Giá trị của mỗi chiếc xe đạp nằm ở chỗ người tạo ra nó và người đạp nó coi trọng nó như thế nào.
- KLAUS WAGNER, thợ sửa xe bậc thầy ở một tiệm sửa xe đạp có tuổi đời một thế kỷ ở Đức.
Cha tôi gọi chung tay nghề là công phu (kang-hu). Thuở nhỏ tôi cứ ngỡ ông dùng từ kungfu (võ thuật), ông luôn nói, người có công phu nhất định phải trải qua rèn luyện, khổ công và cắn răng tôi rèn mới trở thành thợ cả (tshut-sai) được.
Mẹ tôi bảo hồi nhờ bà mối hỏi cưới mẹ, cha vẫn còn là học trò của thầy Đường. Thầy Đường là thợ may âu phục trên tầng ba khu kinh doanh, thầy không có cửa tiệm, cửa nhà cũng thường đóng chặt Nhưng dân trong khu kinh doanh thường trông thấy những người ăn vận áo quần sang trọng đến không tưởng tới gõ cửa nhà thầy.
Cha từng nói, ông học “công phu” từ thầy Đường, chọn vải là công phu, lấy số đo là công phu, “châm ve” (khâu cổ áo vét bằng tay) là công phu, “vắt sổ” (dùng chỉ trắng may viền đường cắt) là công phu, “đi ly” (dùng bàn là tạo các đường ly) cũng là công phu, thậm chí ngay đơm cúc cũng là công phu chứ không phải kỹ thuật. Còn về khác biệt giữa công phu và kỹ thuật nằm ở đâu? Theo cách nói của cha tôi là, món đồ làm ra phải có hồn (tsing-sîn).
Cha bảo, ví dụ như “ly” chẳng hạn, để áo vét ôm vào người khách, trong quá trình cắt may phải dùng bàn là vào nếp (liáh) các đường, độ nóng và độ ẩm của bàn là đều rất khó kiểm soát, “ẩm quá, khô quá cũng không được”. Nhưng khó hơn cả là lực dùng trong thao tác là, khi di bàn là, trong lòng phải nghĩ đến cảm giác ban đầu lấy số đo cho khách, phải tái hiện cảm giác đó lên vải. Ở điểm này, cha tôi bảo thầy Đường mới là “bậc thầy chân chính có công phu”.
Khi mới tiếp xúc với ngựa sắt cũ, tôi từng định thay lốp ngoài cho một chiếc xe võ hiệu Thắng Luân, vành xe mạ xi của nó đi với lốp viền vải gia trọng 26x1⅜. Viền vỏ lốp loại này được dùng cao su mỏng và sợi tổng hợp tạo thành “viền vải” mềm, rất khác so với lốp sợi thép dùng trong các loại xe phổ thông sau này. Vành xe lốp viền vải có hình chữ “O”, còn vành xe lốp sợi thép sau này lại có hình “Ω”. Thành thử, lốp viền vải phải dùng viền vải để bao phủ hoàn toàn săm xe bên trong. Nhét toàn bộ viền lốp vào trong vành xe khá mất công, hơn nữa cần có kinh nghiệm và kỹ xảo.
Lần đầu lắp lốp viền vải, tôi vốn hết sức tự tin, vì đi xe đạp đã nhiều năm, trước nay tôi đều tự mình thay lốp, tốc độ thao tác không kém gì thợ ngoài tiệm. Chẳng ngờ chỉ riêng lốp trước đã mất bốn tiếng đồng hồ, lại còn làm rách hai chiếc săm vì ngoan cố dùng thanh móc lốp. Thảm nhất là tuy đã đi găng tay cao su nhưng đầu ngón giữa và ngón trỏ vẫn bị kẹp rách da chảy máu. Tôi chán nản xách cả vành lẫn lốp tới một tiệm phụ tùng xe đạp lâu đời, nhờ một bác thợ gọi là Hoàng sư phụ giúp sức.
Hoàng sư phụ thân cao ước chừng chỉ ngoài mét rưỡi, có lẽ bác cao hơn đôi chút, nhưng vì tuổi cao, lại thêm lưng còng, nên già quắt lại (lāu-tò-kiu). Bác vô cùng tự hào về mái tóc lưa thưa của mình vẫn còn đen quá bán, gặp ai cũng nói: “bao nhiêu người mới tí tuổi tóc đã bạc trắng đấy cậu có biết không? Nhưng cậu xem, cả đầu tôi vẫn đen sì”.
Hoàng sư phụ vừa thấy cái bánh xe trên tay tôi đã lắc đầu, bảo trông vào tôi thì tuyệt đối không thể lắp lại được. Tuy nghe câu này rất đau lòng, song tôi vẫn tự trách mình không có kỹ thuật cũng chẳng có kinh nghiệm, lại đi mơ mộng hão huyền tự lắp lốp viền vải. Ứng phó với các bác thợ già lâu dần bạn sẽ biết, họ ghét nhất là hạng người “không tay nghề còn chê công cụ kém”, họ ghét kẻ tự đại và kẻ coi nhẹ công phu, vì thế càng khiêm nhường càng có khả năng được giúp đỡ.
Bác thợ sửa xong phanh chiếc xe đạp xập xệ cho một cụ bà mới lẳng lặng cầm vỏ lốp tôi để bên cạnh lên. Bác căng vỏ lốp, như đang ước chừng phân lượng đối thủ, đoạn bảo: “Cái này mới, rất khó căng dãn, chậc chậc, tôi già rồi, không làm nổi, cậu xem tay thợ nào (tó tsit ê) trẻ thì nhờ người ta giúp”.
Tôi năm lần bảy lượt cậy nhờ, bác mới bảo: “Được rồi, hôm nay cho cậu xem công phu của tôi”.
Thế là tôi bèn ngồi xuống ghế đẩu “xem công phu”.
Hoàng sư phụ đầu tiên lấy ra một dụng cụ cắt lốp rất lạ, cắt một miếng nhỏ hình chữ U trên vỏ lốp, đợi lát nữa sẽ chọc van vào đây. Tiếp đó bác kê một bên vỏ lốp xuống dưới vành xe, một đầu tì xuống đất, đầu còn lại tì vào da bụng, cánh tay gầy xương xẩu nổi rõ gân xanh nhanh nhẹn bẻ ngón cái, quát một tiếng thấp trầm, một bên vỏ lốp đã theo đó chui tọt vào vòng ngoài vành xe.
Kế đến bác chọc van săm vào, tỉ mẩn lồng săm quanh vành, tránh để bị gãy gập. Rồi kề vết cắt ở vỏ lốp gần miệng van, cởi dép, dùng chân đè nghiến vành thép xuống đất, dùng sức bốn ngón ở hai tay nhét bên vỏ lốp còn lại cùng cả săm vào trong vành. Lúc này khớp xương bác thợ trắng bệch, đốt trên cùng của ngón tay bị kẹp giữa vỏ lốp và vành thép. Bác hít vào một hơi rút tay phải ra trước, rồi tiếp tục dùng sức bốn ngón tay nhét thêm khoảng một gang tay lốp. Tiếp đến, trong tình trạng gần như không có khe hở, bốn ngón tay trái đang nhét giữa lốp và vành dịch ngang một gang tay, nhét đều từng đoạn săm vào bên trong lốp.
Tôi trông mà không khỏi túa mồ hôi tay, vì đã trải qua cảm giác đau đớn đó, chỉ nhìn thôi ngón tay tôi cũng tê rần. Cứ tưởng chỉ dùng tay nhét từng đoạn lốp vào là được, thì ra then chốt là ở chỗ phải luôn giữ tay kẹp giữa vỏ lốp và vành thép mới sờ thấy được vỏ lốp đã bọc đều lấy săm hay chưa.
Các ngón tay trần của Hoàng sư phụ còn lặp đi lặp lại động tác này, mỗi lần di chuyển một gang tay, một gang lốp xe lại thành hình. Mỗi lần di chuyển được hai gang tay, bác lại đập đập phần vỏ lốp đã tra vành bằng một tay vừa rút ra, nhằm giúp phần săm mềm oặt bên trong không bị xoắn lại thành đống. Khuôn mặt đen nhẻm vêu vao, vầng trán lẫn chóp mũi Hoàng sư phụ đều lấm tấm mồ hôi, chiếc áo may-ô cũng nhanh chóng ướt đẫm trở nên gần như trong suốt, hơi nóng từ cơ thể tỏa ra ngay người đứng cách xa như tôi cũng cảm nhận được.
Không đến mười lăm phút, vỏ lốp đã khít vành đến chín phần mười. Nhưng đoạn cuối cùng này mới là khó nhất. Vì săm sẽ thừa ra so với vành thép độ một inch, nguyên do là để sau khi bơm hơi săm có thể căng kín vỏ lốp. Nhưng một inch săm này lại phải tiêu tốn gấp mấy lần sức lực mới nhét vào được so với đoạn ngay trước nó. Hoàng sư phụ vào trong nhà lấy ra một chậu nước, ngâm tay vào đó - vóc người nhỏ thó là vậy mà từng khớp xương trên mười ngón tay bác đều thô kệch hơn tay tôi, khi bác lật tay lên, tôi để ý mặt trong ngón tay bác đỏ rực như bị hơ lửa.
Hoàng sư phụ dùng đôi tay ấy dấp nước lên đoạn lốp cuối cùng, hai bàn tay đặt bằng trên vỏ lốp, sau khi lấy hơi các ngón tay lại một lần nữa xọc vào giữa vỏ lốp và vành thép, bật ra tiếng “hầy” trầm đục, vỏ lốp theo đó tọt vào trong.
Bác quệt mồ hôi trên trán, nhìn tôi cười bảo: “Cậu nghe tôi chửi thề (kàn-kiāu) bao giờ chưa?”.
Tôi lắc đầu.
Bác nói tiếp: “Cánh thợ sửa xe, có người vừa sửa vừa phải chửi mấy câu mới được việc. Tôi thì miễn. Tôi dùng công phu”.
Người thợ cả có công phu ắt có hồn, tôi nhớ lại lời cha. Khoảnh khắc cuối tra chiếc lốp vào vành, tôi trông thấy cặp mắt Hoàng sư phụ lóe sáng lạnh băng, như đinh như dao như rìu.
Hoàng sư phụ kể từ khi mười hai tuổi mình đã đi học nghề, sửa xe đã năm mươi năm có lẻ. Cách đây bốn, năm mươi năm là thời đại cực thịnh của xe đạp ở Đài Loan, một ngày ông phải thay đến mười chiếc lốp. Buổi tối ở lại nhà thầy, trốn trong chăn đơn nằm khóc. Có lúc tay đau không chịu nổi, như vừa nắm phải than hồng, thành thử không đắp nổi chăn, cũng không dám trở mình, hễ đè phải tay là thức giấc ngay.
Cứ thế ngày lại ngày, năm lại năm, Hoàng sư phụ luyện thành công phu, chứ không phải luyện thành kỹ thuật.
Cha tôi may âu phục cũng thành ra công phu. Ông dùng phấn vẽ mẫu trên vải, rồi cầm lấy cây kéo lớn, xoèn xoẹt như lướt giày trượt băng. Vẽ form[1] càng tỉ mỉ chính xác càng đỡ lãng phí vải, công phu sửa chữa cũng đơn giản hơn.
Mẫu dựng được cắt ra, từ mặt phẳng chuyển thành lập thể, rồi lại dùng máy may ráp nối chuẩn xác. Máy khâu kiểu cũ không thể đặt chế độ, chỉ dựa vào trực giác của người thợ may lần lượt đi vải, mũi kim hạ phải đều tăm tắp ngay hàng thẳng lối như duyệt binh quốc khánh trước dinh tổng thống.
Mẹ tôi sau khi có tuổi hay than phiền hồi trẻ cha tôi lúc nào cũng “quá khắt khe” với bà, dù là làm áo khoác sinh viên rẻ tiền, may xong đưa cho ông kiểm tra, ông cũng sẽ giơ ra đèn sáng soi một lượt, cứ như kiểm tra đá quý không bằng. Có lúc ông còn lẳng lặng cầm lấy cây kéo, cắt phựt phựt phựt đám chỉ may.
May lại (tîng thīnn).
Mẹ thấy vậy đành lụi cụi làm lại phần việc vừa làm xong. Không được ẩu (tshìn tshái). Thầy Đường đã nói vậy với cha khi ấy vẫn còn là thợ học việc, bằng thứ tiếng Đài không mấy thuần thục.
Có lần mẹ nhắc đến chuyện xe đạp của cha bị mất trộm, rồi đột nhiên chêm thêm một câu: “Thằng trộm đó công phu giỏi thật, chớp mắt cái đã để nó dắt mất rồi”. Làm tôi không khỏi thắc mắc, có thể khen kẻ trộm “công phu giỏi” được sao? Mẹ bảo đương nhiên là được, “Ăn trộm cũng có người ăn trộm tài chứ”.
Thành thử tôi đoán, công phu là một dạng kỹ thuật và ý chí không liên quan gì đến phạm trù đạo đức.
Có lần Tiểu Hạ hỏi tôi: “Theo anh xe tốt với xe xấu khác nhau ở điểm nào?”.
Đúng lúc tôi đang định làm một bài diễn thuyết xét từ linh kiện, tình trạng bảo dưỡng, độ hoàn chỉnh, nước sơn…, thì cậu giơ tay cắt ngang: “Tôi biết anh thể nào cũng nói thế. Nhưng, bao nhiêu năm nay tháo lắp mấy chục chiếc xe, tôi phát hiện một điều, ấy là xe tốt ngay lúc tháo đã cảm nhận được rồi”.
“Cảm nhận được gì?”
“Rằng đấy là một chiếc xe tốt”.
Tôi bảo thế chẳng phải nói thừa sao.
Nhưng chiếc bóng đèn sợi đốt trong mắt Tiểu Hạ đã tự động sáng lên: “Không đâu, xe tốt có hồn đấy”.
“Có hồn?”. Tôi nhớ lại lời cha từng nói.
“Ừ. Người thợ giỏi trong lúc vặn từng con ốc, chỉnh từng chi tiết đều phải cực kỳ tập trung, vì ốc vít nhất định phải vặn chặt đến một ngưỡng thích hợp, xe mới chạy bon mà không phát ra âm thanh lạ. Trong quá trình ấy, sẽ có một thứ gì đó từ lực tay họ chạy sang chiếc xe, có khi mấy chục năm sau cũng vẫn còn. Khi tôi tháo xe, có lúc sẽ cảm nhận được thứ đó”.
Tiểu Hạ có lần cho tôi mượn xem một chiếc xe Hạnh Phúc thời kỳ đầu, thời ấy thợ lắp ráp còn phải dùng sơn nhũ vàng vẽ hoa văn lên lớp sơn đen của thân xe. Trên các ống trụ tròn vành vạnh làm sao có thể vẽ sơn vàng nét đậm nét nhạt đều tăm tắp, không lệch một chấm nào như thế?
Lực tay cầm bút chắc chắn phải khá vững. Tiểu Hạ bảo tôi dùng đầu ngón tay cảm nhận nét sơn vàng lồi lên, cùng góc độ quyến rũ của các đường uốn lượn. Đột nhiên, trong một khoảnh khắc, tôi cảm thấy có thứ gì đó truyền tới từ đầu ngón tay nên rụt phắt tay lại.
“Sao thế?”
“Như kiểu bị điện giật ấy”.
Tiểu Hạ nhìn tôi, mỉm cười vẻ thần bí.
❀ ❀ ❀
[1] Form: Hình dáng lập thể tổng thể của đồ vật, thường dùng miêu tả quần áo, túi xách.
