Khi Chouvaloff xuống bếp tìm thức ăn cho Fédor trở về thì thấy phòng trống không, ông không ngạc nhiên quá đỗi. Ông nghĩ rằng chàng hoàng tử kia bị rượu và cơn mất ngủ kích thích đã không có đủ kiên nhẫn để chờ ông.

Chouvaloff bình tĩnh ăn sáng, kéo màn che và nằm ngủ. Ông là người rất đúng giờ, ông dậy như mọi ngày, nghĩa là vào lúc sẩm tối, mặc quần áo cẩn thận rồi đi dạo trên các đại lộ. về đến nhà trọ ông thấy Alexeï Dmitritch và Vassia bắt đầu ăn chiều. Chouvaloff ngồi vào bàn với họ và hỏi:

- Thế còn Hélène Borissovna, hai ba con không chờ cô ấy tối nay sao?

- Không, - Alexeï Dmitritch nói nhanh và cố hết sức giữ giọng tự nhiên. - Tôi nghĩ cô ấy không về ăn tối.

Chouvaloff thoạt đầu không để ý đến câu trả lời ấy lắm và bắt đầu cuộc tranh luận hàng ngày với ông nhà báo già. Hai người chẳng khi nào cùng quan điểm với nhau: Alexeï Dmitritch bênh vực chế độ cũ, còn ông bác sĩ thì kết tội triều đình và Sa hoàng về tất cả những sự đảo lộn từ năm 1917 đã làm thay đổi nước Nga.

Cả hai người đều có tầm hiểu biết rộng và có nhiều lý lẽ ngụy biện, nên không khi nào phân biệt được thắng bại; nhưng ngọn lửa nhiệt tình trong biện luận và những lời bình tán vô cùng tận làm cho trí tuệ họ hứng thú, nhiều khi đã đưa họ đi quá xa khỏi nhà trọ Mesureux và những công việc khốn khổ của họ, đến mức là họ không say mê gì hơn những cuộc tranh luận ấy.

Nhưng, chiều hôm ấy, nhà báo già vận dụng những ý nghĩ và những hồi ức của mình quá vụng về. Ông chỉ chú ý vào việc trông nom Vassia nhưng lại cố hết sức để cho cậu con trai không nhận thấy. Cuối cùng Chouvaloff không chịu được và kêu lên:

- Hôm nay, anh không bình thường, Alexeï Dmitritch ạ. Hoàn toàn bất bình thường!

Rồi ông bảo Vassia:

- Và cậu, cậu trai của tôi, cậu ăn chẳng ngon miệng tí nào, gương mặt cậu cũng không được sáng. Tôi cấm ngặt cậu không được làm giảm sút những tiến bộ mà tôi rất lấy làm tự hào, dù rằng tôi chẳng được ăn cái giải gì. Cậu có chuyện gì vậy?

Thấy cậu im lặng, Chouvaloff vừa nói vừa cười:

- À! Hiển nhiên rồi, cô nàng đi vắng. Trời, chưa cưới mà cậu đã khó tính thế!

- Xin bác đừng nghĩ thế, cháu xin bác, bác sĩ, – Vassia kêu lên. – Không ai tôn trọng tự do bằng cháu. Nhưng, cả ngày hôm nay mà Hélène chưa về, cháu cảm thấy... vâng, cháu cảm thấy...

- Thôi đi, thôi đi nào – Chouvaloff ngắt lời – Cô ấy hẳn có việc gì gấp đó; trước khi đi, cô ấy không muốn làm phiền ông Alexeï Dmitritch. Cô ấy biết tối qua ông ngủ muộn.

- Nhưng, như thế cũng tự nhiên thôi, – Alexeï nói. – Đó là điều ba đã nói ngay với con rồi mà. Achkeliani đã đến tìm cô ấy.

- Thế nào? - Chouvaloff hỏi - Ai?

- Anh chàng hoàng tử ấy - Alexeï Dmitritch trả lời, ông ngạc nhiên vì giọng nói của ông bác sĩ.

- Vào lúc mấy giờ?

- Sớm lắm. Cô Mesureux cam đoan với tôi như vậy.

- Nhưng không thể được... hoặc là...

Chouvaloff ngừng bặt, bởi vì ông vừa bắt gặp đôi mắt mở to, sáng long lanh của Vassia. Ông nói tiếp rất nhanh:

- Hoặc là... Fédor vẫn có sức chịu đựng vô tận, thế thôi. Như thế, Dmitritch, anh cho rằng Stolypine[1]...

Ông không thể nói tiếp. Bàn tay run run của Vassia đã đặt lên tay áo của ông:

- Bác sĩ ơi, bác biết điều gì đó, – cậu lẩm bẩm.

- Nhưng về vấn đề gì chứ?

Vassia khoát tay sốt ruột và nói:

- Cháu yêu cầu bác lấy tư cách một người lương thiện mà thông báo cho cháu điều bác biết.

Chouvaloff vừa nhìn nét mặt ốm yếu của Vassia vừa nghĩ thầm: "Cậu ấy lấy đâu ra cái giọng uy quyền ấy nhỉ?"

Nhưng cần phải trả lời cho cậu ấy. Ông trả lời cậu một cách hết sức thận trọng, kể lại buổi tối ông đi với Fédor, lúc hai người trở về nhà trọ và rồi Fédor đã biến mất như thế nào.

- Hẳn cậu ấy đã đi tìm một quán cà phê nào trong khu phố rồi trở về thăm tôi. Vì tôi ngủ nên cậu ấy đã đến thăm Hélène Borissovna khi cô này dậy sớm và họ cùng ra phố. Thế thôi.

- Ba gọi cô Mesureux hộ con ngay, – Vassia nói với ông bố và không buồn nhìn cả Chouvaloff nữa.

Khi cô gái già lên, cậu hỏi:

- Hôm nay cô đã nhìn thấy ông hoàng Fédor?

- Vâng, đúng – cô Mesureux ngạc nhiên đáp, – ông ấy đến vào lúc sáu giờ sáng với ông đây (cô chỉ Chouvaloff) và ông ấy lại ra đi vào lúc chín giờ cùng với cô Hélène.

- Giữa lúc đó, cô không thấy ông ấy đi ra ư?

- Có, nhưng chỉ vài phút. Ông ấy đi mua thức ăn. Tôi còn thấy cả rất nhiều thức ngon ở buồng cô Hélène. Chắc chắn là ông ấy đã ăn sáng với cô ấy. Những thói quen kiểu ấy, cậu còn lạ gì!

Cô Mesureux đi chỗ khác. Im lặng một lúc lâu.

Alexeï Dmitritch nhìn vào mắt Chouvaloff như van xin.

- Cậu thật ngớ ngẩn, Vassia – Chouvaloff thốt lên – Cậu và những câu hỏi của cậu. Điều ấy chứng tỏ gì vậy?

- À! Thế đấy, cần phải chứng tỏ một điều gì đấy, – Vassia nói, vẻ đau đớn.

Vì cố gắng bật dậy, cậu đã mệt lả. Lưng còng xuống, gương mặt nhão ra như bị tàn phá. Cậu chỉ còn nghe thấy nhịp đập loạn xạ của trái tim mình, cái tiếng như tiếng lò xo bị hỏng mà mấy tuần vừa qua cậu không nghe thấy.

Hôm sau, Vassia được cô Mesureux cho biết Hélène đã đến thanh toán tiền trọ và phòng của cô đã trống không.

- Tại sao lại có cuộc đính hôn ấy nhỉ? Tại sao? – Cậu vừa nói vừa lắc đầu như một ông già. – Mình có cầu xin cô ấy đâu!

Từ đấy, đối với ông Alexeï Dmitritch, mỗi ngày nặng như một tấm đá. Ông lại thấy cơn ác mộng cũ mà Hélène đã xua đi ít hôm. Vassia không dậy nữa và sức khỏe của cậu sụt xuống trông thấy từng giờ. Nhưng lần này còn thêm một việc mới đáng sợ nữa: cậu cảm thấy một cái gì như một niềm vui u ám muốn theo dõi sự hủy diệt của chính mình ra sao.

Trước đây, ngay những giây phút nguy cấp nhất, cậu cố giấu nỗi đau của mình. Gương mặt của cậu để lộ rõ lòng thương mến cha mình và ý chí muốn sống. Bây giờ thì cậu như vô cảm đối với nỗi đau cũng như tình yêu thương của mình.

Cậu không đọc sách nữa. Đôi mắt cậu như nhìn vào bên trong, cậu mím đôi môi mỗi lúc mỗi mỏng thêm và tái nhợt thêm, dường như cậu lắng nghe từng phút cơ thể mình chết dần đi.

Bên ngoài, những buổi chiều mùa xuân kéo dài hơn và sáng hơn.

- Nào con, cố lên một chút – đôi lúc ông Alexeï Dmitritch dỗ con trai. – Mặc quần áo vào con, đi vài bước ra chỗ lâu đài Nàng Câm[2]. Rất gần thôi mà, con vịn vào ba. Nếu con ra đấy, ba chắc chắn là con khỏe.

Những câu nói cuối cùng của lời cầu nguyện vô ích kia không phải là một mẹo dùng để dỗ cậu con trai, ông Alexeï quá đau đớn vì sự cố gắng cuối cùng, đành buông theo sự mê tín dị đoan ngây thơ nhất. Bất cứ cái gì ông cũng cho là một điềm báo. Có một điềm mà ông chú ý cầu mong nhất với một niềm hy vọng đầy lo lắng.

Chiếc cửa sổ của căn phòng xép nhìn xuống một mảnh đất vuông rải sỏi mà cô Mesureux gọi là cái vườn của cô. Ở đó, ngày xưa, khi mà khoảng không gian còn rộng thoáng, một gốc cây đã lớn lên khỏe mạnh. Nhưng từ khi những ngôi nhà cao mọc lên khắp xung quanh thành những bức tường gạch và xi-măng ngăn nắng gió, cái cây ấy đã khô dần. Ông Alexeï nghĩ thầm, nếu một chiếc lá nhỏ nhất, một cái búp nhỏ nhất lại nở hoa trên những cành cây khô mà cành cao nhất đang vươn những nhánh mỏng manh và khô cằn lên đến tận cửa sổ kia thì Vassia thoát khỏi. Và thế là mỗi sáng, với lời cầu nguyện nồng nhiệt và âm thầm, Alexeï Dmitritch đứng bên cửa sổ nghiêng xuống cái cây khô nhựa của nhà trọ Mesureux.

Nhưng sức trẻ của mùa xuân đã nở bung khắp chốn xung quanh mà riêng ngôi nhà cũ kỹ không nhận được một làn gió, một hơi mát nào, mảnh vườn con vẫn như một cái giếng sâu đen kịt và chẳng có cái gì đem lại chút linh hồn cho những cành cây báo triệu kia.

Cứ thế, một tuần trôi qua. Vassia mỗi ngày mỗi suy kiệt. Chouvaloff khám bệnh nhiều lần đành chỉ lắc đầu và quay nhìn đi chỗ khác.

Ông chẳng thể làm gì được, cũng chẳng ai làm gì được với cái cơ thể bị mục ruỗng vì suy dinh dưỡng ngay từ tuổi nhỏ lại thêm một dòng máu cạn kiệt vì quá nhiều nỗi dằn vặt.

Thế là Alexeï Dmitritch thôi không mời Chouvaloff nữa và tránh gặp ông. Cùng lúc ấy, ông được tòa báo cho phép tạm thời không phải xuống nhà in và được viết bài tại nhà. Và ông đóng cửa lại ở nhà với Vassia.

Đó là những giờ hoàn toàn yên lặng, vì cậu con trai ốm yếu từ chối nhất định không chịu nói một lời. Đó là những giờ ông già ngồi rất lâu, nắm bàn tay con, đôi mắt trống vắng. Thỉnh thoảng ông đứng dậy, như trong lòng có điều gì thôi thúc khẩn thiết, ông ra chỗ cửa sổ, đưa mắt nhìn xuống cái cây, rồi trở lại ngồi trên đầu giường Vassia. Ông ngồi đấy cho đến giờ cần phải viết bài.

Giây phút ấy, Alexeï Dmitritch, dù chìm sâu trong những suy nghĩ cuốn hút nhất và lộn xộn, vẫn cảm thấy nó đến đều đặn như nhịp đồng hồ. Đúng là bốn mươi năm làm nghề báo của ông không uổng.

Và dù tờ báo nhỏ lưu vong khốn khổ, quá gầy còm, thiếu máu, nó vẫn là tờ báo của ông. Thế là ông buông những ngón tay của Vassia ra, ngồi trên cái đi-văng gẫy nát, đặt lọ mực trên một cái ghế (gian phòng quá hẹp không có chỗ để bàn) và cúi gập đôi người, ngồi viết.

Nhưng, nếu ngày trước, những ý nghĩ của ông xô đến, xếp hàng ngay ngắn theo nét bút đầu tiên của ông, thì giờ đây chúng không sao hình thành nổi. Để cho việc suy nghĩ dễ dàng hơn, ông thường dùng rượu vang. Trước đây, chỉ cần một hai cốc là đủ. Nhưng lúc này đây, hình ảnh cái cây vĩnh viễn trụi lá cứ ám ảnh ông và đè nặng lên ông, nhất là khi ông cúi xuống cái "bàn viết" kỳ cục. cần phải tăng thêm lượng rượu mới xua tan được hình ảnh bám chắc kia và giúp cho bộ óc cạn kiệt của ông khởi động.

Những ngày đầu, ông nhà báo già không dám uống rượu trước mặt con trai. Ông vội vã xuống gian bếp phụ và bảo rót rượu theo ý ông. Nhưng sự kích thích của rượu chẳng được bao lâu, đến khoảng giữa bài viết, Alexeï Dmitritch đột nhiên cảm thấy đầu óc trống rỗng kinh khủng. Ông lại phải xuống nhà bếp bảo cô gái phụ bếp rót hết cốc nọ đến cốc kia khiến cô kinh ngạc. Rồi ông lấy một chai giấu vào dưới áo ba-đờ-xuy mang về đút xuống dưới đi-văng. Khi cần uống, ông rút vội cái chai và gần như nằm úp xuống đất, để cho Vassia không nhìn thấy và nhét cổ chai vào giữa đôi môi.

Làm như vậy, ông hy vọng không cho con trai biết sự suy sụp của mình. Nhưng, một buổi chiều tháng năm, khi Alexeï Dmitritch rụt rè van vỉ con: "Con nói với ba một câu gì đi, con. Con cứ im lặng thế, ba chịu sao nổi. Hãy nói với ba một chút đi..." thì ông nhận được câu trả lời:

- Nếu con biết uống rượu, có lẽ sẽ dễ dàng hơn.

❀ ❀ ❀

[1] Stolypine: nhà chính trị Nga (1862-1911), Bộ trưởng Nội vụ, rồi chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Đàn áp kịch liệt những người cách mạng. Bị ám sát chết (ở đoạn này, Chouvaloff muốn lái câu chuyện quay trở lại cuộc tranh cãi giữa ông và Alexeï về tình hình nước Nga để đánh lạc hướng Vassia - ND.)

[2] Château de la Muette: lâu đài xây ở Paris, ở bìa rừng Boulogne từ thế kỷ 16.

❀ ❀ ❀

Hôm thứ bảy, nhờ số tiền lão chủ quán Samovar ứng trước, Hélène đã trả được viện phí cho Fédor. Hôm ấy Alexeï Dmitritch càng uống rượu nhiều hơn ngày thường, và khi viết xong bài, đáng lẽ ngồi cạnh Vassia thì lại đi ra cửa sổ. Một tiếng nói bên trong bảo ông rằng hôm nay, cái cây khô sẽ ra hoa.

Ông đứng đó bất động đã một tiếng đồng hồ, thì nghe có tiếng gõ cửa. Đoán chắc đó là cô Mesureux nên khi nghe tiếng chân phụ nữ bước qua ngưỡng cửa, ông không quay lại. Nhưng một tiếng kêu của Vassia chợt cất lên:

-      Ba ơi, ba ơi, cô ấy!

Bằng một cử chỉ đầy bản năng, ông đứng chặn ngang ngay giữa Hélène và con ông. Cô lùi lại đến tận cửa, người cô như tê cứng lại, mặt trắng bệch, cô nhìn hai người đàn ông. Hai người nắm tay nhau trông như một nhóm tượng và từ người họ toát lên một nỗi đau hằn học, tàn nhẫn.

-      Đuổi cô ta cút đi! Đuổi cô ta cút đi, – Vassia kêu lên.

- Cô ta còn làm khổ tôi. Cô ta không có quyền.

Cậu im bặt, thở dốc. Alexeï Dmitritch buông tay con lại gần Hélène:

-      Cô nghe đấy – ông trầm giọng nói.

Ông đẩy cô ra ngoài hành lang, đóng sập cửa, khóa lại rồi trở về đứng bên cửa sổ.

Khi Hélène đi qua trước mặt cô Mesureux, nhìn nét mặt Hélène, cô gái già lẩm bẩm:

-      Thế là hết rồi. Lạy Chúa!

Mesureux tựa vào một cái tủ cho khỏi lảo đảo. Trước đây cô đã từng thấy những con ngựa khoác tấm choàng đen dừng trước cửa nhà cô. Nhưng chưa lần nào để chúng mang đi một người chết trẻ như thế này.

Cô Mesureux chỉ đoán sai có vài tiếng đồng hồ.

Ngay ngày hôm ấy, Hélène báo cho Fédor biết là mọi khoản chi để chữa trị cho anh đã được thanh toán cả rồi và cô sẽ không gặp lại anh nữa.

-      Tôi chẳng biết nói gì – ông hoàng trả lời – nhưng xin cô biết rằng số tiền mà tôi có thể kiếm được và hai cánh tay của tôi đều thuộc về cô. Và suốt cả đời tôi.

Hélène cũng không nghe anh nói nữa và rời bệnh xá ra đi không báo cho Nathalie. Chưa bao giờ cô cảm thấy tự do như lúc này, một sự tự do thảm hại. Fédor đã giải thoát cô khỏi Vassia, bây giờ Vassia lại giải thoát cô khỏi Fédor. Không còn một sợi dây liên hệ nào, không còn một sự ràng buộc nào với ai, với cả chính mình nữa. Hélène sẵn sàng đến làm việc cho Terhane, cho khu Pigal.