Hồi bao cấp thời sinh viên (ngày nay không biết), trong ký túc xá nội trú của bất cứ trường đại học nào cũng có một thằng láu lỉnh. Đầu giường của nó luôn để một cái rương gỗ, trong đó giấu diếm nhiều thứ mà bọn cùng phòng mơ ước, vài phong bích quy ăn dở hoặc “bích cốt” (một loại bánh mì tẩm đường sấy khô). Thằng này quan sát tốt, bắt chước nhanh nên cho dù là người ngoại tỉnh vẻn vẹn mới hai năm ở Hà Nội, nó đã thập thành thuộc từng ngóc ngách. Ngồi nghe nó nói về hàng phở này, hàng mì nọ, hàng bún kia tinh tế giữ được hào hoa Kẻ Chợ, bọn con giai gốc ba đời phố cổ mồm há hốc. Một thằng đích thực sinh ra rồi lớn lên ở gầm cầu Hàng Hương, nghe nó ba hoa mới biết là cái phố mình có một quán thịt chó ngon đến thế. Một thằng khác đẻ ở Hàng Buồm, sững sờ khi nghe nó thâm trầm kể về xuất xứ đền Bạch Mã, cho dù tối tối bố thằng đó vốn là một tay cao
bồi già cầu kỳ vẫn dắt con ra chỗ ấy ăn mì vằn thắn. Gánh mì vô danh tuyệt ngon của lão Hoa kiều móm ấy đâu rồi, bây giờ thay vào là một hàng cơm rang mì xào chim quay giả người Tàu, mọi thứ đều ngấy mỡ nồng nặc hành phi thơm nức bịp bợm bọn nông nổi “bất tri kỳ vị” chen chúc ngồi ăn nườm nượp.
Đàn ông mà láu cá thường thường đều không tệ. Ngồi nhậu hay đi chơi xa có thêm bọn họ vô tư hoạt mồm, mọi sự bỗng chợt nhiên thăng hoa vui. Bọn láu cá chỉ trở nên bại hoại khi đem sự tinh nhanh ranh ma của mình ra đời kiếm chác bằng thủ đoạn hớt ngọn bạc bẽo. Chúng âm thầm nhặt của người này một ít, chui lủi nhặt của người kia một ít rồi khôn khéo thu vén chắp nối thành của chúng. Trong học thuật hoặc nghệ thuật, Đức Khổng phu tử gọi đám này là “đạo thính đồ thuyết”, đại loại là thứ hóng trộm lời hay của người khác rồi hồ đồ chế biến thành của mình. Ở ta hôm nay hình như có nhiều nhạc sĩ “đạo thính” và hình như cũng không hiếm lắm những học sĩ “đồ thuyết”. Nhận ra bọn họ hoàn toàn không dễ, vì tuy chẳng biết quẻ Càn - Khôn hình dạng ra sao nhưng họ vẫn uyên bác thao thao hàng giờ về công năng tác dụng của ba vạn chín nghìn những “hào” những “quái” trong Kinh Dịch. Những thằng thành thạo hớt ngọn khi ba lăng nhăng yêu thì luôn chinh phục được các cô bé xinh xắn ngây ngô ngu ngốc. Và khi tính toán hôn nhân thì “tăm tia” lấy bằng được một cô hơi già hơi xấu nhưng có nhà mặt phố có bố làm to. Sau chừng
dăm năm nửa đi buôn nửa công tác, nhờ thế nhạc phụ đàn ông hớt ngọn sẽ là trưởng phòng, sẽ là phó giám đốc, sẽ là tiến sĩ hệ tại chức. Có điều khi qua tuổi trung niên 49, không hiểu sao đám này thường bị lở mồm vì nhiệt lưỡi, còn ở đít thì bị trĩ.
Thật ra đám hớt ngọn cũng không hẳn quá nguy hiểm nếu phải so với bọn ngụy quân tử đạo đức giả. Khi ki cóp cho riêng mình bọn họ cũng không quá nhẫn tâm vơ vét, nếu có tham nhũng thì cũng chỉ tham vặt. Ở mức độ nào đó cái xấu cái cái ác ở họ tương đối “tri túc” đủ độ. Sâu xa trong họ vẫn còn phảng phất sự hồn nhiên không thâm hiểm, còn một cái gì hao hao giống như nghĩa khí. Thằng Xuân trong tiểu thuyết Số Đỏ là vậy. Thằng Vi Tiểu Bảo trong trường thiên Lộc Đỉnh ký cũng đúng vậy. Là những tay vô cùng thông minh có mắt quan sát cực kỳ tốt, đàn ông hớt ngọn biết rất nhanh và chính xác cái nào là sang, cái nào là hèn. Hoặc khó hơn, thiếu nữ nào là đoan trang, thiếu phụ nào là dâm đãng. Ở họ luôn long lanh một tiềm năng để trở thành nhà văn, vì theo lý luận của đông đảo những nhà phê bình văn chương có vẻ vĩ đại thì như ông Vũ Trọng Phụng chẳng hạn, nhờ có óc quan sát siêu việt nên khi chưa tới hai mươi tám tuổi đã viết được vô số kiệt tác. Hỡi ơi, một khao khát ví von thật nhầm thay. Làm nhà văn thì có gì mà tự hào, ngoại trừ chút ít xót xa thông cảm từ vài ba độc giả dư tình để rồi tự bớt tủi thân, còn đâu phần đông “nhà văn An Nam khổ như chó” (chữ
của Nguyễn Vỹ thời văn chương rực rỡ tiền chiến). Nhà thơ Nguyễn Bính từng thác lời một hiền mẫu dặn con gái “Nhất kiêng đừng lấy chồng thi sĩ. Khổ lắm con ơi nhục lắm con”. Mắt của đàn ông hớt ngọn nhìn thế cuộc sắc hơn dao, bao nhiêu chỗ nạc chỗ ngon ở cái cuộc đời đầy rẫy xương xẩu này bọn họ đã gọt cho bằng sạch, chẳng dại gì phải cố bất hạnh mà phấn đấu thành văn sĩ.
Thảm cho ông Vũ, cả đời ngắn ngủi có bao giờ học được cách quan sát nào đâu, ông chỉ biết cặm cụi đau đớn viết. Văn ông tuyệt vời hay là bỗng nhiên nó cứ rưng rưng rơm rớm máu. Mắt của bất cứ nhà văn tử tế lương thiện nào cũng đều mênh mông ngập lệ, lấy quái đâu ra còn chỗ mà ngó mà nhìn.
Và nói cho cùng, đã đích thực văn chương thì không có ngọn, đừng ngong ngóng mang cái ảo tưởng tìm cách hớt.
