắng rời tàu lúc này chẳng khác nào tự sát, và trong bất kỳ hoàn cảnh nào chúng ta cũng không thể thả một thiếu nữ ngây thơ xuống một chiếc thuyền đầy những tay ngư dân Hà Lan thô tục rồi mặc kệ số phận cô ấy. Tôi cũng đang nghĩ ngợi điều tương tự; bèn kéo người phó tàu sang một bên, thỏa thuận với anh ta gửi mấy chiếc rương của tôi theo xe chở hàng đến một địa chỉ tôi có ở Leyden, rồi đứng lên ra hiệu cho những người đánh cá.
“Tôi sẽ lên bờ cùng tiểu thư, Thuyền trưởng Sang,” tôi nói. “Đi đường nào đến Leyden cũng vậy cả thôi;” và đồng thời nhảy tót xuống thuyền, cú nhảy vụng về đến mức tôi ngã nhào vào đống nước đọng dưới đáy cùng với hai người đánh cá.
Nhìn từ dưới thuyền, tình thế còn có vẻ chênh vênh hiểm nghèo hơn so với trên tàu, khi mạn tàu cao lững lững phía trên, trĩu xuống thật nhanh, và liên tục đe dọa chúng tôi bằng những cú chồm lặn dọc theo sợi cáp neo. Tôi bắt đầu nghĩ rằng mình đã thực hiện một cuộc ngã giá ngu ngốc, rằng việc đưa Catriona lên tàu cùng tôi là điều hoàn toàn bất khả thi, và tôi sắp bị thả lên bờ ở Helvoet một mình chẳng còn hy vọng gì ngoài niềm vui được ôm chầm lấy James More, nếu như tôi muốn thế. Nhưng nghĩ thế là đã quên mất sự dũng cảm của cô thiếu nữ. Cô đã chứng kiến tôi nhảy mà hầu như không lộ chút do dự nào (dù thực tế thì có); và dĩ nhiên, cô không chịu thua kém người bạn vừa bị mình từ bỏ. Cô đứng thẳng lên lan can tàu và bám lấy một sợi dây chằng, tà áo bay phần phật trong gió khiến cho việc thực hiện càng thêm nguy hiểm, đồng thời phô bày trước mắt chúng tôi đôi tất chân nhiều hơn mức được coi là lịch sự ở chốn thị thành. Không một phút giây nào bị lãng phí, và hầu như chẳng có thời gian cho ai kịp can thiệp dẫu họ có muốn làm vậy. Tôi đứng dậy ở phía bên kia và dang rộng hai tay; con tàu trờ trượt hạ thấp xuống chỗ chúng tôi, người lái thuyền khéo léo lái chiếc thuyền áp sát hơn có lẽ là mức hoàn toàn an toàn, và Catriona lao mình vào không trung. Tôi đã may mắn đỡ được cô, và nhờ sự hỗ trợ kịp thời của những người đánh cá, chúng tôi tránh được một cú ngã. Cô ôm chẩm lấy tôi trong giây lát, thở gấp gáp và sâu; rồi (vẫn bám chặt lấy tôi bằng cả hai tay) chúng tôi được người lái chuyển về phía sau theo chỗ ngồi của mình; và giữa tiếng reo hò tiễn biệt của Thuyền trưởng Sang cùng toàn bộ thủy thủ đoàn và hành khách, chiếc thuyền quay đầu hướng thẳng vào bờ.
Ngay khi Catriona hoàn hồn lại đôi chút, cô buông tay khỏi tôi đột ngột nhưng không nói một lời nào. Tôi cũng vậy; và thực ra tiếng gió hú cùng những đợt sóng vỗ chẳng phải lúc để trò chuyện; hơn nữa thủy thủ đoàn của chúng tôi không chỉ làm việc cực nhọc mà còn tiến rất chậm, đến nỗi con tàu The Rose đã nhổ neo và rời đi từ đời nào trước khi chúng tôi kịp tiếp cận cửa cảng.
Chúng tôi vừa vào vùng nước phẳng lặng thì người lái thuyền, theo thói quen bỉ ổi của người Hà Lan, liền dừng thuyền lại và đòi tiền phí qua đò. Hai guilder là số tiền gã đòi — tính ra khoảng từ ba đến bốn shilling tiền Anh — cho mỗi hành khách. Nhưng nghe vậy Catriona bắt đầu lớn tiếng kêu lên đầy vẻ kích động. Cô đã hỏi Thuyền trưởng Sang rồi, cô nói, và giá vé chỉ có một shilling tiền Anh mà thôi. “Các người nghĩ tôi lên tàu mà không hỏi trước chắc?” cô la lên. Người lái thuyền liền lớn tiếng mắng mỏi lại bằng một thứ ngôn ngữ pha tạp giữa những tiếng chửi thề tiếng Anh và phần còn lại là tiếng Hà Lan rặt; cho đến cuối cùng (thấy cô sắp sửa òa khóc), tôi lén lút dúi vào tay gã bịp bợm đó sáu shilling, nhờ vậy hắn mới chịu nhận thêm từ cô đúng một shilling nữa mà không phàn nàn gì thêm. Không nghi ngờ gì nữa, tôi cảm thấy khá bực bội và xấu hổ. Tôi thích thấy mọi người biết tiết kiệm, nhưng không phải với thái độ sùng sục cay cú đến thế; và tôi dám chắc rằng giọng điệu của tôi khi hỏi cô xem nơi hẹn gặp cha mình nằm ở đâu lúc thuyền tiếp tục hành trình vào bờ sẽ mang theo sự lạnh lùng nhất định.
“Ông ấy sẽ được hỏi thăm tại nhà của một người tên là Sprott, một thương gia Scotland chân chính,” cô đáp; rồi ngay trong hơi thở ấy, cô nói tiếp: “Tôi muốn cảm ơn anh rất nhiều — anh là một người bạn dũng cảm đối với tôi.”
“Lúc đó hãy hay khi tôi đưa được cô đến chỗ cha mình,” tôi nói, mà chẳng mảy may nghĩ rằng lời mình nói lại đúng sự thật đến thế. “Tôi có thể kể cho ông ấy nghe một câu chuyện hay ho về một người con gái tận tụy.”
“Ồ, tôi không nghĩ mình là một đứa con gái tận tụy đâu, trong bất kỳ hoàn cảnh nào,” cô thốt lên, với rất nhiều nỗi đau đớn hiện rõ trong cách biểu đạt. “Tôi không nghĩ trái tim mình là chân thật.”
“Dẫu vậy, rất ít người dám thực hiện cú nhảy đó, và tất cả chỉ để tuân theo mệnh lệnh của cha mình,” tôi nhận xét.
“Tôi không thể để anh nghĩ về tôi như thế được,” cô lại kêu lên. “Khi anh đã làm hành động đó, làm sao tôi có thể đứng lại phía sau chứ? Và dù thế nào đi nữa, đó không phải là tất cả mọi lý do.” Thế rồi, với gương mặt đỏ bừng vì xấu hổ, cô kể cho tôi nghe sự thật trần trụi về tình cảnh nghèo khó của mình.
“Chúa nhân từ bảo ban chúng ta!” tôi kêu lên, “đây là loại hành động điên rồ gì thế, lại để bản thân bị thả xuống lục địa châu Âu với một cái túi rỗng không — tôi thấy điều đó thật chẳng ra thể thống gì — khó mà coi là đàng hoàng được!” tôi la lên.
“Anh quên rằng James More, cha tôi, là một quý tộc nghèo túng,” cô nói. “Ông ấy là một kẻ lưu vong bị săn đuổi.”
“Nhưng tôi nghĩ không phải tất cả bạn bè của cô đều là những kẻ lưu vong bị săn đuổi chứ,” tôi thốt lên. “Và làm như thế có công bằng với những người quan tâm đến cô không? Có công bằng với tôi không? Có công bằng với cô Grant — người đã khuyên cô lên đường, và hẳn sẽ phát điên lên nếu nghe chuyện này không? Thậm chí có công bằng với gia đình Gregory mà cô từng sống cùng và đã đối xử với cô bằng tất cả tình yêu thương không? Thật là may mắn cho cô khi rơi vào tay tôi đấy! Giả sử cha cô bị tai nạn cản trở, điều gì sẽ xảy ra với cô ở đây, khi cô đơn độc một mình giữa chốn xa lạ? Nghĩ đến điều đó thôi cũng đủ làm tôi khiếp sợ rồi,” tôi nói.
“Tôi đã dối gạt tất cả bọn họ,” cô đáp. “Tôi đã nói với tất cả bọn họ rằng tôi có rất nhiều tiền. Tôi cũng nói thế với cô ấy nữa. Tôi không thể hạ thấp danh dự của James More trước mặt họ được.”
Về sau tôi mới phát hiện ra rằng cô ấy hẳn đã hạ thấp ông ta xuống tận bùn đen rồi, bởi lời nói dối vốn dĩ xuất phát từ người cha chứ không phải người con gái, và cứ thế cô buộc phải kiên trì duy trì nó vì danh tiếng của người đàn ông đó. Nhưng vào thời điểm ấy tôi hoàn toàn mù tịt về điều này, và chính ý nghĩ về sự túng quẫn của cô cùng những hiểm nguy mà cô có thể vướng vào đã khiến tôi tức giận đến mức gần như mất trí.
“Thôi, thôi, thôi,” tôi nói, “cô sẽ phải học cách khôn ngoan hơn thôi.”
Tôi tạm để hành lý của cô tại một quán trọ trên bờ, nơi tôi nhờ chỉ đường đến nhà Sprott bằng vốn tiếng Pháp mới học của mình, rồi chúng tôi đi bộ đến đó — đoạn đường cũng chẳng xa lắm — vừa đi vừa ngắm nhìn khung cảnh xung quanh đầy ngạc nhiên. Quả thực có rất nhiều điều để người Scotland phải thán kết: kênh đào và cây xanh đan xen giữa những ngôi nhà; mỗi ngôi nhà đều được xây bằng những viên gạch đỏ tươi tắn, màu của một đóa hồng, với những bậc thềm và ghế ngồi bằng đá cẩm thạch xanh ở mỗi bên khung cửa, và toàn bộ thị trấn sạch sẽ đến mức bạn có thể ăn cơm ngay trên mặt đường lát đá. Sprott đang cặm cụi bên những cuốn sổ cái trong một căn phòng khách thấp trần, rất ngăn nắp và sạch sẽ, được trang trí bằng đồ sứ, tranh ảnh và một quả địa cầu đặt trong khung đồng. Ông ta là một người đàn ông vạm vỡ, mặt đỏ hào sảng, với ánh nhìn lầm lì sắc lạnh; và ông ta chẳng thèm lịch sự đến mức mời chúng tôi lấy một chỗ ngồi.
“Thưa ông, hiện James More Macgregor có đang ở Helvoet không ạ?” tôi hỏi.
“Tôi chẳng biết ai có cái tên như thế cả,” ông ta đáp với vẻ thiếu kiên nhẫn.
“Vì ông quá rạch ròi như vậy,” tôi nói, “tôi xin sửa lại câu hỏi, và xin hỏi ông rằng chúng tôi phải tìm ở Helvoet một người tên là James Drummond, biệt danh Macgregor, hay còn gọi là James More, cựu tá điền ở Inveronachile ở đâu?”
“Thưa ngài,” ông ta đáp, “ông ta có xuống địa ngục quỷ quái nào thì tôi cũng chịu, và phần tôi, tôi ước gì ông ta ở dưới đó thật.”
“Thưa ông, thiếu nữ đây chính là con gái của vị quý tộc đó,” tôi nói, “trước mặt cô ấy, tôi nghĩ ông sẽ đồng ý với tôi rằng việc bàn luận về nhân phẩm của ông ấy là điều không mấy phải phép.”
“Tôi chẳng có dính líu gì đến ông ta, hay cô ta, hay cả anh nữa!” ông ta gầm lên bằng chất giọng thô kệch.
“Xin phép ông Sprott,” tôi nói, “thiếu nữ này từ Scotland đến đây để tìm cha mình, và do một sự nhầm lẫn nào đó, đã được cho biết địa chỉ nhà ông để làm phương hướng tìm đường. Dường như đó là một sai sót, nhưng tôi nghĩ điều này đặt cả tôi — người chẳng qua chỉ là bạn đồng hành tình cờ của cô ấy — lẫn ông vào một nghĩa vụ lớn lao là phải giúp đỡ người đồng hương của mình.”
“Anh định làm tôi phát điên lên chắc?” ông ta hét lên. “Tôi bảo với anh là tôi chẳng biết gì và càng chẳng thèm bận tâm đến hắn hay cái giống nòi nhà hắn. Tôi bảo anh là lão ta đang nợ tiền tôi.”
“Điều đó hoàn toàn có thể xảy ra, thưa ông,” tôi đáp, lúc này đã bực bội hơn cả ông ta. “Ít nhất thì tôi chẳng nợ ông thứ gì; tiểu thư đây đang nằm dưới sự bảo vệ của tôi; và tôi hoàn toàn không quen với cách cư xử này, cũng chẳng mảy mang hài lòng với chúng.”
Khi tôi thốt lên những lời đó, và mà chẳng mảy may suy nghĩ xem mình đang làm gì, tôi bước lại gần bàn làm việc của ông ta thêm một hai bước; nhờ đó mà tình cờ chạm đúng vào lý lẽ duy nhất có thể lay chuyển được con người này. Sáu máu trên khuôn mặt phúng phính của ông ta chợt rút đi.
“Vì Chúa, xin đừng nóng giận, thưa ngài!” ông ta kêu lên. “Tôi thực lòng không có ý xúc phạm đâu. Nhưng ngài biết đấy, ngài ạ, tôi cũng giống như bao lão già tốt bụng, chân chất và vui tính khác — tiếng gầm của tôi đáng sợ hơn cú cắn của tôi nhiều. Nghe tôi nói, đôi khi ngài cứ tưởng tôi là một kẻ cứng nhắc; nhưng không, không đâu! Sandie Sprott thực ra là một lão già tốt bụng ở trong tim! Và ngài sẽ không bao giờ tưởng tượng nổi những phiền toái và rắc rối mà gã đàn ông này đã gây ra cho tôi đâu.”
“Rất tốt, thưa ông,” tôi nói. “Vậy tôi xin mạo muội nhờ cậy lòng tốt của ông để hỏi thăm tin tức mới nhất về ông Drummond.”
“Xin mời ngài!” ông ta nói. “Còn về phần tiểu thư trẻ tuổi đây (tôi xin gửi lời chào kính trọng đến cô ấy!), hắn ta chắc chắn đã quên sạch sành sanh cô ấy rồi. Ngài biết đấy, tôi hiểu con người đó; tôi đã từng mất tiền vì hắn ta trước đây rồi. Hắn chẳng nghĩ đến ai ngoài bản thân mình; dù là gia tộc, quốc vương hay con gái đi chăng nữa, nếu có thể được ăn no cái bụng, hắn sẵn sàng vứt bỏ tất cả! ừ đấy, hoặc ngay cả cộng sự của hắn cũng thế. Bởi vì theo một khía cạnh nào đó, tôi gần như có thể được coi là cộng sự của hắn. Thực tế là chúng tôi đang cùng hợp tác trong một vấn đề kinh doanh, và tôi nghĩ chuyện này có khả năng sẽ biến thành một phi vụ đắt giá đối với Sandie Sprott đây. Gã đó coi như là đối tác của tôi rồi, và tôi xin lấy danh dự thề rằng tôi hoàn toàn mù tịt về việc hiện giờ hắn đang ở đâu. Hắn có thể đang đến Helvoet này; hắn có thể đến đây vào ngày mai, hoặc cũng có thể cả năm trời chẳng thèm xuất hiện; điều gì tôi cũng không lấy làm lạ — ngoại trừ đúng một chuyện duy nhất, đó là việc hắn chịu trả lại số tiền tôi đã cho vay. Ngài thấy đấy tình cảnh của tôi là thế; và rõ ràng là tôi chẳng dại gì mà dây dưa với tiểu thư, theo cách gọi của ngài. Cô ấy không thể ở lại đây mãi được, đó là điều chắc chắn một trăm phần trăm. Chúa ơi, thưa ngài, tôi chỉ là một kẻ độc thân! Nếu tôi rước cô ta vào nhà, rất có thể cái tên đầu gấu đó sẽ tìm cách ép tôi phải cưới con gái hắn khi hắn xuất hiện ấy chứ.”
“Đủ rồi, chúng ta dừng câu chuyện ở đây thôi,” tôi nói. “Tôi sẽ đưa tiểu thư đến với những người bạn tốt hơn. Hãy cho tôi xin bút mực và giấy, tôi sẽ để lại đây địa chỉ người liên lạc của tôi ở Leyden để gửi cho James More. Ông ta có thể tìm gặp tôi để hỏi xem phải tìm con gái mình ở đâu.”
Tôi viết và niêm phong tờ giấy đó; và trong lúc tôi đang làm việc đó, tự bản thân Sprott đưa ra một lời đề nghị chào đón, rằng ông ta sẽ chịu trách nhiệm quản lý hành lý của cô Drummond, thậm chí còn sai người ra quán trọ khuân chúng về giúp. Tôi ứng trước cho ông ta một vài đô la để làm tin, và ông ta viết cho tôi một tờ biên nhận nhận tiền.
Thế rồi (tôi đỡ Catriona vắt tay vào tay mình) chúng tôi rời khỏi ngôi nhà của gã khốn nạn đáng ghét đó. Suốt từ đầu đến cuối cô không hề thốt một lời nào, để mặc tôi phán đoán và lên tiếng thay cho cô; về phần mình, tôi cũng cẩn trọng không làm cô bối rối bằng một ánh nhìn; và ngay lúc ấy, dẫu trong lòng tôi vẫn đang hừng hực những ngọn lửa xấu hổ và giận dữ, tôi vẫn cố tỏ ra hết sức bình thản.
“Bây giờ,” tôi nói, “chúng ta hãy quay lại cái quán trọ hồi nãy — nơi họ biết nói tiếng Pháp — ăn một chút bữa trưa, rồi hỏi thăm các phương tiện di chuyển về Rotterdam. Tôi sẽ chẳng thể nào yên lòng cho đến khi đưa được cô trở lại an toàn trong vòng tay của bà Gebbie.”
“Tôi đoán mọi chuyện sẽ phải diễn ra như vậy thôi,” Catriona nói, “dù cho bất cứ ai cảm thấy vui lòng đi nữa, thì tôi không nghĩ đó sẽ là bà ấy đâu. Và tôi xin nhắc lại với anh thêm một lần nữa rằng tôi chỉ có trong người đúng một shilling và ba đồng xu lẻ.”
“Và cũng xin được nhắc lại với cô thêm một lần nữa,” tôi nói, “đó là một điều may mắn khi tôi đã đi cùng với cô.”
“Anh nghĩ tôi đã bận tâm đến điều gì suốt thời gian qua chứ?” cô nói, và tôi ngỡ như cô đang tì nhẹ tay lên tay mình. “Chính anh mới là người bạn tốt đối với tôi.”
