Hàn Tín là một danh tướng một thời, tên tuổi lừng lẫy sử sách: Năm 204 trước Công nguyên, ông dùng mưu lược "bối thủy nhất chiến" (đánh trận quay lưng ra sông), lấy hàng ngàn quân đánh bại hai mươi vạn quân Triệu. Năm 202 trước Công nguyên, ông dùng kế "thập diện mai phục" (mai phục mười bề), ép Hạng Vũ phải tự vẫn ở Ô Giang... Có thể nói, Hàn Tín đã lập công lao to lớn giúp Lưu Bang giành lấy thiên hạ, nhưng sau khi công thành danh toại, Hàn Tín lại không thể sống cho đến hết tuổi trời – vào năm 196 trước Công nguyên, ông bị vợ của Lưu Bang là Lữ Hậu lừa sát hại tại phòng chuông ở cung Trường Lạc. Phải chăng cái chết của Hàn Tín thực sự ứng với điển tích "chim hết, cung giỏ; thỏ chết, chó săn làm thịt"? Vì sao Hàn Tín lại rơi vào kết cục như vậy?
Nhắc đến những nhân vật làm mưa làm gió thời Hán, không thể không nhắc đến Hàn Tín, bởi vì vào đầu thời Tây Hán, Hàn Tín có ít nhất hai cái "nhất". Cái "nhất" thứ nhất, Hàn Tín là công thần số một của nhà Tây Hán, lúc bấy giờ từng có người đánh giá về Hàn Tín rằng: "Công cao vô nhị, lược vô thế xuất" (Công lao không ai bằng, mưu lược đời nay không có). Thế nào là "lược vô thế xuất"? Nghĩa là trên thế giới này sẽ không có người thứ hai như Hàn Tín, công lao của ông cũng không ai có thể sánh bằng.
Cái "nhất" thứ hai, Hàn Tín là công thần đầu tiên bị giết ở Tây Hán, nhà Tây Hán vẫn còn một số công thần khác bị giết, nhưng Hàn Tín là người đầu tiên.
Cái chết của Hàn Tín là vụ án lớn nhất thời Tây Hán, đồng thời cũng là một vụ án nổi tiếng và là một ẩn án, nó được xem là điển hình của việc hoàng đế khai quốc tru diệt công thần, khiến chúng ta liên tưởng đến câu thành ngữ quen thuộc – "điểu tận cung tàng, thỏ tử cẩu phanh" (chim hết, cung giỏ; thỏ chết, chó săn làm thịt). Câu nói này Hàn Tín từng nói, nhưng người đầu tiên nói câu này không phải là Hàn Tín. Là ai? Chính là đại phu Phạm Lãi dưới quyền Việt Vương Câu Tiễn.
Câu chuyện về Việt Vương Câu Tiễn thì ai nấy cũng đều rất quen thuộc, gọi là "nằm gai nếm mật". Thời kỳ Xuân Thu, hai nước Ngô và Việt giáp ranh nhau, thường xuyên đánh nhau. Năm 497 trước Công nguyên, nước Ngô đại bại nước Việt. Việt Vương Câu Tiễn chịu nhục cầu toàn, cầu xin đầu sang nước Ngô làm nô bộc cho Ngô Vương Phù Sai, cuối cùng lừa được lòng tin của Phù Sai, ba năm sau được thả về nước. Sau khi Câu Tiễn về nước, để không quên mối nhục nước nhà, khi ngủ thì nằm trên củi khô, chỗ ngồi nằm đều treo mật đắng. Trải qua mười năm tích lũy, nước Việt cuối cùng đã đánh bại nước Ngô. Sau đó, người ta tóm tắt câu chuyện này thành "nằm gai nếm mật", dùng để hình dung con người ta chịu khó tự rèn luyện, phấn đấu vươn lên.
Lúc bấy giờ, người phò tá Việt Vương Câu Tiễn nằm gai nếm mật, trả thù rửa hận chủ yếu có hai người: một là đại phu Phạm Lãi, hai là đại phu Văn Chủng. Sau khi nước Việt diệt nước Ngô, đại phu Phạm Lãi liền nói với đại phu Văn Chủng rằng, chúng ta đi thôi, nhiệm vụ của chúng ta đã hoàn thành rồi; con người Việt Vương Câu Tiễn này là kẻ có thể cùng chịu hoạn nạn chứ không thể cùng hưởng phú quý, ông phải ghi nhớ: "Chim bay hết, cung tốt cất đi; thỏ khôn chết, chó săn bị nấu" – đây chính là xuất xứ của câu "điểu tận cung tàng, thỏ tử cẩu phanh". Chó săn ở đây nói đến loài chó chạy rất nhanh – trong tiếng Hán cổ, "tẩu" có nghĩa là chạy – danh từ "chó săn" (tẩu cẩu) xuất phát từ đây.
Đại phu Phạm Lãi sau đó thực sự đã rời đi. Ông đi đâu? Ra khơi làm ăn buôn bán. Tương truyền ông còn mang theo một người tiểu thiếp, chính là Tây Thi, chèo thuyền trên Tây Hồ. Chẳng bao lâu sau, Phạm Lãi đã trở thành một đại phú ông, xưng là "Đào Chu Công".
Đại phu Văn Chủng lại không chịu đi, ông nói, ông xem tôi lập công lao lớn thế này, bây giờ là lúc hái quả ngọt rồi, cớ sao tôi phải đi chứ? Kết quả là Việt Vương Câu Tiễn sai người đưa cho ông một thanh kiếm, kèm theo một câu nói rằng: Tiên sinh từng dạy quả nhân bảy cách giết người, quả nhân mới dùng có ba cách mà đã diệt được nước Ngô, vẫn còn thừa bốn cách chưa có chỗ dùng đây, hay là ông đến chỗ tiên vương thử xem sao? Văn Chủng nghe xong liền hiểu ra,èn tự sát. Đây chính là lai lịch của câu "điểu tận cung tàng, thỏ tử cẩu phanh".
Sau khi chiến tranh Sở - Hán kết thúc, Hàn Tín với công cao lấn chủ đã trở thành một khối tâm bệnh của Lưu Bang. Hạng Vũ vừa chết, Lưu Bang liền tước đoạt binh quyền của Hàn Tín ngay; năm 201 trước Công nguyên, Lưu Bang lại lấy danh nghĩa mưu phản để lừa bắt Hàn Tín. Khi bị bắt, Hàn Tín ngửa mặt lên trời thở dài, chim hết cung giỏ, thỏ chết chó săn bị nấu. Nhưng lúc này Lưu Bang vẫn chưa giết Hàn Tín, chỉ giáng chức ông làm Hoài Âm Hầu.
Vậy rốt cuộc Hàn Tín vì nguyên nhân gì mà bị giết?
Theo ghi chép trong "Sử ký" của Tư Mã Thiên, quá trình Hàn Tín bị giết đại khái là thế này. Vào năm Hán thứ mười một, chính là năm thứ mười một Lưu Bang làm Hán Vương, cũng tức là năm thứ sáu ông làm hoàng đế – lúc này vương triều Tây Hán cũng vừa mới thành lập – thì xảy ra một sự việc, có một người tên là Trần Hi đứng lên khởi nghĩa mưu phản, ông ta tự xưng là "Đại Vương", không phải chữ "Đại" trong thay thế, mà là vua của nước Đại. Nước Đại ở chỗ nào? Ở vào địa phận tỉnh Hà Bắc ngày nay. Trần Hi lúc bấy giờ có rất nhiều quân đội và binh lính, hơn nữa ông ta là người nuôi sĩ, dưới quyền có rất nhiều anh hùng hào kiệt – con người Trần Hi này rất lợi hại, đi đến đâu xe tùy tùng cũng có đến hàng ngàn chiếc, rất nhiều người ủng hộ ông ta.
Nghe tin Trần Hi phản, Lưu Bang vô cùng giận dữ, dẫn quân ngự giá thân chinh, đi thảo phạt Trần Hi. Trong thời gian này, Hàn Tín có thư qua lại với Trần Hi. Hàn Tín viết thư cho Trần Hi nói rằng, anh cứ việc mưu phản, huynh đệ ta ở kinh thành sẽ làm nội ứng cho anh. Hơn nữa ông đã chuẩn bị sẵn sàng, định thả những kẻ trong ngục ra, để bọn họ đi đánh hoàng cung – người trấn thủ kinh thành lúc bấy giờ là Lữ Hậu, bảo là bắt Lữ Hậu lại rồi giết đi.
Việc này đã bị người ta tố giác. Nguyên nhân của việc tố giác là do thủ hạ của Hàn Tín có một người phạm lỗi, bị Hàn Tín nhốt lại, chuẩn bị đem đi chém đầu. Em trai của người này biết được tình hình đó, bèn đi mật báo với Lữ Hậu, nói rằng Hàn Tín đang chuẩn bị mưu phản.
Lữ Hậu nói việc này phải làm thế nào đây? Liền cho gọi thừa tướng Tiêu Hà đến bàn bạc, Tiêu Hà liền hiến một kế sách. Tiêu Hà đã hiến kế sách gì? Chính ông ta tự mình đi tìm Hàn Tín, nói rằng phía tiền tuyến truyền đến tin thắng trận, hoàng thượng của chúng ta đã thắng trận rồi, bây giờ các đại thần đều phải vào hoàng cung để chúc mừng.
Chúng ta đều biết thông tin liên lạc thời bấy giờ không phát triển, không thuận tiện, có chiến sự gì ở tiền tuyến, Hàn Tín hoàn toàn không biết gì cả; thế là Tiêu Hà nói gì thì Hàn Tín tin nấy. Nhưng Hàn Tín không muốn đi, Hàn Tín nói, ông xem tôi vẫn luôn bị bệnh – bởi vì thời gian trước Hàn Tín hờn dỗi, vẫn luôn giả vờ bệnh không chịu lên triều – người đến triều cõi còn chẳng đi như tôi, sao có thể đi được chứ? Tiêu Hà nói: "Tuy tật cường nhập hạ" (Tuy có bệnh nhưng hãy gắng gượng vào chúc mừng đi). Ý là, ngài tuy có bệnh, nhưng vẫn xin hãy miễn cưỡng đi một chuyến nhé; việc lớn thế này, mọi người đều đi chúc mừng, ngài không chúc mừng thì không hay đâu! Hàn Tín cảm thấy thực sự thoái thác không được, đành miễn cưỡng vào cung, đi đến cung Trường Lạc.
Cung điện chính của nhà Hán lúc bấy giờ có hai tòa: Một tòa gọi là cung Vị Ương, là nơi hoàng đế ở; một tòa là cung Trường Lạc, là nơi hoàng hậu ở. Bởi vì trong thời gian này Lữ Hậu nắm quyền chính, cho nên Hàn Tín mới đến cung Trường Lạc. Hai bên cung Trường Lạc sớm đã mai phục sẵn, Hàn Tín vừa bước vào, rất nhiều tráng sĩ xông xụp lên, trói Hàn Tín lại. Lữ Hậu không xin chỉ thị cũng không báo cáo, mà thời gian cũng không cho phép nữa, bèn quyết đoán ngay, chém trước tấu sau, giết chết Hàn Tín – chém đầu ở phòng chuông cung Trường Lạc, chính là giết Hàn Tín ở một căn phòng đặt chuông biên (chuông đồng cổ) bên trong cung Trường Lạc; hơn nữa hạ lệnh bắt giữ người nhà của Hàn Tín ngay lập tức – "di tín tam tộc", chính là tru di ba tộc gồm cha, mẹ, vợ của Hàn Tín.
Năm 196 trước Công nguyên, một người đã lập công lao to lớn cho việc thành lập nhà đại Hán là Hàn Tín cứ như vậy mà bị giết. Có thể nói, cái chết của Hàn Tín không hoàn toàn là vì công cao lấn chủ, không hoàn toàn là vì "điểu tận cung tàng, thỏ tử cẩu phanh". Bởi vì khi ông nói câu đó, Lưu Bang vẫn chưa giết ông; mà là vì ông tham gia vào một vụ án mưu phản lớn, nên bị Lữ Hậu sát hại.
Trước lúc lâm chung, Hàn Tín ngửa mặt lên trời thở dài, thốt lên câu này: "Ngô hối bất dụng Khoái Thông từ kế, nãi vi nhi nữ tử sở trá, khởi phi thiên tai!" Câu này có ý nghĩa gì? Chính là nói ta hối hận lắm, ta hối hận vì lúc ban đầu không nghe theo kiến nghị của Khoái Thông, để cho đến nông nỗi ngày hôm nay, bị con nít, đàn bà lừa gạt, mưu hại, ta thật sự vô cùng hối hận!
Khoái Thông là người thế nào? Ông ta đã hiến kế sách gì cho Hàn Tín? Ông ta hiến kế sách đó vào lúc nào?
Khoái Thông ban đầu tên là Khoái Triệt, để kiêng húy của Hán Vũ Đế, nên các nhà sử học sau này mới viết thành Khoái Thông. Thân phận của con người Khoái Thông này, theo như ghi chép trong "Sử ký" gọi là biện sĩ nước Phạm Dương, Phạm Dương ở trong địa phận tỉnh Hà Bắc ngày nay, đại khái tổ tiên Khoái Thông là người Phạm Dương; nhưng đồng thời "Sử ký" cũng gọi Khoái Thông này là biện sĩ nước Tề, có thể thấy khu vực hoạt động của ông ta là nước Tề, chính là vùng Sơn Đông ngày nay. Thế nào gọi là biện sĩ? Biện sĩ chính là mưu sĩ, là những sĩ nhân dùng việc tranh luận, thuyết phục, hiến kế mưu sinh, cho nên còn gọi là khách du thuyết. Chúng ta đều biết từ thời Xuân Thu Chiến Quốc cho đến giai đoạn giao thời Tần Hán, trong xã hội có một giai tầng gọi là "sĩ", sĩ là gì? Chính là quý tộc cấp thấp. Quý tộc có tất cả bốn bậc, Thiên tử, Chư hầu, Đại phu, Sĩ. Điểm khác biệt giữa sĩ và ba bậc quý tộc trước nằm ở chỗ nào? Thiên tử, Chư hầu, Đại phu đều có địa bàn, có lãnh địa, có thái ấp, có nước phong, trong khi sĩ thì không có những thứ này, dùng ngôn từ hiện đại mà nói, sĩ chính là những người không có bất động sản.
Sĩ có những gì? Thứ nhất, ông ta có thân phận quý tộc. Thứ hai, nói chung sĩ đều có một sở trường. Ví dụ như ông ta có võ nghệ, võ công giỏi, cái này gọi là võ sĩ; nếu ông ta có văn tài, văn pháp giỏi, cái này gọi là văn sĩ; nếu như nói mưu kế giỏi, thì ông ta gọi là mưu sĩ; nếu tài ăn nói giỏi, thì ông ta gọi là biện sĩ – những người này dựa vào việc hiến kế mưu sự, khua môi múa mép để bôn ba giữa các bậc chư hầu quyền quý, hôm nay hiến cho ông một chủ ý, ngày mai hiến cho người kia một chủ ý. Bọn họ chẳng có lập lập trường gì, chẳng có đúng sai gì cả. Bọn họ dù sao cũng chỉ là hiến kế cho ông, nếu ông tiếp thu chủ ý của tôi, tôi được ông thuê mướn, tôi sẽ hết lòng hết dạ mưu tính cho ông; nếu chủ ý của tôi mà ông không nghe, bai bai, tôi đổi ông chủ khác. Giống như mấy vị đại sư hoạch định, công ty ý tưởng thời nay vậy, cũng được xem là một loại lao động trí tuệ.
Khoái Thông chính là một người như vậy, hơn nữa lại là một biện sĩ vô cùng nổi tiếng, từng đi du thuyết khắp nơi, danh tiếng lẫy lừng thiên hạ. Vậy, Khoái Thông đã hiến kế cho Hàn Tín vào lúc nào?
Năm 206 trước Công nguyên, nhà Tần diệt vong, Tây Sở Bá Hạng Vũ và Hán Vương Lưu Bang vì tranh giành quyền thống trị toàn quốc, đã phát động "Chiến tranh Sở - Hán" nổi tiếng trong lịch sử. Trong quá trình tranh giành giữa Sở và Hán, thiên tài quân sự của Hàn Tín đã được thể hiện một cách triệt để, vào năm 203 trước Công nguyên, ông đánh hạ bảy mươi hai thành của nước Tề, ép Lưu Bang phải phong mình làm Tề Vương, trở thành một thế lực lớn thứ ba có trọng lượng ngoài Lưu và Hạng.
Đối với Hàn Tín mà nói, đây quả thực là một cơ hội mưu phản tốt nhất. Bởi vì lúc bấy giờ dù là Lưu Bang hay Hạng Vũ, đều không dám đắc tội với Hàn Tín cả! Những mưu sĩ, biện sĩ này là những kẻ nào chứ, toàn là những tên lanh lợi cả đấy, lẽ nào ông ta lại không nhìn rõ điều này? Thế là bọn họ lũ lượt chạy đi tìm Hàn Tín, người đến đầu tiên tên là Vũ Thiếp. Vũ Thiếp là người thế nào? Vũ Thiếp là người dưới quyền Hạng Vũ, Hạng Vũ phái Vũ Thiếp đi chính là muốn trấn an Hàn Tín, khiến Hàn Tín giữ lập trường trung lập. Nhưng, vì Vũ Thiếp là người của Hạng Vũ, sức thuyết phục của ông ta rất có hạn.
Người thứ hai tự động đứng ra khuyên nhủ Hàn Tín chính là Khoái Thông. Khoái Thông lúc này vốn dĩ là mưu sĩ bên cạnh Hàn Tín, hơn nữa việc Hàn Tín đánh hạ toàn bộ bảy mươi hai tòa thành của nước Tề cũng xuất phát từ chủ ý của Khoái Thông, cho nên sức thuyết phục của Khoái Thông tương đối mạnh, lời nói có trọng lượng hơn.
Khoái Thông đã thuyết phục Hàn Tín như thế này. Ông ta nói, tôi biết xem tướng. Hàn Tín nói, ông thực sự biết xem tướng sao? Ông ta nói, vâng. Hàn Tín nói, ông xem tướng cho tôi đi. Khoái Thông nói, chuyện này thuộc về thiên cơ không thể tiết lộ. Hàn Tín nói, được rồi được rồi, người xung quanh, các ngươi đều ra ngoài hết đi. Sau đó Khoái Thông liền nói với Hàn Tín rằng: Xem mặt ngài tối đa cũng chỉ được phong hầu, hơn nữa còn có nguy hiểm – nhìn mặt ngài là tầm vạc phong hầu, hơn nữa còn có rủi ro; xem lưng ngài thì quý không thể tả – nhìn cái lưng, lưng mọc đẹp, quý không thể tả.
Vũ Thiếp và Khoái Thông đều đến du thuyết Hàn Tín, ý của hai người bọn họ đại khái giống nhau, chủ yếu có ba tầng ý nghĩa:
Tầng ý nghĩa thứ nhất là, tình thế hiện tại của Hàn Tín rất là tốt, trong cuộc chiến tranh tranh giành giữa Sở và Hán này, ngài đang ở vào một vai trò có sức nặng, có trọng lượng như vậy. Vũ Thiếp đã nói thế này: "Đang lúc này quyền lợi giữa hai vua nằm ở chỗ chân ngài, chân ngài ngả về bên trái thì Hán vương thắng, ngả về bên phải thì Sở vương thắng." "Quyền lợi giữa hai vua hiện nay nằm ở chỗ chân ngài", "quyền" ở đây là quyền trọng, không phải quyền lợi. Thế nào gọi là quyền? Quyền chính là quả cân, quả cân được gọi là quyền. Cái đòn cân ấy gọi là hành, nhấc đòn cân lên, tình huống ra sao hoàn toàn dựa vào quả cân dịch chuyển. Trọng lượng của quả cân được gọi là quyền trọng. Bây giờ quả cân này của ngài dịch sang bên trái một chút, Lưu Bang liền thắng; dịch sang bên phải một chút, Hạng Vũ liền thắng. Cho nên mới gọi là "quyền tại túc hạ" (quyền nằm ở chân ngài). Thế nào gọi là túc hạ? Túc hạ là cách gọi tôn kính của người xưa đối với bạn bè cùng thế hệ. Cách gọi tôn kính của người xưa có bốn loại: Bệ hạ, Điện hạ, Cát hạ, Túc hạ. Điểm chung của bốn cách xưng hô này có nghĩa là: Tôi không dám nhìn thẳng vào mặt ngài, bởi vì địa vị của ngài quá cao, thể diện quá lớn. Gặp hoàng đế tôi không dám nhìn mặt hoàng đế, tôi chỉ dám nhìn phía dưới thềm của ngài – mọi người đều biết ngai vàng của hoàng đế, chính là cái bảo tọa đó có một cái thềm, phía trên thềm có bậc thềm, cái bậc thềm đó gọi là bệ; gặp thái tử hoặc vương tử, tôi cũng không dám nhìn mặt ngài, tôi chỉ nhìn phía dưới cung điện của ngài; gặp tể tướng, tôi không dám nhìn mặt ngài, tôi chỉ dám nhìn phía dưới lầu gác của ngài; gặp người bạn tôn quý, tôi không dám nhìn mặt ngài, tôi chỉ dám nhìn dưới chân của ngài, chính là ý cúi đầu. Quyền tại túc hạ, chính là xem cái chân của túc hạ bước về hướng nào, cái này gọi là cử túc khinh trọng (nhấc chân lên là có trọng lượng), ngài nhấc cái chân này lên là có sức nặng.
Khoái Thông cũng có ý nghĩa như vậy, Khoái Thông đã nói thế nào? "Đang lúc này sinh mệnh của hai vị vua treo ở chân ngài, chân ngài theo Hán thì Hán thắng, theo Sở thì Sở thắng." Cho nên hai người Vũ Thiếp và Khoái Thông đều có một ý chung: Hàn Tín, ngài vào thời điểm then chốt này nhất định phải đứng vững lập trường, ngài nhất định phải đưa ra lựa chọn chính xác. Trong cuộc đấu tranh chính trị này, việc chọn phe là vô cùng quan trọng – chọn đúng phe, thanh vân thẳng bước, phú quý vinh hoa; chọn sai phe, thân bại danh liệt, không còn đường lật lại – ngài phải nghĩ cho kỹ vào.
Tầng ý nghĩa thứ hai, Vũ Thiếp và Khoái Thông đều nói, ngài không thể giúp Lưu Bang, vì sao vậy? Bởi vì dã tâm của Lưu Bang rất lớn, hắn muốn thôn tính thiên hạ, hắn sở dĩ trọng dụng ngài Hàn Tín là vì Sở Vương Hạng Vũ vẫn còn đó, kẻ địch số một của hắn là Hạng Vũ, hắn phải dùng ngài để đối phó với Hạng Vũ; một khi Hạng Vũ bị hắn tiêu diệt, kẻ tiếp theo bị nhắm tới chính là ngài Hàn Tín. Cho nên vận mệnh của Hàn Tín và vận mệnh của Hạng Vũ đã gắn liền với nhau.
Từ hai tiền đề phía trước, sẽ suy luận ra kết luận thứ ba một cách logic, đó chính là: Ngài Hàn Tín tuyệt đối không được giúp Lưu Bang, cũng không được giúp Hạng Vũ. Đạo lý không thể giúp Lưu Bang vô cùng rõ ràng, ngài đã giúp Lưu Bang, sau khi tiêu diệt Hạng Vũ rồi, người mà Lưu Bang tiêu diệt tiếp theo chính là ngài; thì đạo lý tương tự như vậy, ngài giúp Hạng Vũ, thì sau khi tiêu diệt Lưu Bang rồi, cũng đến lượt tiêu diệt ngài. Cho nên, lựa chọn tối ưu là gì? Chia ba thiên hạ mà xưng vương, vương, chính là xưng vương – dứt khoát chia ba thiên hạ, đỉnh lập chân vạc, không ai nuốt chửng ai cả, ai nấy đều được an toàn, thiên hạ cũng được hòa bình.
Kiến nghị này nếu như được tiếp thu, lịch sử Trung Quốc buộc phải viết lại rồi.
Bởi vì Vũ Thiếp là khách du thuyết do Hạng Vũ phái đến, sức thuyết phục của ông ta không mạnh, cho nên Hàn Tín rất đơn giản mà đuổi Vũ Thiếp đi. Nếu như nói Vũ Thiếp do bên phía Hạng Vũ phái đến khuyên nhủ Hàn Tín là có mục đích quân sự của ông ta, thì mưu sĩ của chính Hàn Tín là Khoái Thông khuyên nhủ ông sớm độc lập lại hoàn toàn là vì suy nghĩ cho ông. Hàn Tín là một thiên tài quân sự, nhưng khi rơi vào vòng xoáy đấu tranh chính trị lại thể hiện sự do dự của mình. Đối với cơ hội xưng vương ngàn năm có một, Hàn Tín đã cân nhắc lợi hại thế nào?
Hàn Tín nói với Vũ Thiếp rằng: "Thần phụng sự Thượng vương, quan bất quá lang trung, vị bất quá chấp kích, ngôn bất thính, họa bất dụng, cố bối Sở nhi quy Hán. Hán vương thụ ngã thượng tướng quân ấn, tước ngã sổ vạn chúng, giải y y ngã, thôi thực thực ngã, ngôn thính kế dụng, cố ngô đắc dĩ chí vu thử. Phu nhân thâm thân tín ngã, ngô bối chi bất tường, tuy tử bất dịch. Hạnh vi tín tạ Thượng vương." Hàn Tín nói, tiên sinh Vũ Thiếp ngài từ chỗ Hạng Vũ mà đến, ta Hàn Tín trước đây cũng từng làm việc dưới quyền Hạng Vũ, Hạng Vũ đối xử với ta thế nào chứ? Quan không quá lang trung, vị không quá chấp kích – lang trung chính là nhân viên cảnh vệ hoặc quan thị vệ, suốt ngày cầm một cái kích đứng gác ở cửa nhà hắn. Chủ kế của ta hắn không nghe, sách lược của ta hắn không dùng, cho nên ta mới rời bỏ Thượng vương. Ta đến chỗ Hán vương, Hán vương đối xử với ta thế nào? Trao cho ta ấn thượng tướng quân, phong ta làm tổng tư lệnh ba quân, cho ta nhiều binh mã như vậy, để ta tung hoành sa trường lập công lập nghiệp, mới có Hàn Tín của ngày hôm nay! Huống hồ Hán vương đối với ta lại tốt như vậy – "giải y y ngã, thôi thực thực ngã" – cởi áo của mình mặc cho ta, nhường cơm của mình cho ta ăn. Một người đối với ta tốt như vậy, thân thiết như vậy, yêu quý như vậy, ta nếu phản bội hắn, đó là điều bất cát – "bối chi bất tường, tuy tử bất dịch" – ta thà chết chứ cũng không thay đổi tấm lòng trung kiên đối với Hán vương. Vô cùng xin lỗi, tiên sinh Vũ, xin hãy thay mặt ta Hàn Tín tạ ơn Thượng vương nhé.
Còn đối với Khoái Thông thì sao? Khoái Thông là mưu sĩ của chính Hàn Tín, lời nói của ông ta có trọng lượng hơn rất nhiều. Khoái Thông tổng cộng khuyên nhủ Hàn Tín ba lần, ý của lần khuyên nhủ Hàn Tín đầu tiên cũng giống như Vũ Thiếp, câu trả lời của Hàn Tín cũng giống hệt: "Hán vương ngộ ngã thậm hậu, tái ngã dĩ kỳ xa, y ngã dĩ kỳ y, thực ngã dĩ kỳ thực. Ngô văn chi, thừa nhân chi xa giả tái nhân chi hoạn, y nhân chi giả hoài nhân chi ưu, thực nhân chi thực giả tử nhân chi sự, ngô khởi khả dĩ hương lợi bội nghĩa hồ!" Hàn Tín nói, Hán vương đem xe của chính mình cho ta ngồi, đem áo của chính mình cho ta mặc, đem cơm của chính mình cho ta ăn, sao ta có thể thấy lợi quên nghĩa chứ? Sao ta có thể phản bội hắn chứ?
Khoái Thông liền nói, ngài cảm giác được Hán vương đối với ngài rất tốt sao? Ân trọng như núi? Ngài cảm thấy hai người thân như anh em? Môi hở răng lạnh? Tâm tâm tương ấn, hoạn nạn có nhau? Không đúng đâu, Khoái Thông nói, trên thế giới này chẳng có tình hữu nghị nào là vĩnh cửu cả. Ví dụ như, Việt Vương Câu Tiễn và các đại thần Phạm Lãi, Văn Chủng quan hệ có tốt không? Có sắt son không? Công lao Văn Chủng và Phạm Lãi lập ra cho Việt Vương Câu Tiễn có lớn không? Sau này thế nào? Dã thú đã hết thì chó săn bị nấu – dã thú đều bị bắn chết hết rồi thì còn cần chó săn làm gì nữa, chó săn bị đem nấu ăn thôi – sau này bọn họ chẳng phải đã rơi vào cái kết cục đó sao? Lẽ nào nói ngài Hàn Tín ngày hôm nay có quan hệ tốt với Hán vương hơn quan hệ giữa Việt Vương Câu Tiễn và Văn Chủng sao? Có đáng tin cậy không? Hàn Tín nói, ây, chuyện này để ta suy nghĩ đã nhé, để ta suy nghĩ đã.
Khoái Thông lần thứ ba đi thuyết phục Hàn Tín, nói, chân ngài không thể do dự nữa rồi, mãnh hổ mà do dự thì còn không bằng một con ong đốt. Hổ có lợi hại không? Khoái Thông nói nếu hổ mà cứ do dự ở đó thì còn chẳng bằng một con ong – ong quyết đoán ngay, chính là chích cho một cái, chích xong thì thôi. Ngài không thể do dự như vậy được, đây là cơ hội cực kỳ tốt mà ông trời ban cho ngài, là cơ hội để ngài làm nên nghiệp lớn. Ngài nếu chia ba thiên hạ mà xưng vương, ít nhất vào lúc này có thể bảo toàn sự bình an, sau này khi điều kiện chín muồi rồi ngài có thể đoạt lấy thiên hạ. Ngài tiến lui đều được, cớ sao cứ phải đâm đầu đi vào một con đường tối tăm chứ?
Khoái Thông lúc bấy giờ đã nói những lời như thế này: "Thiên dữ bất thủ, phản thụ kỳ cữu; thời chí bất hành, phản thụ kỳ ương." Ý nghĩa chính là nói, ông trời ban cho mà không lấy, ngược lại sẽ chịu tai họa; thời cơ đến mà không hành động, ngược lại sẽ chịu tai ương. Tóm lại ngài không thể do dự. Ông ta lại nói một câu: "Công giả nan thành nhi dịch bại, thời giả nan đắc nhi dịch thất." Công chính là công danh, công nghiệp, sự nghiệp. Công nghiệp hoặc sự nghiệp của một người thành công thường rất khó, nhưng muốn thất bại thì lại vô cùng dễ dàng. Giống như những gì dân thường thường nói – việc này chúng ta làm không tốt thì cũng không thể làm cho tệ đi được, thất bại là một chuyện vô cùng dễ dàng.
Thời là gì? Thời chính là thời cơ, cơ hội. Thứ như thời cơ, cơ hội này rất khó có được, nhưng lại rất dễ đánh mất. Chúng ta nói cơ hội, cơ hội chính là gặp được chứ không thể cầu được, có một số người có lẽ cả đời cũng không gặp được cơ hội, phải không? Cho nên một khi cơ hội đã đến, ngài nên nắm chặt lấy nó, ngài không nắm lấy nó, nó liền biến mất ngay lập tức, trong chớp mắt là qua đi.
Cho nên Khoái Thông mới nói: "Thời hồ thời bất tái lai!" Cơ hội ơi cơ hội ơi, nó sẽ không quay lại nữa đâu! Trên đời này làm gì có chuyện thế này: Ông trời cho ngài một cơ hội ngài bỏ lỡ, lại cho ngài một lần lại bỏ lỡ, lại cho một lần... cứ nhắm vào ngài mà cho mãi, không thể nào có chuyện đó đâu, "nguyện túc hạ tường sát chi".
Hàn Tín đối mặt với những lời khuyên nhủ lấy lý phục người, lấy tình động lòng của Khoái Thông ba lần, đã thể hiện sự do dự thiếu quyết đoán của mình, không hề hào hùng oanh liệt như lúc chỉ huy tác chiến. Theo một ý nghĩa nào đó, Hàn Tín thừa nhận bản thân mình là một vị tướng tài chứ Lưu Bang mới là một vị soái tài, ông không có dũng khí vượt qua ranh giới từ "tướng" lên "soái".
Suy cho cùng, làm "soái" phải đối mặt với sự cản trở của hai kẻ địch lớn mạnh là Hạng Vũ và Lưu Bang. Nếu duy trì hiện trạng, Hàn Tín có thể an tâm thoải mái, bởi vì ông tin chắc rằng Lưu Bang sẽ không xóa bỏ công lao của mình, cộng thêm việc Hàn Tín cũng không quên ơn tri ngộ của Lưu Bang đối với mình, cho nên ông không xưng vương. Hàn Tín không xưng vương chỉ đơn thuần là để báo ân thôi sao? Bên trong việc này còn có nguyên nhân sâu xa nào khác không?
Lý do lúc bấy giờ Hàn Tín không muốn phản bội Lưu Bang là gì? Chính là đoạn thoại mà ông đã nói với Khoái Thông: "Thừa nhân chi xa giả tái nhân chi hoạn, y nhân chi giả hoài nhân chi ưu, thực nhân chi thực giả tử nhân chi sự." Câu trả lời này cao hơn một tầng so với cách nói của ông với Vũ Thiếp, sâu sắc hơn nhiều. Ý nghĩa là gì? Chính là nói, đã ngồi xe của người ta, thì phải gánh vác hoạn nạn của người ta lên người mình, bởi vì hắn đã dùng xe của hắn chở ta qua rồi; đã mặc áo của người ta, thì phải mang nỗi lo lắng của người ta làm nỗi lo lắng của chính mình, đặt vào trong lòng ngực của mình; đã ăn đồ của người ta, thì phải dùng sinh mạng để báo đáp, thà chết cũng phải hoàn thành việc của người ta.
"Chết vì việc của người", đây là một yêu cầu rất cao, đó đã không còn là vấn đề tri ân báo đáp đơn thuần hay "ơn một giọt nước, ơn một dòng suối" nữa, mà là phải dùng sinh mạng để báo đáp. Đây là vì sao?
Bởi vì văn hóa Trung Quốc có một quan niệm như thế này – thức ăn là nguồn gốc của sinh mạng, ai cho chúng ta đồ ăn cũng đồng nghĩa với việc cho chúng ta sinh mạng. Ai cho chúng ta sinh mạng? Đương nhiên theo quan điểm khoa học hiện đại, là người mẹ đã cho chúng ta sinh mạng, sinh thành ra chúng ta. Nhưng ngài hãy suy nghĩ mà xem, ví dụ như một đứa trẻ, vẫn còn ở thời kỳ sơ sinh, nó có thể biết mình do ai sinh ra không? Nó không thể nào biết được, nó biết cái gì? Nó chỉ biết ai cho nó ăn mà thôi. Mà nói chung, trẻ con đều do mẹ dùng sữa mẹ nuôi nấng, ai cho nó sữa bú thì nó nhận người đó làm mẹ, cái này gọi là "có sữa là mẹ". Kỳ thực rất nhiều người trong lịch sử đều thân thiết với vú nuôi, bao gồm cả một số vị hoàng đế trong lịch sử, đều thân thiết với vú nuôi, bởi vì họ lớn lên bằng sữa của vú nuôi. Rất nhiều vùng ở Trung Quốc gọi sữa này là mẹ, uống sữa gọi là "ăn mẹ", đó là nguồn gốc của sinh mạng. Cho nên phàm là những gì ban cho chúng ta nguồn gốc của sinh mạng – bao gồm sinh mạng thể xác của chúng ta, bao gồm sinh mạng tinh thần của chúng ta – chúng ta đều gọi là mẹ, ví dụ như "sông mẹ", "trường mẹ", "tổ quốc mẹ"... thảy đều là những kẻ ban phát sinh mạng.
Tương tự như vậy, trong văn hóa truyền thống Trung Quốc, mặc chung áo là một thứ tình cảm nặng tựa thái sơn. Bởi vì người Trung Quốc có một quan niệm, áo của chính mình không thể tùy tiện cho người khác mặc, đặc biệt là phụ nữ. Tại sao vậy? Bởi vì áo là thứ mặc sát người nhất, nó đã cấu thành một phần cơ thể của "người văn minh" chúng ta, làm "người văn minh" thì không thể khỏa thân trần truồng được, bắt buộc phải mặc áo, nó đại biểu cho thân phận của tôi, thậm chí đại biểu cho tính cách của tôi, tâm lý của tôi, nó là đại diện cho cơ thể của tôi. Nếu tôi đem áo của mình cho người khác mặc, cái này gọi là lấy thân hứa hẹn. Trong "Kinh Thi" có một bài thơ viết rằng: "Khởi viết vô y? Dữ tử đồng bào." Ý nghĩa chính là nói: Ai nói chúng ta không có áo mặc, ta cùng ngươi mặc chung một chiếc chiến bào. Đồng bào chính là đồng bào đấy, chúng ta nói cốt nhục đồng bào, cốt nhục đồng bào hai bờ ênh hải, thế cái "bào" đó là gì? "Bào" chính là áo, bào y, chính là cái bọc bên ngoài khi đứa trẻ sinh ra. Cho nên đồng bào chính là đồng bào, đồng y chính là đồng y, trong chữ "y" của nương y (dựa dẫm).
Chúng ta xem trong "Hồng Lâu Mộng" có một tình tiết, chính là Tình Văn bởi vì Vương Phu nhân ghét cô ta, nói cô ta trông giống hồ ly tinh, hồ mị, chắc chắn là đã quyến rũ công tử nhà chúng ta rồi, đuổi cổ ra ngoài, đuổi về nhà. Kết quả cô ta vừa nghèo vừa khổ lại vừa bệnh, sắp đến lúc giáp hạt cuộc đời, thoi thóp hấp hối, Bảo Ngọc lén lút đi thăm cô ta, hai người nước mắt đầm đìa. Tình Văn đã đến thời khắc cuối cùng của sinh mạng rồi, giãy giụa trong chiếc chăn tự mình cởi chiếc áo lót mặc sát người ra đưa cho Bảo Ngọc, sau khi Bảo Ngọc đón lấy, lập tức hiểu được tâm tư của Tình Văn, cũng cởi chiếc áo khoác ngoài của mình ra, đem chiếc áo lót của Tình Văn mặc thật chặt lên người mình. Tình Văn nói, như vậy thì tôi chết cũng có thể nhắm mắt xuôi tay rồi, nếu không tôi thật sự mang oan một cái hư danh uổng phí. Cái gọi là hư danh mang oan uổng phí là có ý gì? Chính là Vương Phu nhân nghi ngờ cô ta và Bảo Ngọc có quan hệ đó với nhau, kỳ thực Tình Văn trong sạch, cô ta và Bảo Ngọc không có chuyện đó, người có chuyện đó với Bảo Ngọc là Tập Nhân. Nhưng cứ làm thế này, áo lót của tôi Tình Văn đã được Bảo Ngọc mặc qua rồi, thì tương đương với việc cơ thể của tôi Tình Văn và Bảo Ngọc đã áp sát vào nhau rồi, vậy thì tôi mang cái tội danh này cũng không oan uổng nữa.
Ngài nói xem, mặc chung một chiếc áo là thứ tình cảm nặng nhường nào chứ? Thế mà Lưu Bang lại có thể cởi áo của chính mình ra cho Hàn Tín mặc, Hàn Tín mang ơn đội đức, khắc ghi mãi mãi không quên, không thể phản bội. Đây tất nhiên là nguyên tắc chung về tâm lý trong văn hóa Trung Quốc, nhưng đối với Hàn Tín mà nói còn có một tầng tính đặc thù nữa, đặc thù nằm ở chỗ nào? Chính là Hàn Tín thuở nhỏ từng chịu đói, chịu rét, là người từng không có cơm ăn không có áo mặc, gặp được một vị chư hầu vương, lại đem áo của chính mình cho ông mặc, đem cơm của mình cho ông ăn, tâm trạng cảm kích của Hàn Tín này quả thực là không thể diễn tả bằng lời.
Thế là, chúng ta phát hiện ra, muốn giải đáp cái điều bí ẩn rằng Hàn Tín không nỡ phản bội Lưu Bang mà cuối cùng lại phản bội Lưu Bang, chúng ta vẫn phải làm rõ thân thế của Hàn Tín. Rốt cuộc ông là một người như thế nào? Thuở nhỏ ông có những tao ngộ gì? Sau đó lại vì nguyên nhân gì mà bước lên một con đường nhân sinh như vậy?
Xin hãy xem bài giảng tiếp theo: "Bí ẩn thân thế Hàn Tín".
