Vào thời sơ kỳ trung đại, thậm chí cho đến ngấp nghé Chiến tranh Thế giới thứ nhất (1914-1918), khi đám đàn ông đã trưởng thành văn minh, thì lúc hoành tráng đánh nhau bọn họ rất hay sử dụng trận pháp. Đại loại, bọn họ thường rủ nhau ra những bình nguyên bát ngát cỏ mượt hoặc những cánh đồng phẳng phiu vừa gặt, dàn quân thành từng khối. Bộ binh riêng, kỵ đội riêng, tướng đứng riêng rồi cử mấy gã mồm to đanh đá được gọi là mạ thủ ra trước cửa trận gào thét chửi bới thách đấu. Xong xuôi những thủ tục “khai vị”, sau vài hồi trống hoặc kèn, hai đạo quân sầm sập sát khí lao vào nhau. Kết thúc những trận đánh đấy thường là máu đổ thành sông, xương phơi đầy đồng còn đám lính đẹp giai bị què chân cụt tay thì không sao đếm xiết. Bên thua hầu hết là những bên bị vỡ trận, vì thế đám đàn ông thích thao lược ngày xưa bắt buộc phải rèn luyện cái tài bài binh bố trận.
Trong cuốn tiểu thuyết Chiến tranh và Hòa bình có một trường đoạn kể về công tước Andrey Bolkonsky (một nam quý tộc đặc biệt tinh hoa, kiểu đàn ông mà nay đã tuyệt hiếm) ở Bộ Tổng tham mưu Nga. Công tước chứng kiến hàng loạt các danh tướng tranh luận về cung cách bày trận cho chiến dịch sắp tới nhằm chống lại đám đàn ông xâm lược Pháp. Tất cả các danh tướng đều lắm mẹo nhiều mưu, họ hùng biện họ phản biện họ tư biện, nhưng tất thảy cuối cùng đều toát ra một nỗi thăm thẳm sợ hãi về Napoleon Bonaparte, kẻ đối địch được mặc định là thiên tài quân sự. Duy chỉ có một người, đại tướng Pful gốc Đức là được công tước Andrey âm thầm kính trọng nhất. Tướng Pful chỉ tôn trọng những ai đánh nhau mà biết bày trận. Với ông ta, Napoleon chả là cái đinh gì, bởi khi tả quân hình vuông tiến lên 200 mét thì hữu quân hình thoi phải đi chếch 300 mét. Nếu đàn ông đánh nhau mà không đi đúng trận pháp “và tách rời khỏi những quy luật chính xác của khoa học quân sự thì chỉ là bọn man rợ dốt nát và phản khoa học”. (Sách đã dẫn - tập 3, trang 58). Cái tinh thần lý thuyết đầy dũng cảm hiệp sĩ này tuy rất dở hơi nhưng sâu xa nó hun đúc cho các nam chiến binh một thiêng liêng danh dự. Đàn ông bước vào một cuộc chiến (chưa bàn chuyện đúng sai) mà vắng thiếu danh dự thì chỉ còn là lũ ô hợp. Ngày nay, thương trường đã thay chiến trường, và trong cái hỗn loạn thương trường ấy, đàn ông đánh nhau bất cần
trận pháp nên cái gọi là danh dự đương nhiên thành một thứ xa xỉ.
Lịch sử thao lược phương Đông thường xếp Gia Cát Khổng Minh là một tay đàn ông giỏi bày trận vào loại đệ nhất. Theo lời đệ tử ruột, danh tướng Khương Duy toàn đánh thua, thì Gia Cát sư phụ “bày trận có cả thảy 365 phép biến theo độ số xung quanh mặt trời. Nên quân giặc thách đấu trận pháp thì chẳng khác nào múa rìu qua mắt thợ”. (Tam Quốc diễn nghĩa - Hồi 113). Lần đấu trận pháp hay nhất của Gia Cát Võ Hầu là lần đấu với Tư Mã Ý, đại tướng nhà Ngụy, người rồi đây tạo lập ra vương triều Tấn. Tư Mã Ý tuy đọc được vanh vách kết cấu trận pháp của Khổng Minh, nào là Trường xà quyển địa hình con rắn, nào là Bát môn kim tỏa có cửa tử cửa sinh, nhưng do không thuộc cách biến hóa nên khi liều lĩnh xông vào trận liền lập tức thảm bại. Tóm lại, tài Tư Mã Ý giống tài các nhà phê bình văn học đương thời, thao thao chỉ ra nhan nhản những phép tu từ, những trường phái hiện đại, những chủ nghĩa hậu hiện đại nhưng thử cầm bút viết thật một truyện ngắn thì thối không thể ngửi.
Dã sử cho rằng Khổng Minh học trận pháp từ sách của Phục Ba tướng quân Mã Viện rồi tự hoàn thiện nâng cao. Chẳng biết binh pháp của họ Mã có cao minh không, chỉ biết ông này khi đánh nhau với nhị vị vua bà họ Trưng của người Việt thì toàn bại, bèn bày ra một trận pháp quái dị đến phản cảm. Biết quân của đối phương đa phần là phụ
nữ, ông ta cho những hàng lính đứng đầu trăm phần trăm thoát y. Mã Viện kém quá, ông ta không biết rằng các nữ chiến binh Việt khi lâm trận thì nhìn đám đàn ông khỏa thân vô cảm như các đạo diễn điện ảnh nhìn giải Cánh Diều Vàng. Sau lần thua dại dột ấy, quân Hán rút kinh nghiệm toàn mặc áo giáp kín mít và những chỗ nhạy cảm luôn che chắn cẩn thận.
Khổng Minh bày trận người đã giỏi, ông ta còn bày “bát trận đồ” bằng đá (thạch trận) rất siêu. Trận chia thành tám cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai nguy hiểm sánh ngang bằng mười vạn tinh binh. Đại tướng Đông Ngô bằng cấp đầy mình là Lục Tốn lạc vào mê trận đó suýt chết, may mà nhờ bố vợ Khổng Minh thương tình cứu ra. Tương truyền, kiến thức của Gia Cát Lượng hầu hết là học từ vợ. Gia Cát phu nhân tuy ngoại hình xấu nhưng có đủ Công, Ngôn, Hạnh kiêm thông cả Nho, Y, Lý, Số. Bà là minh họa lỗi lạc cho câu cái nết đánh chết cái đẹp mà các mỹ nhân thi hoa hậu thời nay thường a dua nhau ngô nghê giải thích. Theo tiểu thuyết gia võ hiệp Kim Dung thì “bát trận đồ” được truyền đến đảo chủ đảo Đào Hoa là Hoàng Dược Sư thì tuyệt. Hoàng lão Đông Tà công phu bày mê trận vì trót có một cô con gái xinh đẹp tới tuần cập kê. Công năng chủ yếu của bát trận đồ xếp bằng hoa đào là dùng để ngăn chặn mấy thằng cầu hôn vớ vẩn. Có lẽ vì thế mà Hoàng bố vợ bị gã con rể Quách Tỉnh đấm cho không biết bao nhiêu lần.
Nói cho cùng, đàn ông biết bày trận pháp cũng là việc vô cùng bất đắc dĩ bởi chuyện chiến tranh là chuyện chẳng ai muốn. Ngày nay, hòa bình kéo dài, đám đàn ông chỉ còn biết bày trò.
