BÀI PHÁT BIỂU VÀO TỐI NGÀY 19 THÁNG 4, NĂM 1906
Ông Clemens đã được Thiếu tướng Frederick D. Grant, chủ tịch hội, mời đến phát biểu trước hiệp hội. Ông được đề nghị trả thù lao 1.000 đô-la, nhưng từ chối và nói rằng:
“Tôi rất vui lòng nhận lời, nhưng tôi xin có điều kiện là các vị hãy giữ lại 1.000 đô-la đó, và sung vào Quỹ Tưởng niệm như là đóng góp của tôi để dựng một đài kỷ niệm ở New York nhằm tưởng nhớ người đã ứng dụng hơi nước vào ngành hàng hải.”
Tại buổi gặp mặt này, ông Clemens đã chính thức tuyên bố từ bục diễn phát:
“Đây là lần xuất hiện cuối cùng của tôi trên bục phát biểu có trả thù lao. Tôi sẽ không từ giã bục phát biểu miễn phí cho đến khi nào được chôn cất, và phép lịch sự lúc đó sẽ buộc tôi phải nằm im chứ không làm phiền những người khác. Giờ đây, vì buộc phải thế, tôi xin nói lời tạm biệt. Tôi thấy có rất nhiều gương mặt quen thuộc trong khán phòng này. Tất cả họ đều là bạn của tôi, và tôi cảm thấy những ai mình chưa quen biết cũng là bạn của tôi vậy. Tôi muốn coi quý vị là đại diện cho quốc gia, và khi nói lời tạm biệt với quý vị, tức là tôi đang nói lời tạm biệt với đất nước. Nhân danh nhân loại cao cả, hãy cho phép tôi nói lời cuối cùng này: Tôi xin kêu gọi sự giúp đỡ cho đông đảo những người cha, người mẹ và những đứa trẻ ngây thơ vô số kể đang lâm vào cảnh khốn cùng và đáng thương ấy. Mới cách đây hai ngày, họ còn có nơi trú ẩn và có một cuộc sống hạnh phúc. Giờ đây, họ đang tha hương, bơ vơ, mất hết hy vọng và không nhà không cửa, trở thành nạn nhân của một thảm họa lớn. Vì vậy, tôi van xin quý vị, tôi van xin quý vị hãy mở rộng cội nguồn yêu thương cùng hầu bao của mình để nhớ đến San Francisco, thành phố đang oằn mình gánh chịu tai ương.”
Tôi muốn có một bài phát biểu mang tính lịch sử. Tôi đã nghiên cứu lịch sử về—ờ—à—để tôi xem nào—ờ [rồi ông khựng lại vì bối rối, bước đến chỗ Thiếu tướng Fred D. Grant đang ngồi ở hàng ghế đầu trên bục. Ông cúi xuống thì thầm, rồi quay lại phía trước sân khấu và tiếp tục]. Ồ phải rồi! Tôi đã nghiên cứu về Robert Fulton. Tôi đã nghiên cứu một bản phác thảo tiểu sử về Robert Fulton, nhà phát minh ra—ờ—à—để tôi xem nào—à phải rồi, nhà phát minh ra điện tín và máy khâu Morse. Thêm nữa, tôi hiểu rằng ông ấy đã phát minh ra máy bay—khí—chứ lị! Cuối cùng thì tôi cũng nhớ ra rồi—khí cầu có điều khiển. Vâng, khí cầu có điều khiển—nhưng đó là một từ khó, và tôi chẳng hiểu tại sao lại có kẻ đi gán ghép hai từ như thế với nhau trong khi chúng chẳng có chút họ hàng nào và suốt ngày chỉ chực cãi cọ lẫn nhau. Tôi hẳn sẽ đưa cặp từ ấy vào diện cấm của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, phỏng theo phán quyết của họ cách đây vài hôm, rồi đem dìm chúng xuống nước cho chết đuối mới thôi.
Tôi từng quen biết Fulton. Ngày trước, mỗi khi thấy ông ấy phi nước đại phóng qua thị trấn trên lưng một con ngựa hoang bất kham, tôi lại thấy lòng mình phơi phới.
Và Fulton sinh ra ở—ờ—à—Chà, ông ấy sinh ra ở đâu thì có gì khác biệt lắm đâu, phải không nào? Tôi nhớ có lần một phóng viên đến phỏng vấn tôi để xin tư liệu viết tiểu sử. Trước khi anh ta đến, tôi đã tham khảo ý kiến của một người bạn—một người thực tế—để xem mình nên đối phó ra sao.
“Bất cứ khi nào cậu cung cấp cho phóng viên một sự thật,” anh ấy bảo, “hãy ném cho anh ta một sự thật khác mâu thuẫn với điều đó. Thế là anh ta sẽ ra về với một đống hỗn độn chẳng thể dùng vào việc gì được. Cứ dịu dàng, ngọt ngào, cười ngây ngô vào—cứ tự nhiên là được.” Bạn tôi dặn thế nào, tôi làm y như vậy.
“Cậu sinh ra ở đâu?” phóng viên hỏi.
“À—ờ—à,” tôi bắt đầu, “tôi sinh ra ở Alabama, hoặc Alaska, hoặc quần đảo Sandwich; tôi chẳng biết ở đâu nữa, đại loại là quanh quẩn đâu đó ở mấy chỗ ấy thôi. Cậu cứ ghi vào đi kẻo quên mất.”
“Nhưng cậu có sinh ra ở tất cả những nơi đó đâu,” anh ta nói.
“Thì tôi vừa kể ra ba nơi đấy thôi. Cứ chọn lấy một chỗ tùy ý. Nơi nào giá cũng như nhau cả.”
“Cậu bao nhiêu tuổi rồi?” anh ta hỏi.
“Tháng Sáu tới tôi sẽ bước sang tuổi mười chín,” tôi đáp.
“Chà, tuổi tác và vẻ bề ngoài của cậu trông vênh nhau nhiều thế nhỉ,” anh ta nói.
“Ồ, có gì đâu,” tôi đáp, “tôi sinh ra vốn dĩ đã vênh nhau như thế rồi.”
Rồi chúng tôi chuyển sang chuyện về người anh trai Samuel của tôi, và anh phóng viên bảo rằng những lời giải thích của tôi nghe lú lẫn quá.
“Chắc là anh ấy chết rồi,” tôi bảo. “Người thì bảo anh ấy chết rồi, người lại bảo không phải thế.”
“Thế cậu đem chôn anh ấy mà không biết chắc là anh ấy đã chết hay chưa à?” phóng viên hỏi.
“Mọi chuyện có uẩn khúc,” tôi đáp. “Chúng tôi là anh em sinh đôi, và có một hôm khi chúng tôi được hai tuần tuổi—tức là, nó được một tuần tuổi và tôi được một tuần tuổi—chúng tôi bị nhầm lẫn trong bồn tắm, thế là có một đứa bị chết đuối. Tụi tôi chẳng bao giờ phân biệt được ai với ai. Một đứa có một bớt đỏ hình quả dâu ở mu bàn tay. Nó đây này, trên tay tôi đây. Đây chính là đứa đã bị chết đuối. Chẳng có gì phải nghi ngờ nữa.”
“Thế uẩn khúc ở chỗ nào cơ chứ?” anh ta hỏi.
“Ơ hay, anh không thấy việc chôn nhầm đứa em sinh đôi là ngớ ngẩn lắm sao?” tôi đáp. Tôi không giải thích thêm nữa vì anh ta bảo những lời giải thích của tôi làm anh ta rối trí. Còn đối với tôi thì mọi chuyện rõ mười mươi.
Nhưng, quay trở lại chuyện về Fulton. Tôi cứ luyên thuyên thế này chẳng khác nào một ông cụ mà tôi từng quen, cứ hễ định kể chuyện về ông nội mình là lại la cà sang chuyện khác. Ông cụ có một trí nhớ cực kỳ siêu phàm, nhưng chẳng bao giờ kể xong câu chuyện, bởi vì ông cứ rẽ ngang sang chuyện nọ chuyện kia. Ông thường kể về việc ông nội mình có lần đi vào một bãi chăn gia súc, nơi có một con cừu đực. Ông cụ đánh rơi một đồng xu bạc xuống thảm cỏ, liền cúi xuống nhặt. Con cừu đực đứng quan sát và coi hành động của ông cụ là một lời khiêu chiến.
Đúng lúc sắp kể xong đoạn về con cừu đực thì người bạn này của tôi lại sực nhớ ra rằng ông nội ông có một cô cháu gái bị lắp một con mắt giả. Cô ta hay cho một người bạn gái mượn con mắt giả đó để dùng mỗi khi có khách khứa đến chơi. Con mắt ấy lắp vào mặt cô bạn kia không vừa khít và bị lỏng. Thế nên cứ mỗi lần cô ấy chớp mắt là con mắt lại xoay lộn ngược lên.
Rồi ông ấy chuyển sang chủ đề tai nạn, và sẽ kể một câu chuyện về việc ông tin rằng tai nạn không bao giờ có thật.
“Có một anh thợ hồ người Ireland đang xách một vữa gạch trèo xuống thang,” ông kể, “và một gã người Hà Lan đang đứng ở dưới đất. Anh chàng người Ireland ngã trúng gã người Hà Lan và làm hắn thiệt mạng. Tai nạn ư? Không bao giờ có chuyện đó! Nếu gã người Hà Lan không đứng ở đó thì anh người Ireland đã bỏ mạng rồi. Tại sao anh ta không ngã trúng con chó đứng cạnh gã người Hà Lan cơ chứ? Bởi vì con chó sẽ nhìn thấy hắn ngã mà tránh.”
Rồi từ gã người Hà Lan, ông ấy lại lan man sang một người chú tên là Reginald Wilson. Có lần Reginald bước vào một nhà máy thảm và bị quấn vào cỗ máy truyền động. Chú ấy cứ đi tham quan khắp nhà máy cho đến khi thân thể bị nghiền nát phân bố đều và được dệt thành sáu mươi chín thước thảm ba lớp hảo hạng. Vợ chú ấy đã mua lại tấm thảm đó, rồi dựng một đài tưởng niệm để ghi nhớ chồng mình. Trên bia ghi rằng:
Kính cẩn tưởng nhớ
sáu mươi chín thước thảm ba lớp hảo hạng
chứa đựng phần còn lại của thể xác
REGINALD WILSON
Hãy noi gương ấy mà hành động
Và cứ thế, ông ấy cứ luyên thuyên kể câu chuyện về ông nội mình cho đến tận khi chúng tôi chẳng bao giờ được biết rốt cuộc ông có tìm thấy đồng mười xu hay có chuyện gì khác xảy ra nữa không.
