Cuốn Nho lâm ngoại sử viết khoảng đời Thanh (1746), chuyển sang Việt ngữ lấy tên là Chuyện làng Nho, được nhiều người thích đùa ở nước ta lẫn nước Tàu coi là kiệt tác. Cuốn tiểu thuyết có nhiều buồn cười này kể về sự “lên đời” của đám nho sĩ, đọc thê thảm lắm. Ví như có một nho sinh vừa nghèo vừa già, thi hơn hai mươi lần mới đỗ cử nhân, nghe tin cá vượt Vũ môn thì mừng quá phát điên tự cắm đầu xuống ao ăn bùn. Người thân đang a dua ăn theo ngong ngóng mong đổi đời thấy thế thì sợ quá phải tát cho vào mặt mới tỉnh. Ngày xưa đỗ cử nhân là được bổ tri huyện và cũng giống như ngày nay, đã là quan thì đương nhiên có tiền. Rất nhiều người tha thiết nghĩ rằng, chỉ tiền bạc mới đủ lực để lật đời mình sang trang khác. Bởi thế nên khi bà cụ thân sinh ra ông tân quan “cầm những bát sứ, những mâm đồng, những chén khảm bạc, xem kỹ một lượt rồi bật cười vang ‘của ta cả rồi’.
Cười xong ngã lăn ra, đờm lên cổ bất tỉnh. Đến chiều tối bà cụ dần dần tắt thở, quy tiên”. (Sách đã dẫn - Nxb Văn Học 1989, trang 69). Vì thế vô vàn sách tướng số thì thụt bán giá rẻ ở phố Đinh Lễ đều cẩn thận căn dặn, những người đột ngột trúng quả nên thường xuyên kiểm tra huyết áp tim mạch, “Hoạch phát dĩ tăng xông tắc tử” (Tử vi đẩu số in lậu, không rõ số trang).
“Lên đời” là một thuật ngữ được giới buôn xe đạp xe máy lê la ở vỉa hè Hà Nội những năm bao cấp rất hay sử dụng. Nghĩa nôm na của nó là nâng cấp cho đời mình mang vẻ tốt hơn. Chẳng hạn chị đang đi xe đạp “Thống nhất” mà chồng hay người tình nhỡ thành giám đốc thì lên đời bằng cách đổi lấy xe đạp “Mi-pha” hoặc sang hơn nữa là xe đạp “Pơ-giô”. Chẳng hạn anh đang đi Honda lèm nhèm “Bảy sáu” chợt rút trộm được một ít của công bèn lên đời theo kiểu chuyển sang dùng một con “Tám hai kim vàng giọt lệ”. Những năm tháng vất vả nhưng đẫm đầy ngây thơ ấy, chẳng ai lại dám nghĩ lên đời là phải sở hữu xe hơi nhà lầu, là phải đi du lịch Âu Mỹ với mấy em bồ nhí chân dài. Tất cả đều chân chất như “hạt gạo làng ta”, lời thơ của một thần đồng thi sĩ, nên cho dù thân phận có may mắn thăng hoa lắm thì cũng vẫn chỉ là một thứ bình dị “cua ngoi lên bờ”. Bởi thế những người mới lên đời hồi bao cấp trông đều đáng thương lẫn lộn đáng yêu, chứ chưa hẳn trọc phú lố bịch đáng giận. Bọn họ vào hàng phở là huênh hoang chân thành gọi chủ quán, cho một bát đặc biệt nhé.
Thêm nước béo thêm mì chính thêm thịt. Vào hàng cà phê là ngấm ngầm hớ hênh khoe gói ba số năm còn những hơn mười điếu. Sự trong trắng của bao nhiêu năm thật thà đói kém, đã làm con người ta ấu trĩ một cách sạch sẽ như vậy.
Bây giờ lên đời đã cực kỳ hoành tráng khác, nó hung hãn ngông nghênh hợm hĩnh chứa đầy giàn giụa dư dật. Người ta bất chấp tự xem lại mình là ai, vốn có thói quen như thế nào, thi nhau bỏ tiền học sang đòi sướng. Một làng thanh bình trồng rau bón bằng phân tươi ở ngoại ô, đột ngột một ngày “ăn rùa” được một dự án giời ơi, đất nông nhiệp đang yên ả xám bỗng chuyển sang hon hỏn màu bìa đỏ, một mét tiền trăm chợt vọt lên thành triệu. Tự nhiên quá nửa làng mang thói quen xức nước hoa ngồi xổm ăn búp phê tại khách sạn năm sao, còn đám thanh niên sành điệu tối cuối tuần đi karaoke tay vịn nốc Giôn xanh bằng cốc vại. Thế nhưng lên đời với hệ lụy vật chất vẫn chưa là gì so với những đua đòi mong “sang hóa” nghệ thuật. Một chị tiểu thương sành nghe Tuấn Vũ, tự “úp đết” thêm Đàm Vĩnh Hưng, bỗng một ngày trúng mánh thì liều lĩnh bê về để giữa nhà cả một cái piano Steinway. Đứa con trai độc đinh ục ịch mười bốn tuổi kiêng thịt kiêng mì chính miệt mài cùng gia sư tập đàn. Sau năm rưỡi thì trôi chảy chơi được bản “bé bé bằng bông” thành thạo hai ngón mổ cò. Có ông hàm thứ trưởng về hưu cả sự nghiệp chỉ viết văn báo cáo, rồi một ngày vơ vẩn nhìn mưa, quyết định rút sổ tiết kiệm giấu trộm ra một tỉ, lên đời in tổng tập thi
tuyển những bài thơ mang hình hài nòng nọc. Nhưng kinh hoàng nhất là mấy ông nhạc sĩ viết nhạc theo nguyên tắc “cho em một ngày một ngày thôi”, bỗng hiện hình trên tivi lên đời tuyên bố sáng tác của mình chỉ dành riêng cho giới tinh hoa “e lít sờ mờ”. Hỡi ơi, đã là tinh hoa thì làm quái gì có giới, bởi bản chất của nó là sự chắt lọc từ độc đáo thiêng liêng số ít. Và vui thay, những tư duy thời thượng lên đời kiểu này đã chun chút ngấm vào cách nghĩ của vài ba quan chức. Bọn họ thích thú muốn làm những thứ thật dài thật to thật rộng, đại loại là một thứ “để đời”. Bọn họ không cần biết đại đa số người Việt đang tần tảo sống giữa những gom góp của bao nhiêu cái nhỏ. Không phải ngẫu nhiên mà dư luận đồng tình với việc quốc hội phủ quyết siêu dự án đường sắt cao tốc. “Lên đời” là cần mẫn sống sao cho “lên người” chứ không phải huênh hoang danh hão.
Hà Nội những năm gần đây đã rùng rùng thay đổi, từ một thành phố tinh tế sâu lắng bỗng chốc tấp nập trưởng thành. Kinh tế nhấp nhổm tăng trưởng còn phong khí văn hóa cũng loay hoay đang định hình. Tuy nhiên, thay đổi không có nghĩa là đập đi những biệt thự đẹp như mơ trên đường Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt... rồi để vào đấy mấy cao ốc kệch cỡm nồng nặc mùi tiền. Xót xa thay cho những cổng gạch ven ô rêu phong đằm thắm hồn “Thăng Long tứ trấn”, chợt bị thô bạo xây thành mới toanh xám xịt bê tông. Một nhà thơ già gốc gác từ một làng xa xa ngoại thành có lúa có hoa đã ngậm ngùi cảm thán. “Mái bằng mái bằng lại
mái bằng. Tôi đi như cá lạc vào đăng. Ba mươi năm lẻ về quê cũ. Cả làng thành một cục xi măng”. Hà Nội thì đừng bao giờ trì trệ cố giữ để giông giống cái làng, nhưng đâu nhất thiết phải “lên đời” bằng cách san phẳng vườn đào Nhật Tân để nham nhở biến thành “cục” chung cư Ciputra hình như cao cấp.
Kha khá những người mới dư tiền vừa mua được biệt thự xây trên nền đất ruộng tự tin cho rằng, đã vất vả thì phải cố gắng vươn lên, còn vươn lên với đời tới đâu thì kệ mẹ.
