Luật sư Genaro, vốn ưa thích châm ngôn ngạn ngữ, nhiều năm về sau, khi đến ở hẳn Bahia cho con cái được giáo dục tốt hơn, thường hay nói rằng: “Cả tấn bi kịch này đã kết thúc thành hài kịch”, ông ta ám chỉ đến những trận đánh nhau để chiếm lấy khu rừng và vụ xử Horácio ở Ilhéus.

Trước ngày mở phiên tòa ít bữa, tòa án có ra một nghị định về việc Horácio thưa kiện để bảo vệ quyền sở hữu của lão đối với khu rừng Sequeiro Grande. Nghị định này công nhận đại tá Horacio da Silveira và những người cộng tác với ông ta là những chủ nhân hợp pháp, và ra lệnh cho viên công tố truy tố Teodoro das Baraúnas về tội đốt cháy phòng giấy của Venâncio ở Tabocas. Tòa cũng truy tố Sinhô Badaró và đại úy João Magalhães vì đã đăng ký một chứng thư sở hữu bất hợp pháp. Tuy nhiên, việc truy tố này bị bãi bỏ, vì Horácio, theo lời khuyên của Virgílio, không thúc đẩy thêm việc tố tụng. Xét về mặt tài chính thì gia đình nhà Badaró hiện đang lâm vào cảnh rất gay go; họ mắc nợ tất cả các nhà xuất khẩu; họ đã mất hai vụ mùa, và tài sản của họ không sinh sôi nảy nở được chút nào trong cái năm giao tranh này. Ngược lại, không những tòa nhà lớn, các sà lan và các lò sấy bị phá hủy mà cả những cây non trong các kho cũng bị đốt cháy, và một số đồn điền của họ bị thiệt hại rất nặng nề. Phải nhiều năm mới khôi phục lại tàm tạm một phần cái mà trước kia là một cơ nghiệp lớn. Như vậy là Horácio không còn địch thủ nào nữa.

Còn vụ án, thì đó chỉ là một sự minh oan cho viên đại tá. Trước ngày mở phiên tòa, lão tự nộp mình làm tù nhân, và gian phòng đẹp nhất của tòa thị sảnh thành phố, dùng luôn làm cả tòa án lẫn nhà tù, đã biến thành phòng ngủ. Braz đã cắt đặt một số cảnh sát lập thành một đội bảo vệ và chính hắn cũng ở cùng với Horácio. Bạn bè viên đại tá đến chật buồng, chuyện trò náo nhiệt, sai người đi tìm rượu whiskey và, nói chung, làm cho tòa nhà ngỏ cửa đến tận sáng.

Ngày hôm sau, phiên tòa bắt đầu lúc chín giờ, và kéo dài đến tận ba giờ đêm hôm sau nữa. Họ nhà Badaró đã cho mời từ Bahia tới một luật sư rất nổi tiếng, một vị tiến sĩ luật khoa, tên là Fausto Aguiar, là người sẽ cùng với trạng sư Genaro cãi cho bên nguyên. Bởi lẽ mọi người đều biết rằng viên biện lý sẽ chỉ luận tội qua loa thôi vì ông ta cùng phe đảng chính trị với Horácio.

Quan tòa bước vào, mặc áo thụng đen, theo sau là những viên lục sự và mõ tòa; ông ta ngồi xuống một chiếc ghế bành có thành tựa cao, bên trên treo một tượng Chúa Jesus, máu đỏ thẫm từ chỗ vết thương chảy ra ròng ròng. Viên biện lý ngồi xuống cạnh quan tòa; những chiếc ghế tựa dành cho luật sư Genaro và luật sư Fausto, là những luật sư của bên nguyên. Virgílio và luật sư Rui nhận trách nhiệm bào chữa cho bên bị. Quan tòa nói vài lời theo thủ tục và tuyên bố phiên tòa bắt đầu. Phòng họp đầy ắp, đám đông tràn ra cả ngoài hành lang. Một chú bé, người mà nhiều năm sau sẽ viết những chuyện vặt của cái xứ này, được một viên mõ tòa gọi vào để rút thăm trong một hòm phiếu tên những công dân sẽ họp thành hội đồng bồi thẩm. Chú rút ra một tấm thẻ, quan tòa đọc tên lên, một người đứng dậy, đi qua phòng và ngồi vào một trong những chiếc ghế tựa dành cho bảy vị bồi thẩm. Chú rút ra một tấm thẻ khác, và quan tòa đọc: “Maneca Dantas.” Đại tá Maneca Dantas đã đứng lên rồi thì có tiếng luật sư Genaro vang lên: “Tôi phản đối vị bồi thẩm này.”

- Bên nguyên khước từ! - Quan tòa tuyên bố.

Maneca ngồi xuống và chú nhỏ lại tiếp tục rút thăm. Thỉnh thoảng lại có một người bị bên nguyên hoặc bên bị khước từ; cuối cùng hội đồng bồi thẩm cũng được chọn xong.

Trong khi đó, cả phòng xì xào:

- Nhất trí tha bổng thôi.

- Tôi không chắc, có hai bồi thẩm đáng ngờ. - Và người ta thì thào nói tên ra.

- Có lẽ ba đấy, - một người khác nói. - José Faria chắc chắn không phải là bạn thân tình với Horácio đâu. Có thể hắn sẽ bỏ phiếu chống lại lão đại tá.

- Luật sư Rui hôm nay có đi gặp ông ta. Ông ta sẽ bỏ phiếu tha bổng.

- Họ sẽ chống án…

- Họ chả cần chống án đâu; toàn thể sẽ tán thành!

Người ta bèn đánh cuộc xem thử có hay không có khả năng xin chống án.

Tòa án tối cao vẫn còn đại diện cho cái chính phủ vừa bị lật đổ, và nếu như có chuyện chống án, Horácio có thể bị kết án là có tội, hay ít ra người ta cũng có thể quyết định xử lại. Tuy nhiên, số đông người dự đều tin rằng hội đồng bồi thẩm không có lý do để chống án lên trên nữa. Giờ đây, tất cả các vị bồi thẩm đều thề “sẽ phán quyết theo đúng luật pháp, chứng cớ và lương tâm của mình”; họ ngồi xuống ghế dài. Chú nhỏ đã rút thăm xong bèn rời khỏi bục quan tòa và ngồi xuống đằng sau bên bị.

Ngồi đây, chú có thể theo dõi hết cả diễn biến của phiên tòa; tai vểnh ra và cặp mắt long lanh, chú không để sót một tí nào. Thậm chí, mãi đến tận buổi sáng sớm hôm sau khi một số người tham dự trong phòng đã ngồi ngủ gật trên các ghế dài, chú bé vẫn say sưa theo dõi cảnh này.

Tiếng xì xào thốt nhiên ngừng bặt; mọi người im lặng vì quan tòa vừa ra lệnh đưa bị cáo vào. Braz bèn đi ra rồi quay trở lại, theo sau là đại tá Horácio da Silveira đi giữa hai tên cảnh sát. Viên đại tá mặc một cái áo đuôi tôm đen, tóc chải ngược ra phía sau; mặt lão có vẻ trang nghiêm, gần như hối hận. Lão dừng lại trước quan tòa, giữa một không khí im lặng như tờ trong khi những người đi xem cúi cả về đằng trước.

- Tên ông là gì?

- Horácio da Silveira, đại tá dân vệ.

- Nghề nghiệp?

- Điền chủ.

- Bao nhiêu tuổi?

- Năm mươi hai.

- Trú quán?

- Ở đồn điền tên thánh Chúa Jesus, trên địa phận Ilhéus.

- Ông đã nghe lời buộc tội chưa?

Tiếng viên đại tá sang sảng, rành rọt và mạnh mẽ: “Rồi.”

- Ông có cần gì để bênh vực cho mình không?

- Những luật sư của tôi sẽ nói hộ tôi.

- Ông có luật sư à? Những ai vậy?

- Các luật sư Virgílio Cabral và Rui Fonseca.

Quan tòa chỉ cho lão chiếc ghế dài của bị can: “Ông có thể ngồi xuống.”

Nhưng Horácio vẫn đứng. Braz hiểu ý bèn nhấc chiếc ghế dài nhục nhã kia ra, thay vào một cái ghế tựa. Horácio vẫn từ chối không chịu ngồi, khiến trong phòng họp xôn xao. Luật sư Rui bèn xin phép quan tòa cho bị can được đứng, không phải ngồi vào cái ghế dài tượng trưng kia. Lời yêu cầu được chấp thuận; thế là từ khắp các góc phòng, người ta đều có thể nhìn thấy dáng người đồ sộ của viên đại tá đứng khoanh tay, mắt không rời khỏi chỗ ông quan tòa. Chú bé nọ đứng hẳn lên để nhìn lão cho rõ. Chú thấy lão oai vệ và uy phong lẫm liệt không sao quên được.

Viên lục sự đọc bản cáo trạng. Việc đọc kéo dài ba giờ đồng hồ đằng đẵng; tiếp theo là lời cung của các nhân chứng. Thỉnh thoảng các luật sư lại ghi chép; cạnh luật sư Genaro là một chồng sách luật nặng. Lục sự đọc xong vào lúc một giờ trưa. Quan tòa tạm cho nghỉ trong giờ ăn trưa. Những vị trong hội đồng bồi thẩm không được phép nói chuyện với bất cứ ai, phải ở lại trong phòng; khách sạn cho người đưa thức ăn đến cho họ, tiền do tòa thị chính trả. Trừ có Camilo Góis đau dạ dày, phải ăn theo chế độ đặc biệt, cơm của ông ta có người mang từ nhà tới.

Chú bé đã theo dõi các cuộc tranh cãi bèn rời khỏi phòng, đưa tay cho bố nắm, nhưng khi mõ tòa rung cái chuông lớn gọi các lục sự và luật sư trở lại thì chú lại quay về chỗ cửa. Horácio bước vào và vẫn đứng vào chỗ cũ trước mặt quan tòa. Ông biện lý lên tiếng, và đúng như người ta chờ đợi, bản luận tội của ông ta không có gì đáng kể. Ông ta nói trong nửa tiếng đồng hồ, để lộ vô khối khe hở thuận tiện cho việc bào chữa.

Tuy nhiên, theo thủ tục, ông kết luận bằng cách khép tội nặng nhất là ba mươi năm tù. Luật sư Genaro tiếp lời; ông ta nói trong hai giờ đồng hồ, trích dẫn sách luật, bằng tiếng Pháp hay tiếng La tinh lẫn lộn - và phân tích tỉ mỉ những bằng cớ mà, theo ông ta, đã chứng tỏ, không còn nghi ngờ gì hết, rằng kẻ sát nhân là một tên cabra ăn lương của Horácio. Ông ta đặc biệt quan tâm đến lời khai của gã đeo nhẫn giả đã nói chuyện với tên kẻ cướp trước hôm xảy ra vụ án mạng. Ông ta kể lại quá trình đấu tranh để chiếm khu rừng Sequeiro Grande và kết luận bằng cách tuyên bố rằng: “Nếu như bị can được tuyên bố vô tội thì công lý ở vùng Ilhéus này sẽ chỉ là một trò hề bi thảm nhất.” Rồi nói thêm mấy câu tiếng La tinh, ông ngồi xuống. Cử tọa hiểu được rất ít cái bài “hổ lốn” đầy những lời dẫn bằng các thứ tiếng ấy, nhưng sự thán phục của họ đối với luật sư Genaro cũng không vì thế mà giảm sút. Ông bảo vệ cho bên nào, điều ấy không quan trọng lắm; người ta coi viên thầy cãi này như một thứ gì quý giá thuộc về Ilhéus.

Bây giờ đến lượt trạng sư Fausto, và mọi người đều nghển cổ lên. Cái tiếng tăm là nhà hùng biện lớn đã bay đến đây trước ông ta, vì những bài cãi của ông ở Bahia rất nổi tiếng. Nói đúng ra người dân Ilhéus trong dịp này mong được nghe ông ta cãi cho bên bị hơn nhiều; nhưng người ta biết rằng Sinhô Badaró đã đưa ông ta mười lăm conto để cãi cho lão. Ông ta không nói dài vì còn để dành đến lúc luận chiến với đối phương; nhưng bài diễn văn của ông ta kêu oang oang, giọng ông đầy xúc động. Ông ta nói tới người thiếu phụ mất chồng, người anh mất em; rồi ông ta ca ngợi Juca Badaró là “chàng hiệp sĩ lang thang của đất ca cao”. Giọng ông nhịp nhàng lên bổng xuống trầm, chất đầy oán thù khi nói tới Horácio, cái tên jagunco đã trở thành thủ lĩnh bọn jagunco. Ngược lại ông đã dùng giọng dịu dàng nhất khi nói tới Olga, “người đàn bà bất hạnh và người quả phụ không gì an ủi được”. Ông kết luận bằng cách kêu gọi những tình cảm cao quý về công lý của các vị trong hội đồng bồi thẩm; và phiên tòa một lần nữa lại tạm nghỉ để dùng bữa chiều.

Tối đến, đám đông lại càng dày đặc, và chú bé nọ vất vả lắm mới giữ được chỗ của mình. Nhân viên các hãng buôn buổi sáng không tới xem được, cả buổi chiều cũng vậy; bây giờ họ tranh nhau chỗ đứng cả trên mấy bậc cầu thang của tòa thị chính.

Diễn giả đầu tiên buổi tối là Virgílio, trả lời luật sư Genaro. Gã ra sức bác bỏ những chứng cớ buộc tội, vạch rõ tất cả những chỗ đuối lý của những bằng chứng chống lại Horácio; gã đã gây được kích động lớn khi nói về người đeo nhẫn giả mà lời khai được coi như cơ sở chính để kết tội, gã vạch ra đó là một tên ăn cắp tên gọi Fernando, tới Ilhéus cách đây vài năm, và đã trở thành một gã cầu bơ cầu bất không có phương tiện sinh sống rõ ràng: “nhân chứng bên nguyên quý trọng biết bao” kia, lúc này đây đang nằm trong xà lim ở Ilhéus, bị bắt vì tội du đãng và tư cách bừa bãi. Vậy thì lời nói của một con người như vậy, một tên ăn cắp, lang thang, dối trá phỏng còn có giá trị gì? Virgílio đọc tiếp đến lời khai của người Tây Ban Nha chủ tiệm rượu, nơi gã đeo nhẫn giả đã trò chuyện với tên sát nhân. Người Tây Ban Nha nọ tuyên bố rằng nhân chứng đó xưa nay vẫn nổi tiếng là một thằng nói dối, hay đặt điều và bịa chuyện, rằng chính ông - tức người Tây Ban Nha ấy - còn ngờ là hắn đã hai lần đánh cắp tiền trong ngăn kéo của ông ta. Những bằng chứng từ một nguồn như vậy thử hỏi còn có giá trị gì về mặt pháp lý? Còn ai có thể tin cậy vào một nhân chứng như thế? Nói tới đó, diễn giả trước hết nhìn ông chánh án rồi đến hội đồng bồi thẩm; cuối cùng, gã đảo mắt nhìn một vòng tất cả cử tọa. Rồi gã tiếp tục nói, trình bày cách giải thích riêng của mình về chuyện khu rừng Sequeiro Grande. Gã cũng nhắc lại đám cháy ở phòng trước bạ. Khi đã nói được hai tiếng đồng hồ, gã chấm dứt bằng cách yêu cầu khách hàng của gã phải được xử công minh.

Luật sư Rui trả lời luật sư Fausto. Giọng nói mạnh mẽ của ông ta, hơi ngắt quãng vì rượu, vang lên trong phòng, ông ta run lên, khóc, cảm kích, tung ra những lời buộc tội, bảo vệ cho khách hàng của mình; và các thính giả khi thì rơi nước mắt, khi lại bật cười; nhưng ông ta nói với trạng sư Fausto một cách hung hãn đặc biệt, tên thầy cãi đã dám dùng những lời lẽ hèn ha làm ô uế cái thanh danh không chút gợn của “vị Bayard* của thành phố Ilhéus là đại tá Horácio da Silveira”. Ngoài các luật sư và chú bé kia ra, không ai biết Bayard là ai cả, nhưng tất cả đều cho sự so sánh đó là rất hay.

Horácio vẫn khoanh tay đứng nguyên, không tỏ ra mỏi mệt chút nào. Thỉnh thoảng lão lại mỉm cười khi nghe một số lời châm chọc đặc biệt dữ dội hoặc độc địa của viên luật sư đả kích vào thầy cãi Fausto.

Tiếp đến là những bản sao lục, và tất cả lại lên tiếng lần nữa. Điều mới mẻ duy nhất là một lời khai do luật sư Genaro thu lượm được để bác bỏ lời khai của người Tây Ban Nha chủ tiệm rượu mà Virgílio đã ghi lại làm dẫn chứng.

Bằng chứng mới này do một người quen của gã đeo nhẫn giả, tức là người mặc áo dệt xanh, khai ra, người này đồng thời cũng là khách hàng của tiệm rượu người Tây Ban Nha. Người này khẳng định rằng gã đeo nhẫn giả “là một người trung thực, mặc dù bề ngoài hắn không có vẻ như vậy”. Hắn ta có thể bịa ra nhiều chuyện, nhưng cũng có nhiều điều gã thuật lại đã xảy ra thực sự. Và luật sư Genaro tiếp tục lên tiếng hùng biện phản đối cái đội cảnh sát địa phương không xứng đáng kia đã bỏ tù một người chỉ vì lý do duy nhất: ngăn không cho người ấy làm chứng ở phiên tòa.

Trạng sư Fausto đứng dậy đọc bài diễn văn lớn của mình. Ông ta cố hết sức làm cho tiếng mình rung mạnh hơn luật sư Rui, và một số thính giả lại phải khóc một lần nữa. Như vậy là ông ta gắng trổ hết tài năng. Virgílio lại nói thêm mười phút, chỉ đề cập đến vấn đề người đeo nhẫn.

Bài diễn văn cuối cùng là của luật sư Rui, ông so sánh thần công lý với Đức Chúa Jesus treo trên đầu ông chánh án. Ông ta kết thúc bằng một câu rất kêu đã chuẩn bị sẵn từ hai hôm nay:

- Tha bổng đại tá Horácio da Silveira, thưa các vị bồi thẩm, các vị sẽ chứng tỏ cho thế giới văn minh giờ đây đang đổ dồn con mắt vào tòa án này, biết rằng ở Ilhéus không phải chỉ có ca cao, có tiền, có đất màu mỡ; mà còn có cả công lý, mẹ đẻ của mọi đức tính mà mỗi dân tộc cần phải có.

Mặc dầu sự quá đáng của lời quyết đoán đó - rằng toàn thế giới đang đổ dồn con mắt vào cái tòa án này - và có lẽ cũng chính vì lý do đó - nó vẫn tạo ra những tràng vỗ tay nhiệt liệt mà ông chánh án phải rung chuông để duy trì lại trật tự.

Hội đồng bồi thẩm bèn rút vào trong để nghị án. Horácio cũng ra đứng ở ngoài hành lang để nói chuyện với các luật sư của mình. Mười lăm phút sau các vị bồi thẩm lại trở về chỗ ngồi, và Braz trở vào với viên đại tá.

Virgílio vừa nói nhỏ vào tai lão đại tá một tiếng: nhất trí.

Ông chánh án đọc bản phán quyết nhất trí tha bổng đại tá Horácio da Silveira. Đến đây, một số người bắt đầu rời khỏi phòng, còn một số khác đến ôm hôn Horácio và các luật sư của lão. Braz ra lệnh thả viên đại tá, và tên bị cáo hôm qua thế là ra đi với các bè bạn theo lão về đến tận nhà.

Bố chú bé thấy con mệt quá bèn đặt chú ngồi lên vai. Mắt chú bé còn nhìn theo Horácio khi lão rời khỏi tòa án.

- Con thích cái gì nhất? - Bố chú hỏi.

Chú bé khẽ mỉm cười rồi thú thật: “Con thích nhất, vâng, thích nhất tất cả, là người đeo nhẫn giả, ông ta thông tỏ bao nhiêu chuyện.”

Luật sư Rui đi ngang qua nghe thấy câu nói ấy bèn đặt tay lên đầu chú bé tóc vàng, rồi chạy một mạch xuống cầu thang để đuổi kịp Horácio đang sắp bước ra khỏi cửa lớn tòa thị chính, trong cái buổi sáng rực rỡ và lạnh giá đang dâng lên từ mặt biển, trên cái thị trấn Ilhéus này.