Tờ báo của phe đối lập tên là A Folha de Ilhéus ra vào ngày thứ bảy; đúng vào cuối cái tuần lễ ta đang nói tới, số báo nhuốm đầy một vẻ hung hăng chưa từng thấy. Tờ báo này do Andréia Filemon xuất bản, một gã thợ may cũ từ Bahia tới, nay đã bỏ nghề, ở trong thành phố, người ta thừa biết rằng Filemon không thể viết nổi lấy một dòng, cả đến những bài báo do hắn ta ký tên cũng do người khác viết hộ. Tóm lại, hắn là một thằng ngu xuẩn, và không ai có thể nói rõ làm sao hắn lại có thể trở thành chủ báo. Hắn có làm một công việc chính trị nào đấy cho Horácio; nhưng khi lão này mua một cái máy in và những hòm chữ để tung ra một tờ tuần báo, người ta hết sức ngạc nhiên về việc chọn người của lão.
- Này, nó đọc còn không thông kia mà!
- Phải, nhưng mà người ta nói rằng ông ấy là trí thức, - luật sư Rui giải thích. - Đó là một danh xưng rất hay. Đấy là một vấn đề mỹ học.
Hắn phồng má lên trong khi trịnh trọng nói:
- Filemon Andréia! Tên một nhà thơ lớn!
Nhân dân thành phố vẫn cho thầy kiện Rui là người chịu trách nhiệm viết những bài xã luận đăng trên tờ A Folha de Ilhéus và, vì ngày bầu cử sắp tới, hai tờ báo bắt đầu đấu khẩu và mạt sát nhau, nên toàn thể dân chúng chia thành nhiều nhóm, cãi nhau kịch liệt. Một bên là luật sư Rui với lối viết dài dòng, những đoạn văn khoa trương, lời lẽ rườm rà; một bên là Manuel de Oliveira, thỉnh thoảng có luật sư Genaro giúp sức. Manuel vốn làm nghề nhà in và đã làm việc cho nhiều tờ báo ở Bahia. Juca Badaró quen hắn trong các tiệm cà phê và thuê hắn về nắm sinh mệnh tờ O Comércio. Khôn ngoan và thẳng cánh hơn đối phương, bao giờ hắn cũng được hoan nghênh hơn.
Những bài báo của luật sư Genaro đầy những dẫn chứng về pháp luật. Làm thầy cò cho nhà Badaró, tay này, nói chung, vẫn được coi là người có học thức nhất trong thành phố, và những người đồng hương với hắn thường vẫn nói đến hàng trăm cuốn sách của hắn một cách thán phục. Hắn sống ru rú trong nhà với hai đứa con và hầu như không bao giờ bước ra khỏi cửa. Hắn không rượu chè và không ai nhìn thấy hắn ngồi trong hiệu cà phê bao giờ; còn về khoản đàn bà thì nghe nói mụ Machadão vẫn đều đặn một tháng hai lần đến ngủ với hắn. Bây giờ mụ đã già rồi, mụ tới thành phố này khi nó bắt đầu mở rộng; hai mươi năm về trước, mụ đã từng là người đàn bà rất được chú mục ở Ilhéus. Bây giờ, mụ là chủ một ngôi nhà chứa, nhưng bản thân mụ thì không hành nghề nữa, trừ đối với luật sư Genaro là người, theo lời mụ, không thể ngủ được với bất cứ người đàn bà nào khác.
Có lẽ chính vì thế mà thứ bảy đó, bài xã luận của tờ A Folha de Ilhéus, chiếm gần hết cả một trang trên tờ báo nhỏ của phe đối lập, đã ám chỉ luật sư Genaro, gọi hắn là “thầy tu đạo đức giả”; tuy nhiên, trong số báo đó, hắn là người bị đả kích ít nhất trong số bạn bè của anh em Badaró. Bài này nhắc tới vụ đốt cháy văn phòng Venâncio ở Tabocas mà tờ báo kịch liệt lên án, coi như một hành động dã man, đi ngược lại luật lệ của một tập thể văn minh, và phương hại đến thanh danh của thị xã Ilhéus đối với cả nước. Còn vấn đề đại tá Teodoro, thì tên tuổi hắn dắt dây theo hàng tá cột báo đầy những lời xỉ vả, cả một bộ sưu tập tuyệt diệu những danh từ và hình dung từ nhục mạ “thằng kẻ cướp, thằng say rượu bất trị, con bạc máu mê có dòng dõi đã biến cái thói xấu đó thành nghề nghiệp, tâm hồn dâm loạn, không xứng đáng sống trong xã hội văn minh, tên khát máu” và vân vân. Mặc dầu thế, vẫn còn những lời chửi dành cho anh em Badaró. Juca bị vạch mặt là một kẻ “trứ danh trong việc chinh phục những gái làng chơi bằng giá rẻ mạt”, “một tên chó dái vô sỉ, bao che cho bọn kẻ cướp”, còn những lời buộc tội Sinhô thì cũng tương tự: vì hắn đã trở thành bậc thầy trong nghệ thuật tiến hành những vụ “tiếm đoạt”, thủ lĩnh bọn jagunco, “dầm mình trong của phi nghĩa, chịu trách nhiệm về cái chết của hàng chục nhân mạng, chính khách vô lương tâm” và vân vân.
Bài xã luận đòi pháp luật phải ra tay. Nó nêu rõ rằng về mặt pháp lý thì không còn phải ngờ vực gì nữa về quyền sở hữu khu rừng Sequeiro Grande cả. Khu rừng này đã được đo đạc và chứng từ sở hữu đã được đăng ký. Nó không phải là vật sở hữu của riêng một cá nhân nào mà là của chung một số người trồng ca cao, trong số đó đành rằng có một hai người rất nổi tiếng, nhưng phần đông đều là những người trồng trọt nhỏ - bài báo khẳng định như vậy. Thế mà anh em Badaró lại tìm cách làm chủ và độc chiếm khu đất đó, và, làm như vậy, không những chúng chỉ tước đoạt quyền lợi của chủ nhân hợp pháp mà còn ngăn trở xứ sở phát triển, bởi vì khuynh hướng của thời đại là chia nhỏ những dinh cơ to lớn, như nước Pháp đã làm. Và bài báo tiếp tục chứng minh rằng đại tá Horácio, một người có đầu óc tiến bộ, với tư cách là người biết nhìn xa về tương lai, khi dự định hạ khu rừng Sequeiro Grande để trồng ca cao đã không hề nghĩ đến quyền lợi riêng của mình, mà nghĩ đến quyền lợi chung của thành phố, bởi vì ông đã tập hợp vào công việc của mình tất cả những người trồng trọt nhỏ có đất ở ven khu rừng. Đó là con người mà ta có thể gọi được là một công dân tốt và hữu ích. Làm sao có thể đem ông ta so sánh với anh em nhà Badaró, cái bọn tham lam và vô lương tâm chỉ biết kiếm cách làm giàu? Tờ A Folha de Ilhéus kết thúc bài báo bằng cách tuyên bố rằng:
“Đại tá Horácio và những vị chủ nhân hợp pháp khác của khu rừng Sequeiro Grande sẽ phải cậy đến thần công lý; và nếu như anh em nhà Badaró tìm cách ngăn trở việc khai phá rừng và trồng ca cao, thì chúng sẽ phải chịu trách nhiệm về những hậu quả xảy ra. Bọn chúng là những kẻ dùng bạo lực trước, chúng sẽ chịu tội về những chuyện sau này.”
Bài báo kết luận bằng câu dẫn tiếng La tinh: “Alea jacta est.*”
Những ai đã từng quen thuộc với các cuộc bút chiến trên báo chí đều rất hồi hộp về toàn bộ việc này, họ bàn thêm rằng cuộc chửi nhau có vẻ hứa hẹn sẽ dữ dội chưa từng thấy. Người ta nhận thấy bài xã luận trong tờ A Folha de Ilhéus không phải là tác phẩm của luật sư Rui, độc giả từ lâu đã biết cách hành văn của ông này. Luật sư Rui thường dùng nhiều câu văn chương hoa mỹ hơn thế; trước mặt các vị phụ thẩm thì ông ta biện hộ giỏi, nhưng trên những cột báo, ông ta không hăng hái được như thế. Bài xã luận kia tỏ ra mạnh mẽ hơn, có lý luận vững vàng hơn; những hình dung từ cũng sâu cay hơn. Chẳng bao lâu người ta biết ra rằng tác giả bài báo nọ là luật sư Virgílio, cố vấn pháp luật của phe đối lập, trú tại Tabocas nhưng hiện đang ở Ilhéus. Tin này do luật sư Rui cho biết, ông này sau khi nhận được những lời khen ngợi về bài báo nọ, đã nói lộ ra tên tuổi tác giả. Vả chăng người ta còn nhớ rằng Virgílio có trực tiếp dính líu đến việc này, vì chính hắn đã đăng ký bản giám định tại văn phòng bị Teodoro đốt cháy. Và những cái miệng lưỡi ba hoa còn nhắc lại rằng hắn muốn tòm tem vợ Horácio. Không còn nghi ngờ gì nữa, tờ O Comércio xuất bản ngày thứ tư tới, sẽ có chuyện nói tới quãng đời tư này của viên thầy cò, và công chúng thích thú chờ đợi.
Thế nhưng, tờ O Comércio đã làm cho ai nấy phải ngạc nhiên, trong bài trả lời đối phương - một bài trả lời cũng chẳng trong sáng chút nào - nó làm như không biết đến vấn đề chung. Thoạt tiên tờ báo cho độc giả hay rằng “nó sẽ không dùng đến cái giọng lưỡi máy nước như cái gã con rối kia đã làm trong khi đả kích hèn hạ anh em ông Badaró và những người cộng sự chính trị của họ”. Nó cũng không hề có ý định ”sục vào đời tư của người nào, như cái cơ quan nhơ bẩn của đối phương vẫn quen làm”. Tuy nhiên, phải công bằng mà nhận rằng lời hứa sau cùng này đã không được thực hiện, bởi vì bài báo đã ra sức đi sâu vào dĩ vãng của Horácio, “cái gã xưa kia đi dắt la mà chẳng ai biết làm thế nào lại trở nên giàu có”. Tác giả bài báo kể lẫn lộn cả việc công lẫn việc tư, một mặt thì nhắc lại bản tố cáo viên đại tá trong vụ giết ba người, nói rõ vì sao, nhờ thủ đoạn quỷ quyệt của những tên thầy kiện đã làm ô danh nghề nghiệp mà hắn đã thoát khỏi một bản án công minh nhưng vẫn không tránh nổi sự lên án của công luận; mặt khác, bài báo có những nhận xét hết sức cá nhân về cái chết của vợ Horácio chứa đựng một sự ám chỉ về “những trường hợp bí mật chúng ta ai nấy đều đã biết, về những người trong gia đình bỗng nhiên mất tích và đến đêm thì bị mang chôn”. Lời hứa về giọng lưỡi cũng không giữ được nốt: trong bài báo, Horácio bị gọi là tên sát nhân mạt hạng, còn luật sư Rui thì bị nêu lên như một tên nghiện rượu đã thành cố tật, như một con chó chỉ sủa mà không cắn, một người bố gia đình không xứng đáng, cả đời chỉ lê la trong các quán rượu và tuyệt nhiên không nghĩ đến vợ con.
Tuy nhiên, người bị gán cho những hình dung từ thậm tệ nhất là luật sư Virgílio - Manuel de Oliveira khi bắt đầu phần nói về viên thầy cò này - một bản tiểu sử sơ lược về hắn - có nói rằng “đáng lẽ phải nhúng ngòi bút xuống bùn để viết tên tiến sĩ Virgílio Cabral”. Đoạn văn này rõ ra là còn kỹ hơn một bản tiểu sử sơ lược, vì trong đó tác giả kể cả cuộc đời sinh viên của Virgílio ở Bahia, “bộ mặt quen thuộc nhất của các nhà thổ ở thủ đô”, và nói tới những khó khăn về mặt tài chính gã này đã phải chịu đựng để học cho xong, “phải sống bằng những mẩu thức ăn rơi vãi trên bàn của lão già quỷ quyệt Seabra”. Cả Margot cũng được điểm vào bức tranh ấy, mặc dù tên nàng không bị nêu lên.
Đây là đoạn nói về nàng:
“Và thời gian này, không phải chỉ có bọn chính trị gia hèn hạ mới ních đầy bao tử cho cái tên thanh niên lười biếng, trụy lạc ngay trong những năm hắn còn là sinh viên. Một gái làng chơi được nhiều người chuộng cũng là nạn nhân của những thói quen bịp bợm của hắn. Khi đã lừa được cô gái trẻ đẹp, tên phóng đãng nọ bèn sống bám vào cô ta, và bằng số tiền cô này kiếm được ở lầu xanh, luật sư Virgílio đã dùng để trả những món phí tổn cho mảnh bằng luật học. Cần phải nói thêm rằng, sau khi đã được rèn giũa trong nghề hầu hạ gã chăn la Horácio, tên khốn nạn ấy đã bỏ rơi nạn nhân của mình, một con người đẹp cả người lẫn tâm hồn đã giúp hắn qua những bước thất cơ lỡ vận.”
Mặc dầu O Comércio là tờ báo khổ lớn hơn tờ A Folha de Ilhéus nhiều, bài báo vẫn chiếm cả một trang rưỡi. Nó tả tỉ mỉ việc đốt cháy bàn giấy của Venâncio, giảng giải cho độc giả hiểu rằng cái việc muốn đăng ký một chứng từ sở hữu trên cơ sở một sự giám định cũ không có một giá trị pháp lý nào và hơn nữa còn có chỗ bị tẩy xóa: tên tuổi của Horácio và bọn “tay sai” của hắn được thay vào tên của Mundinho de Almeida, là một vụ “tiếm đoạt vô lý” đến thế nào. Còn về vụ cháy ở Sở Trước bạ thì chính Venâncio là thủ phạm, “tên đầy tớ bất trung này của công lý, khi đại tá Teodoro đòi xem giấy tờ giám định, đã đốt nhà, để bằng cách đó, hủy bỏ những tang chứng về sự đê tiện của bản thân hắn”.
Ngược lại, người ta đã mô tả anh em nhà Badaró trong bài báo ấy như những vị thánh, không làm hại đến cả một con ruồi. Còn những lời chửi rủa khốn nạn “do thằng hề phát ngôn của phe đối lập tung ra” thì không thể nào làm ai nghi ngờ danh tiếng của những người được trọng vọng như anh em nhà Badaró, đại tá Teodoro hay “ánh sáng trứ danh của khoa học và luật pháp” có tên gọi là tiến sĩ Genaro Torres mà phàm người grapiúnas nào có học thức cũng đều lấy làm tự hào. Cuối cùng người ta ám chỉ tới những lời “hăm dọa của Horácio và đàn chó của hắn”. Công chúng trong những ngày sắp tới, hẳn sẽ nhớ rằng tên kia đã thở ra những lời hăm dọa đẫm máu và hẳn sẽ xét xử những trách nhiệm tinh thần trên cán cân của công lý dân gian. Tuy nhiên, Horácio nên hiểu rằng những lời “huênh hoang lố bịch” của hắn không làm cho ai sợ hết. Họ nhà Badaró biết dùng vũ khí của thần công lý và của luật pháp, nhưng họ cũng biết - như tờ O Comércio cảnh cáo - sử dụng bất cứ thứ vũ khí nào khác mà “kẻ thù bất chính” của họ muốn chọn. Dù cho trường tranh đấu là như thế nào đi nữa, họ cũng sẽ làm cho cái hạng kẻ cướp vô sỉ ấy và bọn thầy cò vô lương tâm của chúng phải chịu sự trừng phạt thích đáng. Để kết luận, và để đối lại câu “alea jacta est” của đối phương, bài xã luận của tờ O Comércio cũng viện đến một câu dẫn La tinh: “Quousque tandem abutere, Mule-driverus patientia nostra?*”, là phần đóng góp của luật sư Genaro vào bài báo của Manuel de Oliveira. Thành phố Ilhéus, ở mọi góc phố, đều lấy làm khoái trá.
