Triều Thác là một người có học thức, có tài năng, có tư tưởng, nhưng không có nghĩa là ông phù hợp để làm chính trị. Tại sao vậy? Tính cách ông có vấn đề. Triều Thác không giỏi xử lý các mối quan hệ xã hội, cậy sủng kiêu ngạo, chọc tức chết Thừa tướng Thân Đồ Gia, đắc tội với một lượng lớn người quân tử.
Ông vốn là người "cứng nhắc, sắc bén và thâm độc", bức bách người khác, một khi nắm được lý thì không chịu buông tha. Trong đầu ông chỉ có "nên làm hay không", chứ không cân nhắc "có làm được không", cũng như "làm ngay bây giờ" hay "để sau này hãy làm". Những đặc điểm tính cách này đã định trước việc ông rất khó hoàn thành sứ mệnh lịch sử đặc biệt của mình.
Trước hết phải nói, Triều Thác là một người có học thức. Triều Thác ban đầu học "hình danh chi học". "Hình danh chi học" là gì? Dùng lời nói hiện nay mà nói, chính là học chính trị pháp luật, nghĩa là Triều Thác tốt nghiệp học viện hoặc khoa chính trị pháp luật. Vì thành tích học tập của ông khá tốt, hơn nữa chủ yếu là công phu văn chương giỏi, nên sau đó được làm Thái thường chưởng cố. Chúng ta phải biết rằng, người xưa phán án rất coi trọng việc soạn thảo bản án, yêu cầu bản án phải viết thật có văn phong. Triều Thác có văn phong rất hay, nên được chọn làm Thái thường chưởng cố.
Thái thường chưởng cố là chức quan gì? Thái thường chưởng cố là một chức quan bên trong Thái thường tự. Thế Thái thường tự lại là cơ quan nào? Thái thường tự chính là một bộ trong chín bộ của chính quyền trung ương nhà Hán mà tôi đã nhắc đến trước đó, hơn nữa lại là bộ đứng đầu, phụ trách việc cúng tế, lễ nghi và giáo dục. Thái thường tự có một hoạt động gọi là kỳ thi tiến sĩ. Tiến sĩ đời nhà Hán này không giống tiến sĩ hiện nay, nó không phải là học vị. Tiến sĩ đời Hán là quan viên, công việc của họ là nắm vững kiến thức lịch sử để chuẩn bị cho hoàng đế tham vấn. Bởi vì thời đó việc trị nước dựa vào kinh nghiệm, mà trong lịch sử đã từng xảy ra những chuyện gì, những chuyện đó được xử lý ra sao, phải biết những điển tích, những câu chuyện đó thì mới xử lý tốt các sự vụ hiện tại, thế nên cần có một nhóm nhân tài chuyên trách việc này, chức quan đó gọi là tiến sĩ.
Thời vận của Triều Thác xoay chuyển là khi nào? Chính là lúc được Thái thường tự tuyển chọn đi học sách Thượng Thư. Chúng ta đều biết, do Tần Thủy Hoàng đốt sách chôn Nho, các điển tích cổ đại thất truyền, rất nhiều điển tích lưu lạc trong dân gian, người truyền lại cứ qua từng thế hệ rồi mất dần. Đến thời Hán Văn Đế, người hiểu về Thượng Thư chỉ còn lại một người, gọi là Phục Sinh ở Tế Nam. Lúc Hán Văn Đế tìm được người này thì ông đã hơn chín mươi tuổi, không thể mời ông vào triều đình được nữa. Phải làm sao đây? Hán Văn Đế đành hạ lệnh rằng, Thái thường tự chẳng phải là Bộ Giáo dục đó sao? Hãy tuyển chọn một nhân tài có thể dạy bảo, đến nhà Phục Sinh ở Tế Nam để học tập. Trời đất có mắt, người mà Thái thường tự lựa chọn chính là Triều Thác. Triều Thác ở nhà Phục Sinh ở Tế Nam, đi theo Phục Sinh học sách Thượng Thư — đây là học thuyết của Nho gia. Những gì ông từng học ban đầu là tư tưởng của Pháp gia, nay lại học tư tưởng của Nho gia, đây gọi là kiêm thông Nho Pháp. Học vấn đại tiến, danh tiếng cũng đại tiến. Khi Triều Thác trở về triều đình, mở miệng ra là nói năng rành mạch. Hán Văn Đế nói, đây là nhân tài nha, nhân tài này không thể lãng phí được, vậy hãy đi phò tá Thái tử đi! Thái tử chính là Hán Hán Cảnh Đế sau này. Thế là Hán Văn Đế bổ nhiệm Triều Thác làm Thái tử xá nhân, sau đó lại làm Thái tử môn đại phu, rồi lại làm đến chức Thái tử gia lệnh. Thái tử gia lệnh là cấp bậc gì? Tính ra là một cán bộ trung cấp.
Triều Thác cũng là một người có trí tuệ, tài ăn nói cực kỳ giỏi, hùng biện xuất sắc. Sau khi ông bước vào phủ Thái tử — Thái tử dẫu sao cũng là chữ quân, chính là người chờ làm hoàng đế, ngày thường ngài không quản việc gì, chẳng có việc gì làm, mà Triều Thác lại đầy bụng học vấn — nên ngày ngày cùng Thái tử bàn chuyện học vấn, bàn đến mức Thái tử có phần sùng bái ông, thường xuyên cùng ông ngồi đàm đạo. Người nhà của Thái tử cũng hơi sùng bái ông, bèn đặt cho ông một biệt danh là "trí nang".
Triều Thác còn là một người có tư tưởng, ông vô cùng quan tâm đến đại sự quốc gia. Dù ông đang làm gia lệnh trong phủ Thái tử, hoặc mới chỉ làm một môn đại phu, chức vị không lớn, nhưng "thân vi ti vi mễ cảm vong ưu quốc" (dù chức vị thấp kém nhưng chưa từng dám quên lo cho đất nước), thường xuyên đưa ra các kiến nghị đủ loại cho Hán Văn Đế. Ông đã dâng lên Hán Văn Đế mấy bản tấu sớ, trong đó nổi tiếng nhất là bàn về hai việc: một việc là giữ gìn biên giới, một việc là khuyến khích nông nghiệp. Bản tấu sớ này sau đó khi được đưa vào sách Hán Thư đã được chia thành hai phần, một phần đưa vào truyện ký của Triều Thác, một phần đưa vào Thực Hóa Chí — phần đưa vào Thực Hóa Chí sau đó được đặt tên là Luận quý trị túc sớ, đây là một bài viết rất nổi tiếng. Triều Thác có thể nói là nhà tư tưởng sánh vai cùng Giả Nghị vào đầu thời Tây Hán — Giả Nghị, chúng ta đều biết, các tác phẩm Trị An Sách và Quá Tần Lộn của ông đều vô cùng nổi tiếng — hai bản tấu sớ của Triều Thác cũng được coi là "văn chương lớn của Tây Hán" có thể sánh ngang với hai bản tấu sớ của Giả Nghị. Xét từ góc độ này, Triều Thác lại là một người có tư tưởng, có biện pháp, lại là một kẻ không chịu ngồi yên. Chính vì ông là một người có học thức, có tư tưởng, có năng lực, lại không chịu ngồi yên, nên đã sớm định sẵn ông sẽ xen chân vào vũng nước đục chính trị triều đình này — ông nhất định sẽ quản lý chuyện của đất nước này, ông sẽ không đứng ngoài quan sát.
Nhưng vấn đề là, Triều Thác tuy có học thức, có tài năng, có tư tưởng, có năng lực, nhưng ông chỉ thích hợp làm một nhà chính luận, không thích hợp làm một nhà chính trị. Tức là, ông đưa ra bàn luận thì được, hiến kế sách thì được, còn thực sự làm việc, làm chính trị thì không được. Tại sao vậy?
Vấn đề đầu tiên bộc lộ ở Triều Thác, chính là không giỏi xử lý các mối quan hệ nhân sự. Khi ông còn ở trong phủ Thái tử, quan hệ với các đại thần trong triều đã không tốt. Chúng ta xem trong Sử ký - Viên Áng Triều Thác liệt truyện có câu thế này, nói Viên Áng cùng các đại công chúa đại công thần đều không thích Triều Thác, rất không thích ông. Bạn thử nghĩ xem, ông ở trong phủ Thái tử chẳng qua chỉ làm xá nhân, môn đại phu, gia lệnh, vốn chẳng phải là quan chức có chức quyền rất lớn, rất quan trọng gì, chẳng qua chỉ thích bàn luận đôi câu, mà mọi người đã không thích ông rồi; một khi ông bước vào trung ương, đảm nhận chức vụ quan trọng, thì kết quả có thể tưởng tượng được.
Quả nhiên, sau khi Hán Văn Đế băng hà, Hán Cảnh Đế lên kế vị liền trọng dụng Triều Thác — bởi vì Hán Cảnh Đế cho rằng Triều Thác là một chiếc túi khôn, thế nên ngay khi vừa lên ngôi, việc đầu tiên ông làm là bổ nhiệm Triều Thác làm Nội sử. Nội sử là quan gì? Nội sử phụ trách toàn bộ công việc hành chính tại khu vực kinh thành, tương đương với thị trưởng thủ đô hiện nay — thế nên Triều Thác đã vượt qua cấp phó bộ, thăng thẳng lên cấp chính bộ. Cứ thế, Triều Thác e là có chút đắc ý quên hình, ít nhất cũng là có chút kiêu căng hách dịch. Cậy vào việc Hán Cảnh Đế tín nhiệm mình, ông liên tục đưa ra ý kiến, liên tục đưa ra kiến nghị, hôm nay muốn sửa cái này, ngày mai muốn đổi cái kia... Hán Cảnh Đế thì nghe theo răm rắp, tiếp thu từng ý kiến của ông, điều này ngay lập tức khiến các đại thần khác trong triều cảm thấy không vui.
Chúng ta đều biết chính trị Trung Quốc cổ đại, trong quan trường đều có một bộ quy củ thành văn hoặc bất thành văn, thông thường đều phải noi theo thói quen cũ. Chính trị đời Hán trước thời Hán Vũ Đế lấy tư tưởng trị quốc của Đạo gia làm ý thức hệ quốc gia, chủ trương thanh tịnh vô vi, chủ trương động chẳng bằng tĩnh, chủ trương lấy nhu khắc cương. Tóm lại là không thích náo loạn. Đây là đặc điểm thứ nhất.
Đặc điểm thứ hai là gì? Các quan chức cao cấp đầu nhà Hán cơ bản đều là quý tộc hoặc công thần, có người từng đi theo Lưu Bang đánh thiên hạ năm xưa, dẫu năng lực chưa chắc đã rất mạnh nhưng cứ mài giũa qua năm tháng rồi cũng dần leo lên được, thế nên mọi người đối với một kẻ như Triều Thác nhờ vào tài ăn nói hùng biện, khoác lác mà một bước bay lên mây tỏ ra cực kỳ coi thường. Khi đó, lẽ ra Triều Thác nên làm thế nào? Cậu ta đáng lẽ nên cúp đuôi mà làm người. Nhưng cậu ta thì không, hôm nay ra một chủ ý, ngày mai ra một chủ ý, giống như một "cây gậy khuấy phân", khuấy cho triều đình trên dưới không được an ninh, mọi người đối với cậu ta cũng sắp nhịn hết nổi rồi.
Người đầu tiên bị Triều Thác chọc giận là Thừa tướng Thân Đồ Gia lúc bấy giờ. Sau khi Thân Đồ Gia bị chọc giận, bèn tìm sơ hở để giết Triều Thác. Tìm sơ hở gì chứ? Triều Thác chẳng phải làm Nội sử đó sao? Tức là thị trưởng thủ đô rồi, Nội sử có một cơ quan làm việc gọi là Nội sử phủ, Nội sử phủ có một cái cửa quay về hướng đông, Triều Thác cảm thấy cửa này quay về hướng đông, ra vào không thuận tiện, ông bèn mở một cái cửa ở phía nam. Phía nam là gì? Phía nam là miếu của Thái thượng hoàng, mở một cái cửa ở phía nam thì phải đục một lỗ trên bức tường bao quanh miếu của Thái thượng hoàng. Thân Đồ Gia nghĩ, hay thật, dám động thổ trên đầu Thái thượng hoàng, đại bất kính! Thế là tìm người bàn bạc rằng, ngày mai lúc lên triều chúng ta sẽ hạch tội hắn. Không biết tin tức rò rỉ từ đâu, Triều Thác sau khi nhận được tin liền vào cung yết kiến Hán Cảnh Đế ngay trong đêm, đem tình hình bẩm báo hết. Hán Cảnh Đế nói, chuyện này trẫm sẽ làm chủ cho ngươi.
Hôm sau lên triều, Thừa tướng Thân Đồ Gia liền đem chuyện này ra đề xuất. Hán Cảnh Đế nói, ài, chuyện này trẫm biết rồi, cái tên Triều Thác này hắn thực ra chỉ đục một lỗ trên tường miếu Thái thượng hoàng thôi, nhưng bức tường đó không phải tường trong, mà là tường ngoài. Cái chỗ mà hắn mở là cái chỗ ở vòng ngoài cùng thôi, không hề chọc vào bên trong. Chỗ ngoài cùng đó dùng để làm gì? Là nơi bố trí các quan viên rảnh rỗi, chẳng có gì ghê gớm cả. Cuối cùng Hán Cảnh Đế nói một câu mấu chốt nhất: Chuyện này là do trẫm bảo hắn làm đấy. Thân Đồ Gia không nói thêm được gì nữa, về đến nhà thì thổ huyết mà chết. Nói cách khác, Triều Thác vừa mới lên nắm quyền đã tức chết một vị tể tướng.
Thân Đồ Gia là người thế nào chứ? Thân Đồ Gia là công thần đi theo Cao Tổ Lưu Bang đánh thiên hạ đấy! Người như vậy mà còn không trị nổi Triều Thác, thì còn ai có thể thu phục được hắn? Triều Thác — chúng ta có thể tưởng tượng ra — trong triều lại càng cậy sủng kiêu ngạo, không coi ai ra gì nữa.
Ở đây nhân tiện phải nói về con người Thân Đồ Gia, ông tuyệt đối không phải là kẻ tiểu nhân. Chúng ta hãy xem sử sách đánh giá thế nào về Thân Đồ Gia, người này thực ra là một vị quan thanh liêm vô cùng, có câu gọi là "môn bất thụ tư yết". "Môn bất thụ tư yết" nghĩa là gì? Chính là việc ở nhà riêng, ông tuyệt đối không tiếp khách. Các vị quan khác các anh đừng có đến nhà tôi bàn chuyện công việc, có việc thì chúng ta lên triều, đến văn phòng mà bàn. Viên Áng từng tìm đến Thân Đồ Gia, Thân Đồ Gia liền hỏi, Viên công có việc gì thế? Việc công ngày mai đến văn phòng tìm nhân viên mà bàn, còn nếu là việc tư, bổn thừa tướng không có việc tư đâu, quan thanh liêm mà. Bắt nguồn từ sự việc này, uy vọng của Thân Đồ Gia trong triều đình vô cùng cao. Triều Thác ông đã đắc tội với Thân Đồ Gia, thì đồng thời ông cũng đắc tội với một loạt chính nhân quân tử, ví dụ như Đình úy Trương Âu — người sau đó đã cùng ký tên dâng biểu xin giết Triều Thác. Ông ấy là người thế nào? Cũng là một người rất tốt. Đình úy tôi không phải đã nói rồi sao, chính là bộ trưởng tư pháp kiêm chánh án tòa án tối cao. Trương Âu ông ấy xử án có một nguyên tắc, đó là sau khi nhận được bản án, ông phải xem trước, xem xong rồi, nếu ông phát hiện vụ án này có điểm nghi vấn, ví dụ như chứng cứ không đủ, trình cự không đúng, thì phải trả về điều tra lại; nếu hồ sơ vụ án nộp lên nhìn trái nhìn phải không bới ra được lỗi lầm nào, đúng là chứng cứ vô cùng xác thực, người này quả thật tội ác tày trời, không giết không đủ để bình phẫn lòng dân, không thể tha thứ cho hắn được, thì Trương Âu sẽ đích thân vào ngục tối để đọc bản án, vừa đọc vừa rơi nước mắt, vừa khóc vừa đọc, nói rằng anh đã phạm tội tày trời gì, không giết không đủ để bình phẫn lòng dân, sau đó chuẩn bị ít rượu ngon thịt tốt hầu hạ, rồi anh lên đường đi. Trương Âu là một con người như thế đấy, bạn thử nghĩ xem một người như vậy mà cũng chủ trương giết Triều Thác, thì mức độ Triều Thác đắc tội với người khác đến đâu, chúng ta có thể tưởng tượng được rồi.
Vậy, tại sao Triều Thác lại không được lòng người? Có hai nguyên nhân. Nguyên nhân thứ nhất là bất đồng chính kiến. Ông chủ trương tước phiên, những người khác chủ trương giữ nguyên — "đạo bất đồng, bất tương vi mưu". Nguyên nhân thứ hai là tính cách không tốt. Sử ký và Hán Thư khi nhắc đến Triều Thác đều dùng bốn chữ: "tiêu", "trực", "khắc", "thâm". Tiêu, ý nghĩa là gì? Nghiêm khắc; trực, ý nghĩa là gì? Cương trực; khắc, ý nghĩa là gì? Khắc nghiệt; thâm, ý nghĩa là gì? Tâm địa độc ác. Một người vừa nghiêm khắc, vừa cương trực, vừa khắc nghiệt, lại vừa tâm địa độc ác, liệu có thể lấy lòng được người khác không? Không được lòng người. Ai mà lại thích một người như thế chứ? Ai lại đi kết bạn với một người như thế chứ? Một người như thế sao có thể có nhân duyên tốt được chứ? Mà không có một nhân duyên tốt, làm sao anh có thể lăn lộn trong chính phủ cho được? Đây chính là nguyên nhân từ tính cách của Triều Thác.
Tính cách này của Triều Thác, chúng ta cũng thấy được thể hiện trong bộ phim truyền hình Hán Vũ Đại Đế. Sau khi Triều Thác đưa ra chính sách tước phiên, triều dã xôn xao. Cha của Triều Thác đã vượt ngàn dặm từ Dĩnh Xuyên đến Trường An để tìm Triều Thác, ông đã nói thế này: Người bên ngoài đều nói rằng, con làm chính trị lạm dụng quyền lực, chỉ biết hiến kế xấu cho hoàng đế, chuyên lấy việc xâm phạm tước đất của các chư hầu họ Lưu làm nhiệm vụ cốt lõi. Tục ngữ có câu, người sơ không can thiệp chuyện người thân, thiên hạ họ Lưu đều là một nhà, họ Lưu đều là người thân của thiên hạ hoang đế đấy! Vi phụ chỉ muốn hỏi con, con có thể ngậm miệng không nói nữa không? Con một lòng vì muốn củng cố giang lầm nhà họ Lưu của họ, chẳng lẽ con không sợ có một ngày nhà họ Triều chúng ta bị tru di cửu tộc, chu di cả họ hay sao?
Nghe cha nói vậy, Triều Thác đã giãi bày thế này: Thưa cha, con là người dấn thân vào chánh trị, đương nhiên phải nhận lấy trách nhiệm! Tước phiên là việc làm lợi cho xã tắc, an định quốc gia, liên quan đến đại sự ngàn đời, thái bình thịnh trị lâu dài của nhà Hán. Con nghĩa bất dung từ! Thưa cha, lòng trung và chữ hiếu của con khó bề vẹn toàn!
Đoạn tình tiết này thể hiện điều gì? Thể hiện lòng trung thành tận tụy của Triều Thác. Triều Thác là một người vừa trung thành tận tụy lại vừa có tầm nhìn sâu xa, xét ra ông thực sự là một trụ cột của quốc gia, thế nhưng lòng trung thành tận tụy và tầm nhìn sâu xa của Triều Thác đều có chút vấn đề. Vấn đề gì chứ? Triều Thác ông có tầm nhìn sâu xa cho đất nước, nhưng cho bản thân mình thì hoàn toàn không có chút tầm nhìn sâu xa nào cả, thế nên Hán Thư đánh giá ông là: "nhuệ vu vi quốc viễn lự, nhi bất kiến thân hại". Nghĩa là bản thân sắp gặp họa đến nơi rồi mà ông còn chẳng hề hay biết. Một người như vậy, chiếu theo tiêu chuẩn đạo đức thông thường của chúng ta mà nhìn nhận, chính là một người cực kỳ tốt: đại công vô tư, một lòng vì công, tiến lên không lùi bước, quên mình vì việc nước, chẳng phải rất tốt sao? Sao lại không tốt được chứ? Trong chuyện này có một vấn đề, đó là người không biết nghĩ cho bản thân mình, thì thường cũng không biết nghĩ cho người khác; kẻ không hiểu thấu tình đạt lý, không hiểu những tình cảm thường tình của con người, thì thường cũng không hiểu rõ tình hình đất nước. Đất nước là gì? Đất nước được cấu thành bởi những con người cụ thể, nhân dân là từng con người bằng xương bằng thịt. Anh không hiểu con người, thì anh không thể lấy con người làm gốc — cái gọi là lấy con người làm gốc, chính là phải hiểu rõ nhân tính, nhân tình, bao gồm cả tình người thông thường, anh không thể không có tình người. Một kẻ không coi sinh mạng của chính mình ra gì, thường cũng không coi sinh mạng của người khác ra gì; một kẻ không coi sinh mạng của bản thân là chuyện to tát, thì cũng sẽ không coi sinh mạng của người khác là chuyện quan trọng. Một khi anh đã không thể coi sinh mạng của người khác ra gì, thì làm sao có thể mưu cầu phúc lợi cho quần chúng đây? Một kẻ đến bản thân mình còn chẳng bảo vệ nổi, liệu anh có thể bảo vệ được quốc gia hay không? Cho nên đối với một thứ tinh thần quên mình vì việc nước như thế này, chúng ta phải nhìn nhận nó một cách hai mặt: thừa nhận mặt cao cả về mặt đạo đức của anh ta, nhưng cũng phải nhìn thấy mặt khiếm khuyết của anh ta.
Trung thành tận tụy thì lại có vấn đề gì chứ? Những người trung thành tận tụy thường hay gặp phải một vấn đề thế này: Một khi tôi đã một lòng vì công, thì bất cứ kẻ nào phản đối tôi, đều là một lòng vì tư; tôi đã là bề tôi trung thành, thì bất cứ kẻ nào phản đối tôi, chắc chắn đều là kẻ gian thần. Cứ như thế, anh ta sẽ lấy bản thân mình làm tiêu chuẩn để vạch ranh giới, anh ta sẽ không thể nghe lọt tai ý kiến của người khác nữa. Mà một người không thể tiếp thu những ý kiến trái chiều của người khác, thì anh ta không thể đưa ra quyết sách chính xác được — lắng nghe nhiều phía mới sáng suốt mà. Triều Thác nếu như anh làm được việc lắng nghe nhiều phía, thì không thể nói rằng cứ hễ anh là một lòng vì công, còn người khác hễ có ý kiến bất đồng với anh thì đều là một lòng vì tư được. Triều Thác chính là sự cố chấp như vậy, đây chẳng phải là có vấn đề hay sao?
Vấn đề thứ ba, chính là sự tiến lên không lùi bước của ông ấy. Tiến lên không lùi bước, trước kia chúng ta cũng từng cho rằng đó là một phẩm đức vô cùng cao thượng — dĩ nhiên trong một số thời điểm chúng ta quả thực cần sự tiến lên không lùi bước, cần sự quên mình vì việc nước, cũng cần sự kiên trì, cần cái sự cố chấp nhận chết cho lý lẽ — nhưng phải xem là người nào, việc gì, hoàn cảnh nào. Ví dụ như anh làm học vấn, sự kiên trì là điều tốt. Tại sao vậy? Phải theo đuổi chân lý. Một học giả, một nhà khoa học, nhất định phải kiên trì, nhất định phải cố chấp theo đuổi chân lý — tôi đã nhắm trúng cái này rồi, thì tôi sẽ đi đến cùng con đường này, không đâm vào Nam tường thì tôi quyết không quay đầu, có lẽ trong quá trình khám phá tôi chưa đâm vào Nam tường thì đã tìm thấy chân lý rồi thì sao. Thế nhưng nhà chính trị thì không được, nhà chính trị bắt buộc phải vừa có tính nguyên tắc, vừa có tính linh hoạt — lúc nên kiên trì thì phải kiên trì, lúc nên thỏa hiệp thì phải thỏa hiệp, lúc nên nhượng bộ thì phải nhượng bộ, lúc nên uyển chuyển thì phải uyển chuyển. Hơn nữa, những vấn đề mà một nhà chính trị phải cân nhắc không chỉ là một việc có nên làm hay không, mà còn phải cân nhắc xem có làm được không, nên làm ngay bây giờ hay là để sau này hãy làm — đây là tố chất mà một nhà chính trị cần có, ông ta phải nhìn thấy trước ba bước. Còn Triều Thác thì lại kiên trì, cố chấp, chỉ nhìn thấy một bước — tước phiên chính là đúng, chính là phải làm, có làm được hay không ông không cân nhắc, làm ngay bây giờ hay để sau này hãy làm ông cũng không cân nhắc.
Hán Văn Đế đã từng cân nhắc rồi, thế nên Triều Thác liên tục dâng sớ lên Hán Văn Đế, nhưng Hán Văn Đế không tiếp thu. Sau đó khi Triều Thác dâng tấu sớ lên Hán Văn Đế đã viết một câu thế này: "Cuồng phu chi ngôn, nhi minh chủ trạch yên". Ý nghĩa là, tôi là một kẻ rất cuồng vọng, tôi đã nói một vài lời cuồng ngôn, cúi xin minh chủ hãy đưa ra quyết sách. Sự phê chuẩn của Hán Văn Đế đối với việc này là gì? Hán Văn Đế phê chuẩn rằng: "Ngôn giả bất cuồng, nhi trạch giả bất minh, quốc giả đại hoạn, cố tại vu thử". Ý nghĩa là tồi tệ nhất của một quốc gia là gì? Người dám đưa ra ý kiến kỳ thực không hề cuồng vọng, nhưng nếu kẻ đưa ra quyết sách lại hồ đồ, thì đó mới là chuyện tồi tệ. Cho nên mới nói Hán Văn Đế là một nhà chính trị, ông rất tỉnh táo, ông rất rõ ràng rằng kiến nghị ra kiến nghị, quyết sách ra quyết sách — kiến nghị không có vấn đề cuồng hay không cuồng, bất kỳ kiến nghị nào anh cũng có thể đưa ra, nhưng quyết sách lại có vấn đề minh triết hay không minh triết, quyết sách không thể không anh minh được. Đạo lý này Văn Đế hiểu, nhưng Cảnh Đế lại không hiểu. Kết quả của việc Cảnh Đế không hiểu là gì? Ông đã tiếp thu sách lược tước phiên của Triều Thác, hơn nữa còn để cho chính Triều Thác đứng ra chủ trì công việc này — điều này ngay lập tức khiến cho rắc rối trở nên lớn chuyện.
Tại sao lại nói để cho Triều Thác chủ trì việc tước phiên là sai? Tước phiên chẳng phải chính là chủ trương chính trị của ông ta sao? Ông ta đưa ra chủ trương chính trị này thì để cho ông ta tiến hành chẳng lẽ không phải là rất thích hợp hay sao?
Chúng ta trước tiên phải xem tước phiên rốt cuộc là một việc thế nào. Đối với việc này, Tô Thức thời Tống, tức là Tô Đông Pô, ông có một bài viết gọi là Triều Thác Luận. Ngay phần mở đầu của Triều Thác Luận, Tô Đông Pô đã đưa ra một quan điểm, ông nói rằng, việc khó khăn nhất, khó làm nhất của một quốc gia là gì? Chính là lúc thiên hạ thoạt nhìn thì thái bình nhưng kỳ thực lại tiềm ẩn mối họa ngầm, việc này là việc khó giải quyết nhất, bởi vì anh chẳng biết nên làm thế nào cho phải. Vậy thì phải làm sao đây? Chỉ có những con người đặc biệt, kiệt xuất, ưu tú mới có thể gánh vác được một trọng trách lớn lao như thế, mà Triều Thác lại không phải là một con người như vậy! Nói cách khác, việc tước phiên thì là việc đó thật, nhưng con người Triều Thác lại không phải là người đó — việc tước phiên làm thì nên làm, nhưng để cho Triều Thác làm thì lại không đúng.
Chiếu theo quan điểm của Tô Đông Pô, làm việc này phải có ba điều kiện: "tiền tri nhiễu đương nhiên, sự chí bất cụ, nhi từ vi chi đồ". Điều kiện thứ nhất là "tri nhiễu đương nhiên", tức là từ trước đã nghĩ thông suốt sự việc này một cách rõ ràng, hiểu rõ đầu đuôi ngọn ngành và mối quan hệ lợi hại của sự việc này — nếu tôi làm thì cục diện có khả năng sẽ ra sao, nếu tôi muốn làm thì nên như thế nào, tất cả đều nghĩ thông suốt hoàn toàn. Triều Thác đã nghĩ thông suốt về việc tước phiên chưa? Phải nói là ông chưa nghĩ thông suốt. Chúng ta nhìn thấy những gì ông đưa ra chỉ là một khẩu hiệu: "tước chi diệc phản, bất tước diệc phản". Chỉ có tám chữ này, hoàn toàn không thấy ông làm nghiên cứu khả thi nào, cũng không thấy ông đưa ra phương án có thể thao tác được, ông chỉ cảm thấy nên làm như thế, còn tất cả các công tác chuẩn bị khác thì đều không có, cho nên mới nói Triều Thác không có đủ điều kiện thứ nhất.
Do đó ông cũng không có đủ điều kiện thứ ba — "từ vi chi đồ". "Từ vi chi đồ" có nghĩa là đến cuối cùng, tức là thời khắc mấu chốt của sự việc, anh có đủ trí tuệ và biện pháp để từ từ, không một tiếng động mà xử lý vấn đề — Triều Thác cũng không có đủ điều kiện này.
Quan trọng hơn nữa, ông cũng không thể làm được "sự chí bất cụ", tức là khi sự việc ập đến mà không hề sợ hãi. Bởi vì việc anh muốn làm vô cùng khó khăn, đặc biệt là một việc mà tất cả mọi người đều không thể chấp nhận, đều không thể tin tưởng, đều không thể đồng ý, mà anh cứ cắn răng kiên quyết làm cho bằng được, đây gọi là "mạo thiên hạ chi đại bất vúi". Anh phải dự trù được rằng một khi đã phát động thì sẽ gây ra sự phản kháng mãnh liệt, sẽ gặp phải rất nhiều khó khăn và rắc rối. Vào lúc này, anh nhất định phải đạt đến cảnh giới lâm nguy không sợ, chỉ huy tỉnh táo, thần thái thản nhiên, rồi sau đó mới "từ vi chi đồ" — điểm này Triều Thác cũng không có được.
Sau khi loạn Ngô Sở bùng phát, bản thân Triều Thác cũng hoảng loạn, có thể nói là cả quân thần Cảnh Đế và Triều Thác đều hoảng loạn. Mặc dù họ có một chút chuẩn bị tư tưởng, từng thảo luận qua vấn đề này, nói rằng sau khi tước phiên liệu bọn chúng có phản loạn hay không? Triều Thác nói, mặc thây bọn chúng, "tước chi diệc phản, bất tước diệc phản", đằng nào thì cũng sẽ phản, mặc kệ bọn chúng! Hán Cảnh Đế nói, đúng vậy, kiểu gì cũng sẽ phản, chúng ta cứ ra tay với bọn chúng! Đến lúc này Ngô Sở phản thật rồi, hai người bảo rằng, chúng phản thật kìa? Bọn chúng thực sự phản kìa? Chẳng còn chủ sách nào nữa, hoàn toàn không có chút chủ sách nào.
Vào lúc này, Triều Thác đã đưa ra hai chủ ý tồi tệ, chính hai chủ ý tồi tệ này đã trực tiếp đưa ông lên đoạn đầu đài.
Hai chủ ý tồi tệ chí mạng của Triều Thác là gì?
Chủ ý tồi tệ thứ nhất là muốn giết Viên Áng. Tại sao Triều Thác lại chủ trương giết Viên Áng? Bởi vì Viên Áng vốn là Thừa tướng của nước Ngô. Ban đầu lúc phân bổ chức quan, Viên Áng đã không muốn đến nước Ngô. Ông cảm thấy con người Ngô vương rất đáng sợ, không dò nổi dụng ý của lão ta là gì; hơn nữa Ngô vương lại là đại công thần từng đi theo Cao hoàng đế đánh thiên hạ, quốc gia lại hùng mạnh, tôi Viên Áng đường đường đi làm một vị thừa tướng, nếu chính quyền trung ương và nước Ngô hai bên xảy ra mâu thuẫn, tôi chẳng phải kẹp ở giữa mà biến thành con chuột chui ống bơ hay sao? Thế nên ông không muốn đi. Có người đã hiến cho Viên Áng một chủ kế thế này, nói rằng đằng nào anh cũng biết uống rượu, sau khi anh đến nước Ngô thì chỉ làm một việc duy nhất: uống rượu. Nếu triều đình phái sứ giả đến hỏi thăm tình hình nước Ngô ra sao, anh cứ báo cáo rằng Ngô vương không hề mưu phản — Ngô vương không có ý định mưu phản. Viên Áng chính là một người như vậy, sau đó ông bị Triều Thác tìm cớ bãi chức, hiện tại chỉ là một thứ dân áo vải. Lúc này nước Ngô vừa mưu phản, Triều Thác liền triệu tập người trong Ngự sử phủ đến mở họp, nói các vị xem đi, chủ trương của tôi là giết Viên Áng, bởi vì Viên Áng nhận hối lộ của Ngô vương, cứ luôn báo cáo rằng nước Ngô sẽ không mưu phản, bây giờ nước Ngô mưu phản rồi đấy thôi, chỉ cần giết Viên Áng đi, thì chúng ta sẽ biết hai kẻ đó đang giở trò quỷ gì. Kết quả là các thuộc hạ của ông đều không tán thành, nói rằng, thưa bộ trưởng, nước Ngô này mà không mưu phản, ngài giết Viên Áng đi nói không chừng còn có chút tác dụng, ngài bắt Viên Áng lại có lẽ còn xem được nước Ngô sẽ có phản ứng gì; bây giờ nước Ngô đã phản thật rồi, binh lính đã đánh đến nơi rồi, ngài giết Viên Áng thì có tác dụng gì chứ? Hơn nữa Viên Áng cũng là đại thần của triều đình chúng ta chứ có phải đại thần nước Ngô đâu, sao ông ta lại có âm mưu quỷ kế gì được chứ? Thế là mọi người đều không đồng ý giết, thấy đại đa số đều không đồng ý giết, Triều Thác liền ở đó chần chừ, do dự không quyết.
Tin tức này rất nhanh chóng lan truyền ra ngoài, Viên Áng nhận được tin bèn đi tìm Đậu Anh — bởi vì Viên Áng bây giờ đã là một thứ dân áo vải, bị bãi chức rồi, không có tư cách yết kiến hoàng đế. Đậu Anh vội vã tìm đến Hán Cảnh Đế, nói ngài nên cho gọi Viên Áng đến để hỏi cho ra lẽ, bởi vì Viên Áng từng là Thừa tướng nước Ngô, ông ấy khá quen thuộc với tình hình nước Ngô, hiện tại chúng ta đã muốn đối phó với cuộc mưu phản của nước Ngô, nên mời Viên Áng đến để thảo luận một phen.
Hán Cảnh Đế cảm thấy có lý, bèn triệu kiến Viên Áng — lúc ngài triệu kiến Viên Áng thì Triều Thác vẫn đứng ngay bên cạnh — Hán Cảnh Đế liền hỏi, Viên Áng, ngươi từng là Thừa tướng nước Ngô, ngươi quen thuộc tình hình nước Ngô, ngươi thấy cuộc mưu phản của nước Ngô có thành sự hay không thành khí hậu được đây? Viên Áng nói, bọn chúng không thành được khí hậu đâu. Hán Cảnh Đế hỏi, sao lại có chuyện không thành khí hậu được chứ? Ngươi thử nghĩ xem, Ngô vương "tiễn khoáng đắc tiền, chủ thủy đắc diêm", nhiều tiền thế cơ mà, tóc bạc trắng cả rồi mà vẫn còn mưu phản, không có sự chuẩn bị đầy đủ thì lão ta dám phản chắc? Viên Áng nói, nước Ngô có tiền là thật, có người cũng là thật, nhưng những kẻ mà Ngô vương chiêu mộ toàn là một lũ lưu manh vô lại, toàn là bọn xã hội đen, những kẻ này vốn chẳng có chút đại nghĩa nào, một lũ người bất trung bất nghĩa thì làm sao đánh thắng được chính nghĩa chi sư của chúng ta được cơ chứ? Cho nên nói bọn chúng tuyệt đối không thành nổi khí hậu đâu.
Hán Cảnh Đế nghe xong, cảm thấy người này không tệ, liền hỏi, ngươi có chủ kế gì hay không? Nói thử nghe xem! Viên Áng nói, thần có một chủ ý, nhưng chỉ có thể bẩm riêng với bệ hạ mà thôi. Cảnh Đế nói, được được, tất cả những người khác lui ra ngoài đi. Thế nhưng Triều Thác vẫn đứng ì ra đó không chịu nhúc nhích. Viên Áng nói, cơ mật quốc gia, thần tử không được phép nghe ké. Cảnh Đế đành phải nói với Triều Thác, ngươi cũng lui ra đi. Triều Thác đành phải ấm ức bước ra ngoài.
Viên Áng nói một câu: "Kim kế độc trảm thác". Ý nghĩa câu này là, bây giờ một diệu kế duy nhất của tôi chính là lập tức chém đầu Triều Thác. Bởi vì người xưa đánh giặc rất coi trọng việc xuất sư có danh chính ngôn thuận, nếu anh không có danh nghĩa chính đáng để đánh giặc thì sẽ không thể thắng trận được, đó gọi là bất nghĩa chi sư. Hiện tại cờ hiệu của hai nước Ngô Sở là gì? Thứ mà bọn chúng hô hào không phải là mưu phản, hai nước Ngô Sở cứ luôn miệng nói chúng tôi không mưu phản, chúng tôi là "thanh quân trắc", chúng tôi là giúp đỡ hoàng đế, chúng tôi là củng cố giang sơn đại Hán. Thế thì cách tốt nhất — dù là cái cớ đi chăng nữa, hay là cờ hiệu đi chăng nữa, hay là nguyên nhân thực sự đi chăng nữa — chính là bịt cái miệng của bọn chúng lại, mà cách để bịt cái miệng của bọn chúng chính là giết Triều Thác. Giết Triều Thác rồi, bên phía Ngô Sở sẽ không còn lý do gì để cất binh nữa, bọn chúng sẽ tự khắc rút lui mà không cần đánh, chúng ta "binh bất huyết nhận" là có thể bình định được phản loạn rồi. Cảnh Đế liền nói, để trẫm suy nghĩ đã nhé, nếu như thực sự có tác dụng thì trẫm cũng chẳng tiếc một hai người — dăm ba sinh mạng ấy thì tính là gì chứ? Đây là sai lầm thứ nhất của Triều Thác, ông không nên đề xuất việc giết Viên Áng; nếu ông không đề xuất giết Viên Áng thì Viên Áng cũng sẽ không đề xuất việc giết ông.
Chủ ý tồi tệ thứ hai mà Triều Thác đưa ra lại càng tồi tệ hơn nữa. Là gì thế? Ông đề xuất: Thỉnh cầu Hán Cảnh Đế ngự giá thân chinh, còn bản thân ông thì ở lại trấn thủ kinh thành. Tô Đông Pô nói rằng, ra ngoài đánh trận là nguy hiểm, ở lại giữ nhà mới là an toàn — đây là điều ai ai cũng biết rõ. Vào thời khắc cấp bách này, Triều Thác sao anh có thể giao việc nguy hiểm nhất cho hoàng đế, còn việc an toàn nhất thì lại giữ lại cho chính mình chứ? Đây là điều không một ai có thể đồng ý được cả. Triều Thác đưa ra kiến nghị này, đã châm ngòi cho sự bất mãn của một loạt đại thần trong triều, nói rằng con người Triều Thác mày làm thế này quả thực là gian thần rồi, mày đẩy hoàng đế ra tuyến đầu, còn bản thân mình lại trốn vo vo ở trong nhà, có phải đợi sau khi hoàng đế bị đánh bại rồi thì mày lên làm hoàng đế luôn hay không? Hành động như thế là điều không ai có thể dung thứ nổi. Cho nên Tô Đông Pô mới nói, vào lúc này, cho dù không có Viên Áng đi chăng nữa, thì Triều Thác cũng chỉ có một con đường chết mà thôi! Ngược lại, nếu lúc đó Triều Thác đề xuất rằng: Tước phiên là do ta đề xuất, cái họa này là do ta gây ra, ta phải chịu trách nhiệm, xin bệ hạ bổ nhiệm ta làm đại tướng quân, ta dẫn binh đi đánh, ta xông lên tiền tuyến, ta xông pha đi đầu... khiến cho hoàng đế cảm thấy vô cùng an toàn, liệu ngài ấy có giết anh không? Ngài ấy chỉ có thể phái quân đội, cấp tiền, cấp lương, cấp cỏ, hỗ trợ anh ra trận đánh giặc mà thôi. Cứ như thế, anh dẫu có bại trận, có chết đi chăng nữa, thì anh Triều Thác cũng là một vị liệt sĩ; còn nếu đánh thắng, đánh thắng trận trở về, thì anh Triều Thác chính là một vị đại công thần — thế nhưng Triều Thác sao anh lại có thể nghĩ ra cái chủ ý tồi tệ là để hoàng đế thân chinh còn bản thân mình ở lại trấn thủ cơ chứ?
Đương nhiên, sai lầm lớn nhất của Triều Thác, chính là quá tin tưởng vào hoàng đế. Ông cho rằng bản thân mình trung thành tận tụy, ông cho rằng mình một lòng vì công, ông cho rằng mình tiến lên không lùi bước, ông cho rằng mình quên mình vì việc nước, ông cho rằng mình hiến cho hoàng đế cái chủ sách tuyệt vời này, thì hoàng đế dù thế nào đi nữa cũng sẽ bảo vệ ông! Nào ngờ — Văn Đế, Cảnh Đế tuy trong lịch sử được coi là những vị minh quân — bọn họ đồng thời cũng là những kẻ sẵn sàng giết người.
Đây chính là cái sai của Triều Thác, ông quá sốt sắng muốn thành công, ông cứ muốn trong quãng đời còn lại của mình thực hiện cho bằng được lý tưởng chính trị và hoài bão chính trị của bản thân, làm nên một sự nghiệp lớn động trời, oanh liệt. Ông cũng quá mang chủ nghĩa anh hùng cá nhân, ông không biết rằng cho dù là một vị anh hùng thì cũng cần phải có hậu phương hỗ trợ, cũng cần phải có chỗ dựa vững chắc. Mà lối đánh đơn độc của ông thế này, vừa không có hậu phương — các đại thần trong triều không giúp đỡ ông, lại vừa không có chỗ dựa — cuối cùng đến cả hoàng đế cũng không giúp đỡ ông, vứt bỏ ông, Hán Cảnh Đế kỳ thực chính là lợi dụng mưu kế của ông, nhưng lại giết chết con người ông. Trong mắt những kẻ này, Triều Thác hay là bất kỳ công thần nào khác, ví dụ như Hàn Tín, Đậu Anh những người này đi chăng nữa, cũng chẳng qua chỉ là chó ngựa của bọn chúng mà thôi, hoàn toàn không được tính là con người. Lúc cần dùng đến anh, bọn chúng sẽ dùng; lúc không cần dùng nữa, bọn chúng sẽ giết — đây chính là bài học lịch sử.
Đương nhiên, Triều Thác dẫu sao cũng là người được Viên Áng đề xuất giết đầu tiên, thế nên cái chết của Triều Thác chung quy vẫn có liên quan đến Viên Áng. Vậy thì Viên Áng lại là một người thế nào? Triều Thác đã là quân tử, là trung thần, vậy có đồng nghĩa với việc Viên Áng chính là kẻ tiểu nhân, là gian thần hay không?
Vấn đề này, chúng ta sẽ bàn tiếp ở bài giảng tiếp theo, xin cảm ơn.
