Hàn Tín từ chối phản bội Lưu Bang vào thời điểm có khả năng phản thành công nhất, bởi vì Lưu Bang "đem xe của ông cho tôi đi, đem áo của ông cho tôi mặc, đem cơm của ông cho tôi ăn". Điều này không chỉ bởi vì ông là một người biết ơn trọng nghĩa, mà còn vì ông từng trải qua muôn vàn trắc trở.
Là một quý tộc sa sút thuộc tầng lớp thấp, cuộc sống thời trẻ của Hàn Tín ra sao? Ông đã có những tao ngộ nào? Nhữngtao ngộ này đã ảnh hưởng thế nào đến tính cách và vận mệnh của ông? Ông vẫn luôn chờ đợi một thời cơ, cuối cùng cũng gặp được một vị Bá Lạc, đó chính là Tiêu Hà. Vinh nhục thành bại của Hàn Tín đã viết nên chương lịch sử huy hoàng nhất ấy.
Hàn Tín là công thần khai quốc của Tây Hán, đồng thời cũng là công thần đầu tiên bị giết. Vậy Hàn Tín là người như thế nào? Xuất thân của ông ra sao?
"Sử ký" từng viết một bài truyện ký cho Hàn Tín mang tên "Hoài Âm hầu liệt truyện", ngay phần đầu của liệt truyện đã viết: Hoài Âm hầu Hàn Tín giả, Hoài Âm nhân dã, thủy vi bố y thời, bần, hảo đái đao kiếm. Những lời này cho chúng ta biết những thông tin sau: Thứ nhất, Hàn Tín từng là bình dân. Thế nào gọi là bình dân? Chính là người không có chức vị — người có chức vị có thể mặc gấm vạt, còn người không có chức vị chỉ có thể mặc vải thô. Nhưng xin mọi người chú ý, vải này không phải là vải cotton tinh khiết như bây giờ, bởi vì thời đó Trung Quốc của chúng ta chưa có bông, loại vải này là vải gai. Thứ hai, Hàn Tín không có tiền. "Bần", "bần" thời cổ đại có nghĩa là không có tiền tài; "cùng", là không có chức vị — vào thời Thượng cổ, hai chữ "bần" và "cùng" là hai khái niệm. Chúng ta hiện nay thấy rằng, Hàn Tín vừa không có tiền lại vừa không có chức vị, cho nên có thể nói ông rất nghèo túng. Thông tin thứ ba cho chúng ta biết, Hàn Tín thích đeo đao kiếm. Vậy ông đeo đao hay đeo kiếm? Kết luận của tôi là: Hàn Tín đeo kiếm. Tại sao vậy? Bởi vì tiếng Trung cổ đại để nghe cho êm tai, thường dùng hai chữ, mà chữ đầu tiên thường mang tính phiếm chỉ. Ví dụ như hoãn cấp, không có hoãn mà chỉ có cấp; cho nên "đao kiếm", tôi cho rằng không có "đao" mà chỉ có "kiếm". Hơn nữa ở phần sau Tư Mã Thiên còn viết, sau khi hạng Lương và Hạng Vũ khởi nghĩa, Hàn Tín "trượng kiếm tòng chi" — xách theo một thanh kiếm đi tòng quân, có thể thấy bình thường Hàn Tín vẫn mang theo kiếm. Thông tin này lại cho chúng ta biết điều gì? Cho biết Hàn Tín có thân thế quý tộc. Bởi vì vào thời đó, chỉ những người có thân thế quý tộc mới có tư cách đeo kiếm — kỹ thuật luyện kim lúc bấy giờ không cao, đúc được một thanh kiếm tốt không hề dễ dàng. Chúng ta xem một số tài liệu cổ đại hoặc các câu chuyện cổ đại, thường nói rằng sau khi bảo kiếm không đúc ra được, buộc phải có người nhảy vào trong lò thì mới đúc ra được một thanh bảo kiếm, cho nên kiếm rất cao quý. Chúng ta xem tiểu thuyết võ hiệp, các đại hiệp trong đó đa phần đều dùng kiếm, mọi người thử xem có đại hiệp nào dùng rìu hoặc dùng hai cây búa sắt không? Thể thống gì nữa. Chỉ có mặc một bộ áo dài, tay cầm một cuộn sách, bên hông giắt một thanh kiếm cao quý, mới tỏ ra phong lưu tiêu sái. Từ đó chúng ta rút ra kết luận, Hàn Tín có lẽ là một quý tộc sa sút. Vậy vấn đề liền nảy sinh, là một quý tộc sa sút, thời niên thiếu của Hàn Tín đã trải qua thế nào? Ông lại có những tao ngộ nào?
Tư Mã Thiên cho chúng ta biết, con người Hàn Tín có thân thế quý tộc, lại có một thanh kiếm — tôi đoán thanh kiếm này có lẽ là gia truyền, Hàn Tín tuyệt đối không mua nổi — nhưng lại vừa không có đức hạnh vừa không có tài năng, cách nói trong sách lịch sử gọi là "vô hạnh bất đắc thôi trạch vi lại", nghĩa là Hàn Tín không có biểu hiện xã hội tốt đẹp nào, cho nên lúc địa phương chiêu mộ quan lại cấp thấp — gọi là "lại" — thì không ai tuyển dụng ông cả. Sau đó lại nói, Hàn Tín không thể "trị sinh thương cổ". Thương cổ là gì? Thương là những người lưu động buôn bán hàng hóa, cổ là những người mở cửa hàng có địa chỉ cố định bán đồ vật, đây gọi là "hành thương tọa cổ". Hàn Tín không có bản lĩnh này, không biết làm ăn — vừa không thể làm hành thương, cũng chẳng thể làm tọa cổ, vậy ông ấy phải ăn bằng cách nào? Hàn Tín là "tòng nhân ký thực", nghĩa là ông chỉ có thể đến nhà người ta ăn chực, cọ cơm, cho nên "nhân đa yếm chi giả", tức là người trong vùng đều rất chán ghét ông. Một đại nam nhân, suốt ngày giắt thanh kiếm, chẳng làm được gì cả, đi khắp nơi ăn chực, một người như vậy liệu có được ai yêu thích không?
Nơi mà Hàn Tín thường xuyên đến ăn chực gọi là Nam Xương đình trưởng, đình trưởng là chức vụ như thế nào? Chế độ lúc bấy giờ gọi là mười dặm là một đình, mười đình là một hương, tức là mười thôn hợp lại gọi là một đình, mười đình hợp lại gọi là một hương. Vậy có thể suy đoán đình trưởng thấp hơn hương trưởng nửa bậc, cao hơn thôn trưởng nửa bậc, người này giữ chức vụ như vậy. Đình này gọi là Nam Xương đình, không phải là thành phố Nam Xương tỉnh Giang Tây ngày nay, đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Vị Nam Xương đình trưởng này đại khái có chút ít tiền, Hàn Tín liền hay đến nhà ông ta ăn chực, ngày nào cũng đến ăn, ăn đến mức vợ của vị Nam Xương đình trưởng này tức giận đầy bụng. Cuối cùng, vợ của Nam Xương đình trưởng liền nghĩ ra một cách: Nửa đêm dậy nấu cơm, trước khi trời sáng liền bưng cơm lên giường, cả nhà ăn sạch. Sáng hôm sau Hàn Tín thức dậy, lững thững đến ăn cơm, nhìn lại thì cơm đã ăn hết sạch. Hàn Tín đương nhiên hiểu rõ, người ta chán ghét mình rồi, ông nổi giận đùng đùng, liền tuyệt giao với Nam Xương đình trưởng — ta không chơi với ngươi nữa — tính khí của ông ta còn lớn lắm.
Sau đó ông chạy đi làm gì? Chạy ra bờ sông câu cá. Mọi người thử nghĩ xem loại người không có bản lĩnh như ông ta, tôi đoán cá chắc cũng chẳng câu nổi. Vừa hay, bên bờ sông có mấy bà lão giặt bông gòn, gọi là phiếu mẫu — thời điểm đó bông của tơ tằm phải đem ra sông giặt giũ. Những vị phiếu mẫu này ngày nào đến giặt giũ cũng tự mang theo cơm, trong đó có một người thấy Hàn Tín không có cơm ăn, thương hại ông, liền đem phần cơm mình mang ra chia cho ông một ít, ngày nào đi giặt giũ cũng chia cơm cho Hàn Tín. Có một ngày, công việc giặt giũ của bà làm xong, liền nói với Hàn Tín rằng, ngày mai ta không đến nữa, từ nay vấn đề ăn uống con tự nghĩ cách đi. Hàn Tín nói, cảm ơn đại nương, sau này nhất định con sẽ hậu tạ người. Phiếu mẫu nói, đại trượng phu còn không thể tự nuôi sống chính mình, lại còn nói chuyện hậu tạ cái gì? Ta chẳng qua chỉ thương hại cậu thôi, cậu lại còn nói khoác cái gì chứ?
Cho nên, Hàn Tín lúc này là một người không được ai yêu thích. Bởi vì không được yêu thích, mọi người liền đều coi thường ông, coi thường ông thì ắt sẽ có người đến sỉ nhục ông. Có một hôm, một tên lưu manh vô lại trên chợ Hoài Âm liền chạy tới sỉ nhục Hàn Tín, nói, Hàn Tín mày lại đây, cái tên như mày, vóc dáng thì cao lớn lắm, bình thường còn đeo một thanh kiếm đi tới đi lui, tao thấy ấy à, mày là một kẻ nhát gan! Hắn ta vừa nói vậy, vèo một cái liền vây quanh một đám đông lớn đến xem náo nhiệt. Tên này lại càng thêm phần đắc ý, nói, Hàn Tín mày chẳng có kiếm đấy thôi? Mày chẳng phải không sợ chết đấy sao? Mày nếu không sợ chết, thì cầm kiếm của mày đâm tao đi! Mày dám đâm tao một kiếm không? Không dám chứ gì? Vậy thì chui qua háng tao đi.
Mọi người đều nhìn Hàn Tín. Là giết đây? Hay là chui đây? Hàn Tín thế nào? Tư Mã Thiên dùng ba chữ để miêu tả: "Thục thị chi". Chữ "thục" này dùng giống như trong câu "thị khả nhẫn, thục bất khả nhẫn" (điều này có thể nhẫn nhịn, điều gì không thể nhẫn nhịn), nhưng nó thông dụng với chữ "thục" trong thành thục. "Thục thị chi" chính là trừng mắt nhìn hắn, nhìn một lúc, ông cúi gằm đầu xuống, liền từ dưới háng tên vô lại ấy chui qua, sau đó bò rạp xuống đất. Nhìn thấy cảnh tượng này, nhất thị nhân giai tiếu — cả khu chợ đều cười lớn, đây chính là "hấn hạ chi nhục" (nỗi nhục dưới háng) nổi tiếng của Hàn Tín.
Nỗi nhục dưới háng đối với một người đàn ông mà nói chính là nỗi nhục nhã tột cùng, mà như chúng ta đã giảng ở phần trước, Hàn Tín là một quý tộc sa sút, là một kẻ sĩ, ai ai cũng biết một câu: "Sĩ khả sát nhi bất khả nhục" (Kẻ sĩ có thể bị giết chứ không thể chịu nhục). Tại sao Hàn Tín lại chấp nhận nỗi nhục nhã tột cùng này? Ông rốt cuộc có còn là kẻ sĩ nữa không? Ông rốt cuộc là anh hùng hay kẻ nhát gan?
Tiên sinh Bách Dương có một cách nói rất thú vị, đừng cho rằng cúi gối là hèn yếu, trong đó chia làm hai trường hợp: Trường hợp thứ nhất là hồn vía lên mây, sợ hãi run rẩy, đánh mất linh hồn, "bộp" một tiếng quỳ sụp xuống, đây là kẻ nhát gan; lại có một loại là cúi xuống trước, sau đó tung người nhảy lên — bởi vì con người chỉ sau khi ngồi xổm xuống rồi mới có thể nhảy cao được — nếu như vì để tương lai nhảy cao hơn mà cúi xuống một chút, đây chính là anh hùng. Nếu như người khác vừa chọc tức ngươi một cái, ngươi liền lao bổ tới, cắn chặt không buông, thế này thì tính là gì? Là con cua.
Hàn Tín chắc chắn không phải con cua, vấn đề này chúng ta còn có thể trích dẫn quan điểm trong một bài văn của Tô Đông Soa để làm rõ. Bài văn này tên là "Lưu hầu luận", bàn về ai vậy? Bàn về Trương Lương, chứ không phải Hàn Tín. Nhưng đoạn đầu của "Lưu hầu luận" tôi cho rằng có thể áp dụng lên người Hàn Tín. Đoạn văn này nói như sau: "Cổ Chi vị hào kiệt sĩ, tất hữu quá nhân chi tiết, nhân tình hữu sở bất năng nhẫn. Thất phu kiến nhục, bạt kiếm nhi khởi, tịnh thân nhi đấu, thử bất túc vi dũng dã; thiên hạ hữu đại dũng giả, tốt nhiên lâm chi nhi bất kinh, vô cố gia chi nhi bất nộ, thử kỳ sở hiệp trì giả thậm đại, nhi kỳ chí thậm viễn dã." Đoạn văn này có ý nghĩa gì? "Thất phu kiến nhục, bạt kiếm nhi khởi", có nghĩa là những người bình thường, nhân vật nhỏ bé, sau khi chịu chút ít lăng nhục, phản ứng đầu tiên chính là thế này: Rút dao hoặc tung quyền. Tôi nói điều đó không được coi là dũng cảm, cái này gọi là gì? Cái này gọi là lỗ mãng, gọi là hành động mù quáng, không phải là đại trí đại dũng thực sự. Đại dũng cảm thực sự là gì? Chính là "tốt nhiên lâm chi nhi bất kinh, vô cố gia chi nhi bất nộ" — đột nhiên đối mặt với một việc gì đó mà sắc mặt không đổi, không hề hoảng loạn hốt hoảng, người khác vô duyên vô cớ áp đặt cho mình một tội danh cũng không tức giận, đây mới là cái dũng của người quân tử, cái dũng của anh hùng, cái dũng của đại trượng phu. Tại sao lại nói như vậy? "Thử kỳ sở hiệp trì giả thậm đại, nhi kỳ chí thậm viễn dã" — những người như vậy, họ ôm ấp chí hướng và lý tưởng lớn lao, có mục tiêu lâu dài, họ sẽ không vì chút thị phi nhỏ nhặt hay ân oán nhỏ nhen trước mắt mà hành động lỗ mãng mù quáng, cho nên có câu nói "tiểu bất nhẫn tắc loạn đại mưu". Lựa chọn mà Hàn Tín phải đối mặt lúc bấy giờ là gì? Hoặc là giết tên này, hoặc là chui qua. Kết quả của việc giết tên này là gì? Ngươi cũng sẽ bị chém đầu, lý tưởng to lớn trong tương lai liệu còn có thể thực hiện được nữa không? Không thể thực hiện được nữa. Mà một người ôm ấp lý tưởng to lớn thì có thể nhẫn nhịn. Tư Mã Thiên chính là kiểu người như vậy, ông bị hình phạt cung hình — đây cũng là nỗi nhục nhã tột cùng của một người đàn ông, là điều mà một người đàn ông không thể chấp nhận — thế mà ông ấy chẳng phải vẫn nhẫn nhịn lại đó sao? Tại sao phải nhẫn nhịn? Ông ấy là muốn hoàn thành bộ tác phẩm vĩ đại "Sử ký". Mà Hàn Tín đồng thời cũng có một lý tưởng to lớn, cho nên ông "thục thị chi" — trừng mắt nhìn tên vô lại đó rất lâu — đấu tranh tư tưởng vô cùng quyết liệt, cuối cùng vì lý tưởng to lớn của bản thân mà hy sinh vinh nhục trước mắt. Tôi nghĩ trong lòng Hàn Tín lúc đó nhất định có một tiếng nói đang tự nhủ với bản thân rằng, Hàn Tín ơi Hàn Tín, chữ tâm trên đầu có một con dao, ngươi hãy nhẫn nhịn đi! Đây gọi là nhẫn nhục gánh vác trọng trách. Cho nên chúng ta đi đến kết luận, Hàn Tín là một anh hùng, là một vị anh hùng có lý tưởng và chí hướng lớn lao. Một vị anh hùng như vậy, tuyệt đối sẽ không thỏa mãn với cuộc sống kiểu đó, sống luồn cúi gặm nhấm trên thế giới này, ông nhất định phải làm nên sự nghiệp! Vậy, Hàn Tín đã làm nên sự nghiệp gì? Ông lại bước đi trên con đường nhân sinh mới như thế nào?
Hàn Tín đã là anh hùng, hơn nữa "sở hiệp thậm đại, kỳ chí thậm viễn", vậy thì trong thời đại các vị anh hùng tứ phương tung hoành vẫy vùng này, ông tuyệt đối không thể chịu ngồi yên không làm gì. Hàn Tín đã trở thành nhân vật phong vân như thế nào? Sau khi tòng quân, ông ở chỗ Hạng Vũ và Lưu Bang đều không gặp thời, vận mệnh của ông đã thay đổi như thế nào?
Hàn Tín cuối cùng trở thành anh hùng là do gặp được thời thế, đây chính là "thời thế tạo anh hùng". Cuối thời nhà Tần, thiên hạ đại loạn, Trần Sheng Ngô Quảng phất cờ khởi nghĩa, các anh hùng hào kiệt khắp nơi dưới sự dẫn dắt của Trần Sheng Ngô Quảng, toàn bộ đứng lên đấu tranh chống lại nhà Tần bạo ngược. Lúc này quê hương của Hàn Tín cũng xảy ra khởi nghĩa, chú của Hạng Vũ là Hạng Lương chiêu mộ một đội quân nghĩa sĩ, thế là Hàn Tín "trượng kiếm tòng chi" — Hàn Tín xách thanh bảo kiếm đi tòng quân. Sau khi tòng quân, Hàn Tín trước đi theo Hạng Lương, sau đó lại đi theo Hạng Vũ, nhưng Hạng Vũ không trọng dụng ông, tình cảnh của Hàn Tín lúc đó được Tư Mã Thiên khái quát bằng bốn chữ: "Vô sở tri danh" — lúc đó Hàn Tín vẫn chưa có chút tên tuổi gì, ở chỗ Hạng Vũ ông cảm thấy không có tiền đồ phát triển, thế là lại sang đầu quân cho Lưu Bang. Lưu Bang cho ông làm chức gì? Lưu Bang cho ông làm Liên Ngao, Liên Ngao chính là nhân viên tiếp tân, chính là chuyên gia PR. Con người Hàn Tín có ngoại hình khá chỉnh tề, là một soái ca, làm công việc tiếp tân thì vẫn tạm ổn. Trạng thái của Hàn Tín lúc bấy giờ cũng là bốn chữ: "Vị đắc tri danh". Vậy, có một lần Hàn Tín và mấy đồng nghiệp đều phạm quân pháp, chiếu theo luật đáng tội trảm, từng người một bị lôi ra chém đầu. Một hai ba bốn năm sáu bảy... cứ thế chém một mạch mười ba người. Đến lượt Hàn Tín, đao phủ gọi Hàn Tín ra, chuẩn bị hành quyết, đúng lúc này Hàn Tín ngẩng đầu nhìn thấy một người, người này tên là Hạ Hầu Anh. Hạ Hầu Anh là người thế nào? Hạ Hầu Anh là chiến hữu của Lưu Bang, từ nhỏ đã ở cùng Lưu Bang, cùng Lưu Bang khởi nghĩa, sau đó làm Thái bộc của Lưu Bang, chức vụ Thái bộc này dịch ra chính là phu xe, là người đánh xe ngựa cho Lưu Bang — nhưng mọi người phải biết rằng, theo chế độ lúc bấy giờ, Thái bộc của hoàng đế này là quan viên cấp bộ trưởng; đương nhiên lúc đó Lưu Bang chưa phải hoàng đế, mà là một chư hầu vương, vậy vị Thái bộc này ít nhất cũng phải là cấp phó bộ trưởng. Hàn Tín nhìn thấy Hạ Hầu Anh liền hét lớn một tiếng rằng, đại vương chúng ta chẳng phải muốn lấy thiên hạ hay sao? Tại sao lại đi giết những bậc anh hùng hảo hán? Hạ Hầu Anh nói, Ồ! Sao lại có người thế này nhỉ? Lại đây lại đây. Tư Mã Thiên dùng sáu chữ để hình dung: "Tráng kỳ mạo, kỳ kỳ hành". Hạ Hầu Anh vừa nhìn Hàn Tín, chao ôi! Khôi ngô tuấn tú, trò chuyện cùng ông, phát hiện ông nói năng đâu ra đấy, bèn không giết nữa, mà đem giới thiệu cho Tiêu Hà. Do phát hiện Hàn Tín là một nhân tài, cho nên không những không giết, mà còn đổi cho ông một chức vụ, gọi là Trị túc đô úy, tương đương với chủ nhiệm hậu cần. Cho nên có thể thấy, Hàn Tín sau khi tham gia công việc vẫn luôn bất đắc chí, trước làm thị vệ quan, rồi làm nhân viên tiếp tân, tiếp đến làm chủ nhiệm hậu cần, toàn là những chức vụ không thể thi triển tài năng của bản thân. Vậy nguyên nhân gì đã khiến vận mệnh của Hàn Tín thay đổi, khiến ông trở thành nhân vật phong vân đầu thời Tây Hán?
Người giới thiệu của Hàn Tín, ân nhân trên con đường sự nghiệp của ông chính là Tiêu Hà. Tiêu Hà cũng là cố nhân của Lưu Bang, cùng khởi nghĩa với Lưu Bang, hơn nữa vẫn luôn quản lý tất cả mọi việc vặt của Lưu Bang, thực tế chính là đại quản gia của Lưu Bang, chính là thừa tướng mà. Tình hình của Lưu Bang lúc này không hề tốt, đánh trận thua liên miên, nhìn không ra có chút tiền đồ nào đáng kể, cho nên người dưới quyền Lưu Bang cứ từng người từng người một rời bỏ ông, đầu quân đi nơi khác — hoặc đầu quân cho Hạng Vũ, hoặc tự lập một cõi — các tướng lĩnh dưới quyền Lưu Bang thoắt cái đã bỏ đi rất nhiều. Hàn Tín nghĩ, ôi chao! Ta đây quả thật số mệnh cũng thật bất hạnh, đầu quân cho Hạng Lương chẳng có tiền đồ gì, đầu quân cho Hạng Vũ cũng chẳng có tiền đồ gì, đầu quân cho Lưu Bang ta vẫn chẳng có tiền đồ gì, bây giờ những vị quan chức lớn hơn ta đều đã đi cả rồi, ta ở lại đây làm cái quái gì nữa? Hơn nữa suy nghĩ của ta đã nhờ Tiêu Hà trình lên Lưu Bang rất nhiều lần rồi, vẫn mãi chẳng thèm đoái hoái tới ta, ta ở lại đây làm gì nữa chứ? Cho nên Hàn Tín cũng bỏ đi.
Hàn Tín vừa đi thì Tiêu Hà liền sốt ruột, thậm chí không kịp báo cáo với Lưu Bang, lập tức tự mình đuổi theo ngay, vượt đêm đuổi theo Hàn Tín. Lúc này, có thủ hạ liền đi báo cáo với Lưu Bang, đại vương, không xong rồi, thừa tướng bỏ trốn rồi! Lưu Bang lúc đó cả kinh biến sắc, sao Tiêu Hà cũng bỏ trốn rồi? Tiêu Hà là đại quản gia của ông ta, tất cả mọi việc đều do Tiêu Hà quản lý, người khác bỏ đi thì thôi đi, đến cả Tiêu Hà cũng bỏ đi... Lưu Bang lo lắng đi qua đi lại trong nhà đến xoòng xoòng. Hai ngày sau Tiêu Hà trở về, Lưu Bang vừa nhìn thấy Tiêu Hà thì cơn giận bốc lên đầu, mẹ kiếp ngươi chạy đi đâu thế? Làm cái gì thế? Tại sao ngươi lại trốn chạy? Tiêu Hà nói, thần không trốn chạy, thần đi đuổi theo người bỏ trốn đấy chứ. Lưu Bang nói, thế ngươi đuổi theo ai? Cái gì? Hàn Tín, nhảm nhí! Nhiều tướng lĩnh bỏ trốn thế sao ngươi không đuổi, một tên Hàn cái gì mà tín ấy, có gì mà phải đuổi? Ngươi rõ ràng là đang nói dối! Tiêu Hà nói, không phải, những người khác là nhân tài bình thường, bắt một nắm là được một nắm, tìm ở đâu chẳng thấy, có gì mà phải đuổi; Hàn Tín với những người đó không giống nhau.
Tiêu Hà dùng bốn chữ để đánh giá Hàn Tín, gọi là "quốc sĩ vô song". Quốc sĩ là gì? Quốc sĩ chính là nhân tài xuất sắc nhất trong một nước, nếu cộng thêm vô song nữa, thì chính là nhân tài xuất sắc nhất độc nhất vô nhị. Tiêu Hà nói, việc này xem đại vương ngài tính toán thế nào thôi, ngài nếu định cả đời cứ ở lại vùng Hán Trung này làm một Hán Trung vương, thì cái cậu Hàn Tín này chẳng có chỗ nào dùng đến và cần đến cả. Hàn Tín là dùng để làm gì? Hàn Tín là để bình định thiên hạ, là nhân tài giúp ngài giành được toàn bộ Trung Quốc, nếu ngài có cái suy nghĩ đó, thì không thể không có Hàn Tín. Lưu Bang nói, ta đương nhiên cũng muốn ra ngoài, có ai muốn cả đời ở lại cái xó xỉnh quỷ quái này chứ? Tiêu Hà nói, thực sự là như vậy sao? Vậy ngài nhất định phải trọng dụng Hàn Tín. Lưu Bang nói, vậy được rồi, nể mặt ngươi đấy, cho cậu ta làm một tên tướng quân vậy. Tiêu Hà nói, thế thì không được, để cậu ta làm tướng quân thì cậu ta vẫn sẽ bỏ đi thôi. Lưu Bang nói, làm tướng quân mà vẫn bỏ đi á? Vậy làm đại tướng quân đi. Tiêu Hà nói, thế thì tuyệt quá — "hạnh thậm".
Đại tướng quân là gì? Là tổng tư lệnh ba quân, là thống soái quân sự tối cao. Tôi đoán lúc đó Lưu Bang là thốt lên theo phản xạ, làm tướng quân còn không được, vậy thì làm đại tướng quân. Nào ngờ Tiêu Hà nói thế thì tuyệt quá, Lưu Bang cũng không có cách nào thu hồi lại được. Lưu Bang nói, vậy được rồi, vậy được rồi, ngươi đi gọi cái tên Hàn gì gì tín đó tới đây cho ta, quả nhân sẽ cho cậu ta làm đại tướng quân. Tiêu Hà nói, cứ thế này thì không được đâu. Lưu Bang hỏi, sao lại vẫn không được? Tiêu Hà nói, ngài ấy mà, chính là có cái thói quen này, không có lễ phép, không biết tôn trọng nhân tài — ngài xem đi, một vị đại tướng quân, tổng tư lệnh ba quân, ngài muốn bổ nhiệm một chức vụ quan trọng như vậy, thế mà lại gọi tới gọi lui như gọi mèo gọi chó, ra thể thống gì chứ? Cho nên những người như Hàn Tín không muốn làm việc dưới quyền ngài đâu. Lưu Bang hỏi, thế theo ngươi thì phải làm thế nào? Tiêu Hà nói, bốn điều kiện: Thứ nhất chọn ngày lành, ngài phải chọn một ngày hoàng đạo; thứ hai ăn chay tắm gội sạch sẽ, ngài phải dẹp rượu, thịt, phụ nữ sang một bên trước, ăn chay ba ngày đã; thứ ba đắp đàn, ngái phải xây dựng riêng một bái tướng đàn; thứ tư chuẩn bị lễ nghi, ngài phải chuẩn bị đầy đủ tất cả các nghi lễ, tắm rửa bằng nước thơm, thay một bộ quần áo sạch sẽ, cung kính bái lạy phong cậu ta làm đại tướng quân. Lưu Bang nói, được rồi.
Con người Lưu Bang này, ngài đừng nhìn ông ta không có văn hóa, tính cách thô lỗ, hay chửi thề, bản thân cũng chẳng có bản lĩnh gì, nhưng ông ta quả thực có một ưu điểm: Lắng nghe được ý kiến — ngài đưa ra ý kiến gì cho ông ta, chỉ cần ông ta cho là đúng thì nhất định sẽ tiếp nạp. Cho nên mặc dù những điều kiện do Tiêu Hà đưa ra đối với Lưu Bang mà nói không phải là rất dễ chấp nhận, ông ta vẫn tuân theo.
Thế là, Lưu Bang bèn chọn ngày lành, ăn chay tắm gội, đắp đàn, chuẩn bị lễ nghi, tắm nước thơm, cung kính bái lạy phong Hàn Tín làm đại tướng quân. Lúc này, toàn quân xôn xao. Tất cả mọi người đều cho rằng, chúng ta những tướng lĩnh này đều lập được công trạng hiển hách, chức vụ đại tướng quân này cũng vẫn luôn bỏ trống, chỉ thấy Lưu Bang ở nơi đó đắp đàn, dựng cờ hiệu, bày hương án, mổ lợn mổ dê bận rộn một trận, đều tưởng rằng mình có thể làm cái chức đại tướng quân đó, thế nhưng đợi đến khi chính thức tuyên bố chiếu thư bổ nhiệm, ơ kìa, tất cả những thứ này lại hoàn toàn chuẩn bị cho cái tên vô danh tiểu tốt nào đó là Hàn Tín! Chợt từ đâu chui ra một thằng ranh con thối tha thế này? Cho nên mọi người đều không coi ra gì, đều kinh hãi biến sắc, lầm bầm lầu bầu.
Thực ra việc này nói ra cũng thật kỳ lạ, lúc Lưu Bang bái phong Hàn Tín làm đại tướng quân, ông ấy còn chưa quen biết Hàn Tín, thậm chí cũng chưa nói là sẽ gọi Hàn Tín tới để trò chuyện, khảo sát một chút, xem rốt cuộc con người này thế nào — một chức vụ quan trọng như vậy, ngài không cần phải tiến hành khảo sát cán bộ chút sao? Không hề. Chỉ nhờ vào một lời nói của Tiêu Hà, Lưu Bang đã đưa ra một quyết định trọng đại như vậy, liệu có đáng tin cậy không?
Cho nên, sau khi bái tướng xong, Lưu Bang và Hàn Tín liền có một cuộc trò chuyện. Sau khi ngồi xuống, Lưu Bang liền hỏi Hàn Tín, vị Tiêu thừa tướng này hết lần này đến lần khác giới thiệu tướng quân với quả nhân, vậy xin hỏi tướng quân có chuẩn bị thứ gì để chỉ giáo quả nhân không? Hàn Tín nói, trước tiên cảm ơn đại vương đã tín nhiệm Hàn Tín, Hàn Tín muốn hỏi đại vương một câu, người hiện đang tranh giành thiên hạ với đại vương có phải chính là Hạng vương không? Lưu Bang nói, phải. Hàn Tín nói, vậy tốt, xin đại vương tự mình cân nhắc xem, xét về năng lực và mị lực cá nhân, xét về sức mạnh và thế lực của tập đoàn chúng ta, đại vương ngài có sánh bằng Hạng vương không? Hàn Tín ngay từ đầu đã hỏi một câu như vậy, đi thẳng vào vấn đề, Lưu Bang nhất thời không đáp lại được — Tư Mã Thiên viết đến đây, nói Hán vương "mặc nhiên lương cửu", nghĩa là trầm mặc trong một khoảng thời gian rất dài, cuối cùng nói ra ba chữ: "Bất như gia", là không bằng hắn ta.
Thế là, Hàn Tín đứng dậy, quỳ sụp xuống bái một cái, nói, chúc mừng đại vương, đại vương nói cực kỳ chính xác, ngay cả bản thân tôi là Hàn Tín cũng cho rằng đại vương ngài không bằng Hạng vương, bất luận là xét về năng lực và mị lực cá nhân, hay là xét về thực lực của cả tập đoàn chúng ta, đều không bằng. Thế thì tại sao Hàn Tín lại "hạ viết" (chúc mừng)? Tại sao lại chúc mừng Lưu Bang? Bởi vì Hàn Tín phát hiện Lưu Bang là một người cầu thực tế, là một người nói thật, vậy thì loại người này rất dễ giao du. Chúng tôi phục vụ lãnh đạo sợ nhất là lãnh đạo không nghe lời thật. Nếu như ông ta chuyên muốn nghe những lời dối trá, chuyên thích ngươi nịnh hót ông ta, thì việc này không tài nào làm được. Lưu Bang có điểm tốt này, ông ta không cần ngươi nịnh hót, ông ta thừa nhận ta không bằng Hạng Vũ, vậy thì những lời này rất dễ nói chuyện tiếp. Hàn Tín liền nói tiếp, tuy là như vậy, nhưng Hàn Tín tôi cho rằng Hạng vương không phải là không thể đánh bại, tôi từng làm việc dưới quyền Hạng vương, rất hiểu rõ con người Hạng vương, xin đại vương cho phép Hàn Tín phân tích cách đối nhân xử thế của Hạng vương cho ngài nghe. Cách đối nhân xử thế của Hạng vương là như thế nào? Con người Hạng Vũ này có hai đặc điểm thoạt nhìn có vẻ là ưu điểm nhưng thực chất lại là nhược điểm. Điểm thứ nhất, con người Hạng Vũ này vô cùng anh hùng, vóc dáng vạm vỡ, sức lực vô địch, anh dũng thiện chiến — sách lịch sử nói Hạng Vũ có sức có thể nâng vạc, đến cả cái vạc cũng có thể nhấc lên được — hơn nữa mỗi lần đánh trận Hạng Vũ đều xông pha tuyến đầu, xung phong đi đầu, một khi xông vào doanh trại địch, gầm lên một tiếng, hàng ngàn người đều im phăng phác như ve sầu mùa đông, đều bị dọa cho vỡ mật, điểm này Hán vương ngài không sánh bằng hắn ta. Nhưng Hạng Vũ lại không biết cách sử dụng nhân tài, những người tài năng, những hiền sĩ, những dũng sĩ, những người thông minh dưới quyền hắn, hắn đều không biết cách sử dụng đúng đắn, hắn chỉ biết một mình mình xông pha trận mạc, hắn là một chủ nghĩa anh hùng cá nhân, loại dũng cảm này gọi là gì? Hàn Tín đánh giá bằng bốn chữ: "Thất phu chi dũng" — đây là cái dũng của kẻ tiểu nhân, cái dũng của kẻ không có tiền đồ. Điểm thứ hai, con người Hạng Vũ này đối xử với người khác rất có lễ phép, tấm lòng cũng rất mềm mỏng, cung kính nhân từ. Nhưng mặt khác Hạng Vũ lại keo kiệt, các tướng lĩnh dưới quyền xông pha trận mạc, chiến đấu đẫm máu, lập công vĩ đại, đáng lẽ ngươi nên phong quan ban tước, nên ban thưởng cho họ chứ, thế nhưng Hạng vương đã làm thế nào? Hắn cũng ban thưởng đấy, sẽ đúc cho ngươi một chiếc ấn quan, nhưng chiếc ấn này đúc xong rồi, Hạng Vũ cầm trong tay lại thấy tiếc rẻ không nợ đưa, cứ vo viên bóp méo trong tay hết lần này đến lần khác, cuối cùng đem cả chiếc ấn vuông này bóp thành hình tròn luôn, hắn chính là tiếc không nợ đưa cho người ta. Cái này gọi là gì? Cái này gọi là phụ nhân chi nhân (sự nhân từ của đàn bà). Hạng Vũ có nhân từ không? Chút ân huệ nhỏ nhặt, rơi nước mắt tiễn cơm cho tướng sĩ, việc này Hạng Vũ cũng từng làm; nhưng hễ nhắc đến chuyện phong quan, hắn lại tiếc rẻ không nợ.
Cho nên, hai đặc điểm của Hạng Vũ thoạt nhìn là ưu điểm, thực chất lại là nhược điểm. Ngoài ra, hắn còn có một số sai lầm, ví dụ như lúc hắn phong tước chư hầu không phải dựa vào công lao ban thưởng, mà là thấy ai có quan hệ tốt với mình thì phong cho một danh hiệu lớn, thấy ai không có quan hệ tốt thì phong cho một danh hiệu nhỏ, làm như vậy khiến Hạng Vũ hoàn toàn mất đi lòng dân. Lại nữa, hắn tiến quân dọc đường đốt phá cướp bóc, thế này thì làm sao có thể giành được thiên hạ? Hắn tuyệt đối không thể giành được thiên hạ. Còn Hán vương ngài sau khi vào cửa ải, tất cả những việc làm đều vô cùng tuyệt vời, được lòng dân vô cùng, phụ lão Tam Tần đều mong mỏi ngài đến vùng đất Tần để làm vương. Hàn Tín cuối cùng nói một câu: "Tam Tần khả truyền hịch nhi định dã", ý nói là, ngài chỉ cần phát một tờ hịch chiến thư sang đó, vùng Tam Tần lập tức sẽ là của ngài.
Lưu Bang nghe xong, không kìm được cất tiếng khen hay, nói, ta đánh trận bao nhiêu năm nay, chưa từng nghe thấy có người nào phân tích toàn bộ cục diện một cách rõ ràng rành mạch đến thế, sự phân tích này quả thực quá thấu triết. Cho nên ông liền nói với Hàn Tín rằng, chao ôi, quả nhân thật là hận vì không được gặp tướng quân sớm hơn!
Từ đó có thể thấy, việc Lưu Bang bổ nhiệm Hàn Tín làm đại tướng quân là một quyết định vô cùng chính xác, nhưng trong đó có vấn đề, vấn đề gì đây? Chúng ta hiện tại vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn rằng Hàn Tín chính là một nhà quân sự xuất sắc — sự phân tích chính trị này của ông quả thực đã thể hiện hùng tài đại lược, tầm nhìn xa trông rộng, mưu sâu kế hiểm của ông; tuy nhiên, chiến tranh là một việc cần phải thao tác thực tế, là thứ cần phải dùng thực tiễn để kiểm nghiệm và chứng minh. Vậy, Hàn Tín rốt cuộc có biết đánh trận không, có thể giúp Lưu Bang đoạt lấy thiên hạ hay không, điều này vẫn cần thực tiễn để khảo nghiệm. Cho nên, chúng ta cũng cần phải làm rõ rốt cuộc Hàn Tín có thiên tài quân sự hay không, ông đã chỉ huy những cuộc chiến tranh nào, kết quả của những cuộc chiến tranh đó ra sao? Trong những cuộc chiến tranh ấy, Hàn Tín đã lập cho Lưu Bang những công trạng hiển hách nào? Lại phạm phải những sai lầm và lỗi lầm nào?
Xin mời xem bài giảng tiếp theo "Bí ẩn công tội của Hàn Tín", xin cảm ơn!
