Q

uyền lực của người dân thường bị đóng khung trong thế giới hằng ngày mà họ đang sống, nhưng ngay cả trong vòng xoay công việc, gia đình và láng giềng, họ cũng thường bị cuốn đi bởi những thế lực mà họ không thể hiểu cũng không thể kiểm soát. “Những thay đổi lớn” nằm ngoài tầm kiểm soát của họ nhưng lại ảnh hưởng không ít tới lối hành xử và nhãn quan của họ. Chính khuôn khổ của xã hội hiện đại đã giam hãm họ trong những kế hoạch không phải của mình, nhưng xét trên mọi phương diện, những thay đổi như vậy giờ đang đè nặng lên vai mọi người dân trong xã hội đại chúng, những người thấy mình sống không có mục đích trong một thời kỳ mà họ không có quyền lực.

Nhưng không phải ai cũng vậy. Khi các phương tiện thông tin và quyền lực tập trung lại, một số người bắt đầu nắm giữ các vị trí trong xã hội Mỹ mà từ đó, bằng những quyết định có tác động mạnh mẽ của mình, họ có thể đứng trên thế giới hằng ngày của dân thường. Không phải công việc tạo nên họ; họ tạo ra hoặc dẹp bỏ việc làm của hàng nghìn người khác; họ không bị ràng buộc bởi những trách nhiệm gia đình đơn giản; họ có thể rũ bỏ các trách nhiệm ấy. Họ có thể sống trong nhiều khách sạn và nhà riêng, nhưng không bị gò bó vào một cộng đồng nào. Họ không đơn thuần cần “đáp ứng những nhu cầu hằng ngày và hằng giờ”; trong một số trường hợp, họ tạo ra những nhu cầu này và bắt người khác phải đáp ứng chúng. Dù họ có hay không thừa nhận quyền lực của mình, thì kinh nghiệm kỹ thuật và chính trị của họ về điều này vẫn vượt xa kinh nghiệm của dân cư bên dưới. Nếu như Jacob Burkhardt gọi đó là “những người vĩ đại” thì đa phần người Mỹ lại gọi là giới tinh hoa: “Họ là tất cả những gì chúng ta không phải là”.1

Giới tinh hoa quyền lực gồm những người sở hữu địa vị cho phép họ vượt khỏi môi trường bình thường của dân thường; họ ở các vị trí phải ra các quyết định có hệ quả to lớn. Việc họ có ra các quyết định như vậy hay không không quan trọng bằng việc họ nắm giữ những vị trí then chốt ấy: bản thân việc họ không hành động, không ra quyết định đã là một hành động thường có hệ quả lớn hơn các quyết định họ đưa ra. Bởi họ nắm trong tay quyền chỉ huy các hệ thống và tổ chức quan trọng của xã hội hiện đại. Họ thống trị các công ty lớn. Họ điều hành bộ máy nhà nước và đòi hỏi những đặc quyền của nó. Họ chỉ huy lực lượng quân sự. Họ nắm giữ các vị trí chỉ huy chiến lược của cấu trúc xã hội, mà trong đó hiện tập trung các phương tiện hiệu quả cho quyền lực, của cải và danh tiếng mà họ có.

Giới tinh hoa quyền lực không phải những kẻ thống trị đơn độc. Các cố vấn và tư vấn, các phát ngôn viên và dư luận viên thường là những thuyền trưởng về tư tưởng và quyết định cao hơn của họ. Ngay dưới giới tinh hoa là các chính trị gia chuyên nghiệp của thang bậc quyền lực trung bình, trong Quốc hội và trong các nhóm áp lực, cũng như trong những tầng lớp thượng lưu cũ và mới ở các thị trấn, thành phố và khu vực. Lẫn trong họ, theo các cách kỳ lạ mà chúng ta sẽ khám phá, là những người nổi tiếng chuyên nghiệp sống bằng việc liên tục phô trương, và chừng nào họ vẫn là người nổi tiếng thì phô trương đến mấy vẫn không đủ. Tuy giới nổi tiếng này không đứng đầu hệ thống thống trị nào, nhưng họ thường có khả năng đánh lạc hướng công luận hoặc bày trò giật gân cho quần chúng, hoặc, trực tiếp hơn, khiến những người nắm quyền trực tiếp phải lắng nghe. Dù ít hay nhiều dính líu, như những nhà phê phán đạo đức và những nhà kỹ trị quyền lực, như những phát ngôn viên của Thượng đế và những người tạo tâm lý đám đông, giới nổi tiếng và các vị cố vấn này là một phần của cảnh tượng trước mắt, mà ở đó, vở kịch về giới tinh hoa được dàn dựng. Nhưng bản thân vở kịch đó lại tập trung vào các vị trí chỉ huy của hệ thống thể chế lớn lao.

1.

Sự thật về bản chất và quyền lực của giới tinh hoa không phải là loại bí mật mà người trong cuộc biết nhưng không nói. Những người này có các lý thuyết hoàn toàn khác nhau về vai trò của mình trong chuỗi sự kiện và quyết định. Họ thường không chắc về vai trò của mình, và thậm chí để nỗi sợ hãi và niềm hy vọng ảnh hưởng đến việc đánh giá về quyền lực của chính mình. Bất kể quyền lực thực tế lớn tới mức nào, họ có xu hướng ý thức về nó kém sâu sắc hơn về sự chống đối của người khác khi họ sử dụng nó. Hơn nữa, phần lớn người Mỹ trong cuộc rất thông thạo thuật hùng biện về quan hệ công chúng, ở một số trường hợp họ còn sử dụng nó khi chỉ có một mình và vì vậy trở nên tin tưởng vào điều đó. Sự hiểu biết cá nhân về những diễn viên chỉ là một trong vài nguồn cần nghiên cứu để hiểu được những tầng lớp cao hơn. Nhưng những người vốn tin là không có giới tinh hoa, hoặc dù thế nào cũng không có bất kỳ hệ quả nào, đã đặt lập luận của họ trên cơ sở niềm tin của chính những người trong cuộc, hoặc chí ít cũng khẳng định công khai.

Tuy nhiên, có một quan điểm khác: những người cảm thấy, cho dù mơ hồ, rằng một giới tinh hoa kết dính chặt chẽ đầy quyền lực có tầm quan trọng lớn hiện thống trị ở Mỹ thường dựa trên xu hướng lịch sử của thời đại chúng ta. Ví dụ, họ cảm nhận sự chi phối của sự kiện quân sự và từ đó họ cho rằng các tướng lĩnh và đô đốc [hải quân], cũng như những người có quyền quyết định khác chịu tác động bởi họ, chắc hẳn có quyền lực cực lớn. Họ nghe nói Quốc hội một lần nữa thoái lui trước một nhúm người ra các quyết định liên quan rõ ràng tới vấn đề chiến tranh và hòa bình. Họ biết là bom đã được ném xuống Nhật Bản nhân danh Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, mặc dù họ không có thời gian để được tham vấn về vấn đề này. Họ cảm thấy rằng mình đang sống trong một thời đại của những quyết định lớn, họ biết rằng mình không có bất kỳ quyết định nào. Vì vậy, khi coi hiện tại như lịch sử, họ cho rằng ở trung tâm của nó, dù ra quyết định hay không, vẫn phải tồn tại một giới tinh hoa quyền lực.

Một mặt, những người chia sẻ cảm giác này về các sự kiện lịch sử lớn đều cho rằng có một giới tinh hoa và rằng quyền lực của nó rất lớn. Mặt khác, những người chú ý lắng nghe các báo cáo về những ai rõ ràng tham gia trong các quyết định lớn thường không tin là có một giới tinh hoa mà quyền lực của nó có tính quyết định.

Cả hai quan điểm đều phải được xem xét, dù đều chưa đầy đủ. Cách để hiểu quyền lực của giới tinh hoa Mỹ không nằm ở việc thừa nhận quy mô của các sự kiện lịch sử, cũng không nằm ở việc thừa nhận các hiểu biết cá nhân được phát biểu bởi những người hiển nhiên có quyền ra quyết định. Đằng sau những người đó và đằng sau các sự kiện lịch sử gắn kết với nhau ấy, là những thiết chế lớn của xã hội hiện đại. Các hệ thống nhà nước và công ty và quân đội tạo thành các phương tiện quyền lực, cho nên chúng hiện là một hệ quả chưa từng có trong lịch sử loài người, và ở những lúc cao trào, hiện có những vị trí chỉ huy xã hội hiện đại cho ta cái chìa khóa xã hội học để hiểu vai trò của các tầng lớp cao hơn ở Mỹ.

Trong xã hội Mỹ, quyền lực lớn của quốc gia hiện nằm ở các lĩnh vực kinh tế, chính trị và quân sự. Các thiết chế khác xem ra chỉ ở bên lề của lịch sử hiện đại và đôi khi lại hoàn toàn phụ thuộc vào mấy lĩnh vực trên. Không gia đình nào có quyền lực trực tiếp trong công việc quốc gia như một công ty lớn nào đó; không nhà thờ nào có quyền lực trực tiếp trong lai lịch bên ngoài của giới trẻ ở Mỹ hôm nay như tổ chức quân sự; không trường đại học nào có quyền lực trong việc định hình các sự kiện quan trọng như Hội đồng An ninh Quốc gia. Các thiết chế tôn giáo, giáo dục và gia đình không phải mặc nhiên là những trung tâm quyền lực quốc gia; ngược lại, những lĩnh vực phi tập trung ngày càng bị ba ông lớn này định hình, trong đó những sự kiện có hệ quả mang tính quyết định và tức thì hiện đang diễn ra.

Gia đình, nhà thờ và trường học phải điều chỉnh theo cuộc sống hiện đại; chính phủ, quân đội và các công ty là người định hướng; và, khi làm vậy, họ đã biến các thiết chế nhỏ hơn này thành những phương tiện phục vụ cho mục đích của mình. Thiết chế tôn giáo cung cấp các tuyên úy cho lực lượng vũ trang, ở đó họ như một công cụ tăng cường tính hiệu quả của tinh thần giết chóc. Nhà trường chọn lọc và đào tạo con người cho công việc ở các công ty và nhiệm vụ chuyên môn trong lực lượng vũ trang. Gia đình mở rộng dĩ nhiên đã bị cách mạng công nghiệp đập vỡ từ lâu, và bây giờ người cha và con trai phải rời khỏi gia đình, một cách bắt buộc nếu cần, bất kỳ khi nào quân đội của quốc gia phát lời kêu gọi. Và biểu tượng về mọi thiết chế nhỏ hơn này được dùng để hợp pháp hóa quyền lực và các quyết định của bộ ba lớn ấy.

Vận mệnh cuộc đời của mỗi cá nhân hiện đại không chỉ phụ thuộc vào gia đình nơi anh ta sinh ra hay cuộc hôn nhân mà anh ta bước vào, mà còn ngày càng phụ thuộc vào công ty nơi anh ta dành phần lớn thời gian giữa những năm tháng đẹp nhất cuộc đời; không chỉ ở trường nơi anh ta được giáo dục từ khi còn bé tới lúc trưởng thành, mà còn ở quốc gia liên quan đến cả đời anh ta; không chỉ ở nhà thờ nơi thỉnh thoảng anh ta lắng nghe lời Thượng đế, mà còn ở quân đội nơi anh ta được rèn vào khuôn phép.

Nếu nhà nước tập quyền không thể dựa vào việc khắc sâu tư tưởng trung thành dân tộc tại các trường học tư lẫn công, thì giới lãnh đạo sẽ nhanh chóng tìm cách điều chỉnh hệ thống giáo dục phi tập trung. Nếu tỉ lệ vỡ nợ trong 500 công ty hàng đầu cũng cao như tỉ lệ ly hôn nói chung trong 37 triệu cặp vợ chồng, thì sẽ có thảm họa kinh tế trên quy mô quốc tế. Nếu các thành viên quân đội không dâng hiến đời mình cho tổ chức như những tín đồ dâng hiến cho giáo hội thì sẽ có một cuộc khủng hoảng quân sự.

Trong bộ ba ông lớn ấy, mỗi đơn vị thiết chế tiêu biểu đều được mở rộng, hành chính hóa và tập trung hóa về quyền ra quyết định của nó. Đằng sau những diễn biến này là một công nghệ hoàn hảo, vì với tư cách là các thể chế, họ hợp nhất công nghệ và dẫn dắt nó, thậm chí định hình và tăng tốc sự phát triển.

Nền kinh tế – một thời gồm rất nhiều đơn vị sản xuất nhỏ lẻ phân tán trong trạng thái cân bằng tự phát – nay bị thống trị bởi vài ba trăm công ty khổng lồ, gắn kết chặt chẽ về hành chính và chính trị, cùng nắm giữ chìa khóa của các quyết định kinh tế.

Trật tự chính trị, một thời là một tập hợp phân quyền của vài chục bang với liên kết yếu, đã trở thành một cơ quan hành pháp tập trung nắm trong tay nhiều quyền lực trước đây bị phân tán và nay len lỏi vào mọi ngóc ngách của cấu trúc xã hội.

Trật tự quân sự, một thời là một tổ chức mong manh trong bối cảnh thiếu lòng tin trước lực lượng dân quân bang, đã trở thành đặc trưng lớn nhất và đắt giá nhất của chính phủ, và mặc dù rất giỏi khoác bộ mặt quan hệ công chúng dễ thương, nhưng giờ đây lại có năng lực dữ tợn và khó coi trong một khu vực quan liêu rùa bò.

Trong mỗi lĩnh vực thiết chế này, phương tiện quyền lực được những người ra quyết định sử dụng đã tăng lên ghê gớm, quyền điều hành tập trung của họ được tăng cường; trong mỗi lĩnh vực, công việc hành chính thường nhật hiện đại trở nên tinh vi và chặt chẽ.

Vì mỗi lĩnh vực này đều được mở rộng và tập trung hóa, nên hệ quả hoạt động của nó trở nên lớn hơn, và mối liên hệ với các lĩnh vực khác tăng lên. Những quyết định của một nhóm nhỏ công ty tác động tới các sự kiện quân sự và chính trị cũng như kinh tế khắp thế giới. Quyết định của giới quân sự đè nặng và ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống chính trị cũng như tới chính mức độ hoạt động kinh tế. Những quyết định được đưa ra trong lĩnh vực chính trị quyết định các hoạt động kinh tế và chương trình quân sự. Một mặt, không còn một nền kinh tế đơn thuần, và mặt khác, một trật tự chính trị bao gồm một tổ chức quân sự không còn quan trọng đối với chính trị và việc kiếm tiền. Có một nền kinh tế chính trị gắn kết, bằng hàng nghìn cách, với các thiết chế và quyết định quân sự. Bên trong mỗi thế giới bị chia cắt chạy từ Trung Âu tới vùng đất ven châu Á, có một sự cấu kết ngày càng tăng giữa các cấu trúc kinh tế, quân sự và chính trị.2 Nếu có sự can thiệp của chính phủ vào nền kinh tế doanh nghiệp, thì cũng sẽ có sự can thiệp của công ty vào quy trình của chính phủ. Theo nghĩa cấu trúc, tam giác quyền lực này là nguồn gốc của bộ phận điều hành cấu kết với nhau, là thứ quan trọng nhất đối với cấu trúc lịch sử hiện nay.

Thực tế cấu kết chặt chẽ này được bộc lộ rõ rệt mỗi khi xã hội tư bản hiện đại lâm vào khủng hoảng – suy thoái, chiến tranh và bùng nổ [tăng trưởng]. Ở mỗi thời kỳ, những người ra quyết định đều ý thức được sự phụ thuộc lẫn nhau của các trật tự thiết chế chính. Vào thế kỷ XIX, khi quy mô của tất cả các thiết chế còn nhỏ hơn, mối liên kết tự do giữa chúng hình thành trong nền kinh tế tự hành bởi sự vận hành tự quản của sức mạnh thị trường, và trong nền chính trị tự hành bởi thương lượng và bỏ phiếu. Khi đó, người ta cho rằng từ sự mất cân bằng và xích mích do các quyết định hạn chế gây nên, có thể một trạng thái cân bằng mới sẽ xuất hiện. Song, giờ đây, giả định đó không còn nữa, và những người đứng đầu ba thiết chế thống trị này không còn cho là thế.

Các quyết định – và sự do dự – trong bất kỳ trường hợp nào, xét quy mô các hệ quả của chúng, đều phân thành nhiều nhánh, và do đó các quyết định cao nhất có xu hướng mang tính phối hợp hoặc dẫn tới sự thiếu quả quyết mang tính chi phối. Nhưng thực tế không phải luôn như thế. Ví dụ, khi nền kinh tế được hình thành từ vô số doanh nghiệp nhỏ, nhiều trong số đó có thể thất bại song hậu quả chỉ ở tầm cục bộ; giới chức chính trị và quân sự không can thiệp. Nhưng giờ đây, xét những mong muốn chính trị và cam kết quân sự, liệu họ có đủ khả năng cho phép các đơn vị quan trọng trong nền kinh tế doanh nghiệp tư nhân rơi vào suy thoái? Họ ngày càng can thiệp nhiều hơn vào những vấn đề kinh tế, và khi họ làm vậy, những quyết định mang tính kiểm soát ở mỗi trật tự trên sẽ bị hai trật tự kia theo dõi, và các cấu trúc kinh tế, quân sự cùng chính trị trở nên gắn chặt với nhau.

Tại đỉnh của cả ba thiết chế đã được mở rộng và tập trung này xuất hiện các tầng lớp cao hơn, tạo nên giới tinh hoa về kinh tế, chính trị và quân sự. Trên chóp của nền kinh tế, trong những doanh nghiệp giàu có là các giám đốc điều hành; trên chóp của trật tự chính trị là thành viên của giới lãnh đạo chính trị; trên chóp của tổ chức quân sự là giới tinh hoa chính trị-quân sự tập hợp quanh Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân (JCS) và quan chức cao cấp. Vì các lĩnh vực này chồng chéo nhau, vì các quyết định có xu hướng biến thành những hệ quả, nhóm đứng đầu ở ba thiết chế quyền lực ấy – giới quân phiệt, các lãnh đạo doanh nghiệp, các lãnh đạo chính trị – có xu hướng kết hợp với nhau, hình thành nên giới tinh hoa quyền lực Mỹ.

2.

Các tầng lớp cao vây quanh những vị trí chỉ huy thường được cho là đang sở hữu những gì mà họ có: họ có nhiều thứ hơn người khác kể cả kinh nghiệm vốn được đánh giá cao nhất. Theo quan điểm này, giới tinh hoa đơn giản là những người sở hữu hầu hết những gì hiện có, nói chung bao gồm tiền bạc, quyền lực, và uy tín – cũng như toàn bộ lối sống dẫn dắt những thứ này.3 Nhưng giới tinh hoa không chỉ là những người có nhiều nhất, vì họ không thể “có nhiều nhất” nếu họ không có vị trí trong các thiết chế lớn. Vì các thiết chế như vậy là nền tảng cần thiết của quyền lực, của cải, và uy tín, đồng thời là phương tiện chủ yếu để thực thi quyền lực, có được và duy trì của cải, và dùng tiền mua uy tín cao hơn.

Tất nhiên, khi nói về quyền lực là chúng ta muốn nói tới những ai có thể thực hiện được ý chí của họ, kể cả khi bị người khác chống đối. Vì thế, không ai có thể có quyền lực thực sự trừ phi anh ta tiếp cận được bộ chỉ huy của các thiết chế lớn, vì nhờ những phương tiện thiết chế quyền lực này mà quyền lực thực sự mới là quyền lực, trong ví dụ đầu tiên. Giới chính khách cao cấp và các quan chức chính phủ chủ chốt kiểm soát quyền lực thiết chế đó; các đô đốc hải quân và tướng lĩnh, các chủ sở hữu và giám đốc điều hành lớn của những công ty lớn cũng thế. Đúng là không phải mọi quyền lực đều được neo vào và thực thi bằng phương tiện của những thiết chế như vậy, nhưng chỉ bên trong và thông qua chúng thì quyền lực mới ít nhiều liên tục và quan trọng.

Của cải cũng có được và duy trì trong và qua những thiết chế này. Kim tự tháp của cải không thể đơn thuần hiểu theo nghĩa rất giàu; vì như chúng ta sẽ thấy, các gia đình thừa kế lớn giờ đây được bổ sung bằng các thiết chế công ty của xã hội hiện đại: mỗi gia đình rất giàu này đã và đang gắn kết chặt chẽ – luôn hợp pháp và thường được quản lý tốt – với một trong những công ty nhiều triệu đô-la.

Công ty hiện đại là nguồn của cải chính, nhưng trong chủ nghĩa tư bản sau này, bộ máy chính trị cũng mở ra và đóng lại nhiều con đường dẫn tới của cải. Số lượng cũng như nguồn thu nhập, quyền lực đối với hàng hóa của người tiêu dùng cũng như với tư bản sản xuất, được quyết định bởi vị trí trong nền kinh tế chính trị. Nếu sự quan tâm của chúng ta về nhóm rất giàu không chỉ căn cứ vào sự chi tiêu hoang phí hay dè sẻn của họ, thì chúng ta phải xem xét quan hệ của họ với những hình thái hiện đại của tài sản công ty cũng như nhà nước, vì những quan hệ như vậy hiện quyết định cơ hội con người có được tài sản lớn và nhận được thu nhập cao.

Uy tín lớn ngày càng gắn với các đơn vị thiết chế chính của cấu trúc xã hội. Rõ ràng uy tín phụ thuộc, thường là hoàn toàn mang tính quyết định, vào việc tiếp cận bộ máy quảng bá hiện là đặc trưng trung tâm và thường thấy ở tất cả các thiết chế lớn của nước Mỹ hiện đại. Hơn nữa, một đặc điểm của các cấp bậc tổ chức doanh nghiệp, nhà nước và quân sự là các vị trí chóp bu của nó ngày càng có thể hoán đổi cho nhau. Kết quả là tính tích lũy tự nhiên của uy tín. Chẳng hạn, những đòi hỏi về uy tín có thể lúc đầu dựa trên vai trò quân sự, rồi biểu lộ và gia tăng trong một thiết chế giáo dục do các giám đốc công ty điều hành, và cuối cùng là dùng tiền để bước vào trật tự chính trị, như trường hợp Tướng Dwight D. Eisenhower và những người mà ông đại diện, quyền lực và uy tín rốt cuộc đã phù hợp với vị trí cao nhất. Giống như của cải và quyền lực, uy tín có xu hướng tích tụ: anh càng có nhiều uy tín, anh càng có được nhiều thứ hơn. Những giá trị này cũng có xu hướng đổi chỗ cho nhau: người giàu tìm kiếm quyền lực dễ hơn người nghèo; người có địa vị dễ kiểm soát cơ hội làm giàu hơn người không có địa vị.

Nếu chúng ta tách 100 người quyền lực nhất, 100 người giàu nhất và 100 người nổi tiếng nhất ở Mỹ khỏi những vị trí thiết chế mà họ hiện đang có, khỏi nguồn lực và tiền bạc của họ, khỏi các phương tiện truyền thông đại chúng hiện đang tập trung vào họ – thì họ sẽ nghèo, không còn quyền lực và tiếng tăm. Quyền lực không phải là một con người. Của cải không tập trung vào bản thân người giàu có. Tiếng tăm vốn dĩ không thuộc về bất kỳ người nào. Để nổi tiếng, để giàu có, để nắm quyền, người ta phải tiếp cận các thiết chế lớn, vì vị trí mà người đó nắm giữ trong thiết chế quyết định phần lớn các cơ hội để họ có được và duy trì những trải nghiệm giá trị này.

3.

Những người thuộc tầng lớp cao hơn cũng có thể được coi là thành viên của giai tầng xã hội trên đỉnh, vì tập hợp nhóm các thành viên này đều quen biết nhau, gặp nhau trong xã giao và công việc, và vì thế trong việc ra quyết định thì lưu tâm đến nhau. Theo khái niệm này, giới tinh hoa tự cảm thấy, và những người khác cũng cảm thấy, họ là lớp trong của “các giai tầng xã hội cao hơn”.4 Họ ít nhiều tạo thành một thực thể tâm lý và xã hội lỏng lẻo; họ trở thành thành viên tự ý thức về một tầng lớp xã hội. Người ta hoặc được nhận vào tầng lớp này hoặc không, và có sự tách bạch về chất lượng hơn là số lượng đơn thuần, khiến họ khác với những người không thuộc giới tinh hoa. Họ ít nhiều tự ý thức mình như một tầng lớp xã hội và ứng xử với nhau rất khác cái cách mà họ đối xử với thành viên của các tầng lớp khác. Họ chấp nhận nhau, hiểu nhau, cưới nhau, có xu hướng làm việc và suy nghĩ nếu không hòa hợp thì ít nhất cũng giống nhau.

Bây giờ, tôi không muốn dùng định nghĩa của mình để vội xem xét rằng liệu giới tinh hoa ở các vị trí chỉ huy có phải là những thành viên có ý thức của một tầng lớp được xã hội công nhận, hay liệu phần lớn giới tinh hoa có nguồn gốc từ một giai cấp khác biệt rõ ràng. Đây là những vấn đề cần được xem xét kỹ. Nhưng để có thể thừa nhận những gì mà tôi định nghiên cứu, cần phải lưu ý một điều rằng tất cả tiểu sử và hồi ký của những người giàu có, người có quyền lực và người nổi tiếng đều cho thấy rõ: dù họ có là gì đi nữa, thì những người ở tầng lớp cao hơn này đều tham gia vào một tập hợp “các đám đông” chồng chéo và “các phe nhóm” có liên hệ phức tạp. Có một loại sức hút giữa những người “cùng hội cùng thuyền” – mặc dù điều này thường trở nên rõ ràng với họ, cũng như với những người khác, chỉ ở thời điểm mà họ cảm thấy cần thiết phải phân tuyến; chỉ khi phải cùng nhau bảo vệ, họ mới hiểu họ có những điểm chung nào, và vì thế siết chặt đội ngũ chống lại đám bên ngoài.

Quan niệm về tầng lớp thống trị như vậy hàm ý rằng hầu hết các thành viên trong đó có xuất thân xã hội giống nhau, rằng trong suốt đời mình họ phải duy trì một mạng lưới liên hệ phi chính thức, và rằng ở chừng mực nào đó có một sự hoán đổi vị trí giữa các hệ thống khác nhau về tiền bạc, quyền lực, và danh tiếng. Tất nhiên, phải lưu ý ngay rằng, nếu có một giới tinh hoa như vậy tồn tại, thì tầm vóc xã hội và hình hài của nó, vì những lý do lịch sử rất chắc chắn, là hoàn toàn khác với đám họ hàng quý tộc của họ vốn đã cai trị nhiều quốc gia châu Âu.

Việc xã hội Mỹ chưa bao giờ trải qua giai đoạn phong kiến có tầm quan trọng quyết định đối với bản chất của giới tinh hoa Mỹ, cũng như với xã hội Mỹ về mặt lịch sử nói chung. Vì nó có nghĩa là quý tộc hay không quý tộc, ra đời trước thời đại tư bản, sẽ đối đầu căng thẳng với giai cấp tư sản cao hơn. Nó có nghĩa là giai cấp tư sản này đã độc quyền không chỉ của cải mà còn cả uy tín lẫn quyền lực. Nó có nghĩa là không có một tập hợp các gia đình quý tộc nắm giữ các vị trí chỉ huy cao nhất và độc quyền các giá trị nói chung được coi trọng; và chắc chắn không có một tập hợp nào đã công khai làm điều đó nhờ quyền thừa kế. Nó có nghĩa là không có chức sắc tôn giáo cao cấp nào hay giới quý tộc triều đình nào, không có địa chủ nào cố thủ trong trang trại của mình, không có kẻ độc quyền nào ở vị trí cao trong quân đội đi chống lại giai cấp tư sản giàu có và nhân danh dòng dõi cùng đặc quyền để chống lại sự hình thành của nó.

Nhưng điều này không có nghĩa là chẳng hề có tầng lớp thượng lưu ở Mỹ. Việc họ nổi lên từ một “tầng lớp trung lưu”, vốn không công nhận giới quý tộc lớp trên, không có nghĩa họ vẫn là tầng lớp trung lưu khi sự tăng trưởng tài sản khổng lồ có thể làm họ trở nên ưu thế. Dòng dõi xuất thân và sự mới mẻ của họ có thể đã tạo nên tầng lớp thượng lưu ở Mỹ ít rõ rệt hơn nơi khác. Nhưng ở Mỹ ngày nay trên thực tế có các tầng lớp giàu có và quyền lực mà những người trong giới trung lưu và thấp hơn biết rất ít và thậm chí không dám mơ. Có những gia đình, đầy giàu có, hoàn toàn không xa lạ với những cú giật cục kinh tế mà những người mới chỉ phất lên hoặc thấp hơn trong nấc thang ấy luôn cảm thấy. Cũng có những người quyền lực ở các nhóm rất nhỏ có những quyết định dẫn tới hệ quả lớn cho toàn bộ dân cư bên dưới.

Giới tinh hoa Mỹ bước vào lịch sử hiện đại với tư cách một giai cấp tư sản hầu như không bị chống đối. Từ xưa tới nay, không một giai cấp tư sản dân tộc nào lại có những cơ hội và lợi thế như vậy. Không bị các thế lực quân sự láng giềng dòm ngó, họ dễ dàng chiếm cứ một lục địa tách biệt chứa đầy tài nguyên thiên nhiên và rộng cửa mời gọi lực lượng lao động đang sẵn sàng. Họ có sẵn trong tay một khuôn khổ quyền lực và một ý thức hệ để bào chữa cho nó. Để khắc phục hạn chế của chủ nghĩa trọng thươngi, họ kế thừa nguyên tắc tự do kinh tế; để chống lại những chủ đồn điền miền Nam, họ áp đặt nguyên tắc công nghiệp hóa. Chiến tranh Cách mạng [1775–1783] đặt dấu chấm hết cho ý muốn trở thành quý tộc của thực dân, vì phe ủng hộ họ đã trốn chạy khỏi đất nước và nhiều bất động sản tan hoang. Cuộc nổi dậy của phe Jackson với cuộc cách mạng về địa vị của họ đã chấm dứt ý định độc quyền về dòng dõi của những gia đình New England lâu đời. Cuộc Nội chiến đã đập vỡ quyền lực, và sau đó không lâu là uy tín, của những người đòi được tôn trọng cao hơn thời miền Nam trước Nội chiến. Nhịp độ phát triển tư bản tổng thể đã khiến tầng lớp quý tộc cha truyền con nối không thể phát triển và tồn tại ở Mỹ.

i. Nguyên văn: “mercantilist”, tính từ của “mercantilism” – lý thuyết kinh tế học chủ trương nhà nước điều phối nền kinh tế, coi trọng việc tích lũy tiền, coi trọng vàng và cán cân thương mại dương. (BT)

Lưu ý: các chú thích ghi (BT) là của người biên tập, còn lại là của tác giả.

Không một giai cấp thống trị cố định nào, neo chặt vào đời sống nông nghiệp và thăng hoa trong vinh quang quân sự, có thể kìm hãm sự đột phá lịch sử ở Mỹ về thương mại và công nghiệp, hoặc làm cho giới tinh hoa tư bản khuất phục – như các nhà tư bản đã chịu khuất phục ở Đức và Nhật Bản. Và cũng không thể có một tầng lớp thống trị ở bất kỳ đâu trên thế giới kiềm tỏa được tầng lớp đó của nước Mỹ khi bạo lực công nghiệp hóa bắt đầu quyết định lịch sử. Hãy lưu ý số phận của Đức và Nhật Bản trong hai cuộc Thế chiến, và cả số phận của nước Anh và giai cấp thống trị kiểu mẫu của nó, khi New York tất yếu trở thành trung tâm kinh tế và Washington tất yếu là thủ đô chính trị của thế giới tư bản phương Tây.

4.

Giới tinh hoa nắm giữ các vị trí chỉ huy có thể được coi là những người sở hữu quyền lực, của cải, và danh vọng; họ có thể được xem là thành viên của tầng lớp thượng lưu trong xã hội tư bản. Họ cũng có thể được định nghĩa theo những tiêu chuẩn đạo đức và tâm lý, như các kiểu cá thể được lựa chọn nào đó. Theo định nghĩa ấy, giới tinh hoa, rất đơn giản, là những người có đặc điểm và năng lực ưu việt.

Ví dụ, người theo chủ nghĩa nhân văn có thể xem “giới tinh hoa” không phải là một thang bậc hay loại hình xã hội, mà là một tập hợp đơn lẻ những cá nhân cố vượt qua chính mình, và do đó cao quý hơn, năng lực hơn, được sinh ra với các tố chất tốt hơn. Họ giàu hay nghèo, nắm giữ vị trí cao hay thấp, được hoan nghênh hay khinh rẻ, đều không thành vấn đề; họ là tinh hoa vì chính con người họ. Phần dân cư còn lại là quần chúng, mà theo khái niệm này, thì dần trở thành những kẻ tầm thường bất đắc dĩ.5

Đây là loại khái niệm không có cơ sở xã hội mà một số nhà văn Mỹ theo xu hướng bảo thủ gần đây cố phát triển.i Nhưng những khái niệm mang tính tâm lý và có đạo đức nhất về giới tinh hoa lại ít phức tạp hơn hẳn, chúng không đề cập các cá nhân mà về tầng lớp này nói chung. Trên thực tế, những ý kiến như vậy luôn xuất hiện trong một xã hội mà ở đó một số người sở hữu nhiều hơn những người khác. Những người có lợi thế miễn cưỡng tin rằng họ chỉ ngẫu nhiên có các lợi thế ấy. Họ sẵn sàng tự xác định mình vốn dĩ xứng đáng với những gì họ có trong tay; họ tin mình “đương nhiên” là giới tinh hoa; và trên thực tế, họ hình dung việc sở hữu và những đặc quyền họ có là phần mở rộng tự nhiên của giới tinh hoa họ thuộc về. Theo nghĩa này, ý kiến cho rằng giới tinh hoa bao gồm những người có đặc điểm đạo đức tốt hơn chính là một ý thức hệ của giới tinh hoa với tư cách là tầng lớp cai trị có đặc quyền, và điều này là đúng cho dù ý thức hệ này do giới tinh hoa hay người khác dựng nên.

i. Xem Chương 14: Tâm lý bảo thủ.

Trong thời đại hùng biện bình đẳng, những người thông minh hơn, hoạt ngôn hơn trong tầng lớp trung lưu hoặc thấp hơn, cũng như những thành viên đầy tội lỗi của tầng lớp thượng lưu, có thể đưa ra ý kiến tán thành về một giới tinh hoa đối lập. Một thực tế là trong xã hội phương Tây, từ lâu đã có một truyền thống lâu dài và những hình ảnh khác nhau về người nghèo, bị bóc lột và áp bức là tầng lớp thực sự có đạo đức, khôn ngoan, và may mắn. Xuất phát từ truyền thống Ki-tô giáo, ý kiến đạo đức này về giới tinh hoa đối lập, gồm các kiểu cao hơn cơ bản, nhưng buộc phải ở vị trí thấp, có thể và đã được dân cư bên dưới sử dụng để bào chữa cho sự chỉ trích gay gắt giới tinh hoa thống trị, và để tán dương hình ảnh Không tưởng của một giới tinh hoa mới sẽ xuất hiện.

Tuy nhiên, quan niệm đạo đức về giới tinh hoa không phải bao giờ cũng chỉ là một ý thức hệ của kẻ có quá nhiều đặc quyền, hoặc một ý thức hệ đối lập của kẻ không có đặc quyền. Một thực tế thường thấy: vì có những kinh nghiệm kiểm soát và quyền lựa chọn, nên nhiều cá nhân của tầng lớp thượng lưu lúc nào đó sẽ gần đạt tới kiểu nhân cách mà họ tuyên bố mình là hiện thân. Ngay cả khi chúng ta từ bỏ – nếu bắt buộc – ý kiến cho rằng con người tinh hoa sinh ra đã có tư chất tinh hoa, chúng ta vẫn không cần từ bỏ ý kiến cho rằng kinh nghiệm của họ và sự đào tạo mà họ trải qua đã phát triển ở họ những đặc điểm của một kiểu người cụ thể.

Ngày nay chúng ta phải làm rõ hơn ý kiến cho rằng giới tinh hoa gồm những kiểu cá nhân cao hơn, vì họ được lựa chọn và định hình cho các vị trí chóp bu có nhiều phát ngôn viên và cố vấn và đám đứng sau, và đưa lên những kẻ mà sẽ thay đổi quan niệm, tạo dựng hình ảnh của mình trước công chúng, cũng như định hình nhiều quyết định của mình. Tất nhiên, cũng có những thay đổi đáng kể ở giới tinh hoa trong lĩnh vực này, nhưng như một quy tắc chung hiện nay ở Mỹ, sẽ là ngây thơ nếu diễn giải bất kỳ nhóm tinh hoa lớn nào theo vẻ bề ngoài của nó. Có vẻ giới tinh hoa Mỹ thường ít khi là một tập hợp người thay vì những thực thể công ty có vai trò lớn tạo dựng và đưa ra các kiểu tiêu chuẩn của “nhân cách”. Ngay cả những người nổi tiếng làm nghề tự do nhất cũng thường là một loại sản phẩm tổng hợp được xuất xưởng mỗi tuần bởi một đội ngũ có kỷ luật, vốn xem xét một cách hệ thống hiệu quả của mấy chuyện hài dễ dãi mà những người nổi tiếng “vui mồm” kể lại.

Nhưng chừng nào giới tinh hoa còn phát triển như một tầng lớp xã hội hoặc như một tập hợp những người ở vị trí chỉ huy, nó còn sẽ lựa chọn và hình thành các kiểu nhân cách nhất định và không chấp nhận các kiểu khác. Kiểu người có đạo đức và tâm lý ấy trưởng thành chủ yếu bởi các giá trị mà họ đã trải nghiệm và vai trò thiết chế mà họ được phép và được kỳ vọng đảm nhiệm. Từ quan điểm của người viết tiểu sử, một người thuộc tầng lớp thượng lưu được hình thành bởi quan hệ của anh ta với những người khác giống mình trong một loạt nhóm thân hữu nhỏ mà vì thế anh ta được thừa nhận, và trong suốt đời mình thì anh ta có thể đáp lại. Theo cách hiểu này, giới tinh hoa là một tập hợp của các tầng lớp cao hơn mà thành viên của các tầng lớp đó được lựa chọn, đào luyện và chứng nhận, và được phép tiếp cận gần với những người chỉ huy hệ thống thiết chế chung của xã hội hiện đại. Nếu tồn tại chiếc chìa khóa mở ra ý tưởng về tâm lý của giới tinh hoa, thì đó là họ đã kết hợp ngay trong bản thân một sự hiểu biết về việc ra quyết định chung với sự nhạy bén quen thuộc được người khác chia sẻ. Để hiểu giới tinh hoa như một giai tầng xã hội, chúng ta phải xem xét tổng thể gồm một loạt hoàn cảnh mặt đối mặt nhỏ hơn, trong đó rõ nhất về mặt lịch sử là gia đình tầng lớp thượng lưu, nhưng quan trọng nhất bây giờ lại chính là các trường phổ thông và câu lạc bộ thành phố phù hợp.6

5.

Mấy khái niệm này về giới tinh hoa, khi hiểu một cách đầy đủ, được gắn kết với nhau khá phức tạp, và chúng ta sẽ dùng chúng để xem xét thành công của nước Mỹ. Chúng ta sẽ nghiên cứu từng tầng lớp cao hơn này như những ứng viên sẵn sàng cho giới tinh hoa, và làm tương tự với các thiết chế lớn tạo nên toàn bộ xã hội Mỹ; trong và giữa các thiết chế này, chúng ta sẽ lần theo mối quan hệ qua lại giữa tài sản, quyền lực, và uy tín. Nhưng mối quan tâm chính ở đây là quyền lực của những người hiện nắm giữ các vị trí chỉ huy và vai trò mà họ đang thực hiện trong lịch sử thời đại chúng ta.

Một giới tinh hoa như vậy có thể được coi là có quyền lực vô hạn, và quyền lực của nó được coi như một mưu đồ lớn được giấu kín. Vì thế, trong chủ nghĩa Marx phổ thông thì các sự kiện và xu hướng được giải thích bằng việc gắn với “ý chí của giai cấp tư sản”; trong chủ nghĩa Phát xít thì gắn với “âm mưu của người Do Thái”; còn theo nhóm thiểu số cánh hữu ở Mỹ hiện nay thì gắn với “thế lực được che đậy” của “gián điệp Cộng sản”. Theo những quan niệm coi giới tinh hoa quyền lực tuyệt đối như nguyên nhân lịch sử, giới tinh hoa không bao giờ là một đại diện hoàn toàn thế tục. Trên thực tế, nó là một sự thay thế trần tục cho ý chí của Chúa, được thừa nhận là một kiểu sắp đặt sẵn, trừ việc cho rằng những người không thuộc giới tinh hoa có thể chống đối và cuối cùng vượt qua nó.

Quan điểm ngược lại – của giới tinh hoa bất lực – hiện đang hết sức thịnh hành trong giới quan sát có đầu óc tự do. Không hề có quyền lực vô hạn, giới tinh hoa được cho là phân tán tới mức thiếu gắn kết như một thế lực lịch sử. Sự vô hình của họ không phải là vô hình của bí ẩn mà là vô hình của số đông. Những người nắm giữ các vị trí quyền lực chính thức luôn bị chiếu tướng – bởi những người khác thuộc giới tinh hoa gây sức ép, hoặc bởi công chúng với tư cách là cử tri, hoặc bởi những quy định hiến pháp – tới mức dù có thể có các tầng lớp thượng lưu, vẫn không có tầng lớp thống trị; dù có thể có những người có quyền lực, vẫn không có giới tinh hoa quyền lực; dù có thể có sự phân tầng, vẫn không có tầng hoạt động hiệu quả. Cùng lắm thì quan điểm này về giới tinh hoa, bị yếu đi vì sự thỏa hiệp và không thống nhất tới mức vô giá trị, là một sự thay thế cho vận mệnh tập thể chung; bởi theo quan điểm này, các quyết định của những người hữu hình ở các tầng lớp cao hơn chẳng có mấy giá trị trong lịch sử.i

i. Tư tưởng về giới tinh hoa bất lực, như chúng ta sẽ có dịp thấy ở Chương 11: Thuyết cân bằng, được hỗ trợ mạnh mẽ bởi khái niệm về một nền kinh tế tự điều chỉnh, trong đó vấn đề quyền lực được giới tinh hoa kinh tế giải quyết bằng cách phủ nhận sự tồn tại của nó. Không ai có đủ quyền lực để tạo nên một khác biệt thực sự; các sự kiện là kết quả của cân bằng ẩn danh. Còn với giới tinh hoa chính trị, mô hình cân bằng sẽ giải quyết vấn đề quyền lực. Vì giới tinh hoa chính trị cũng là mẫu mực của việc giải quyết cân bằng vấn đề quyền lực. Song song với nền kinh tế thị trường là nền dân chủ không có lãnh đạo, trong đó không có ai chịu trách nhiệm về bất kỳ vấn đề gì, và ai cũng chịu trách nhiệm cho mọi việc; ý chí của con người chỉ được thực hiện thông qua những hoạt động chung của tiến trình bầu cử.

Ở tầm quốc tế, hình ảnh giới tinh hoa quyền lực tuyệt đối có xu hướng chiếm ưu thế. Tất cả các sự kiện tốt đẹp và những gì diễn ra vui vẻ đều nhanh chóng được đám dư luận viên cho là công lao của giới lãnh đạo nước nhà; tất cả các sự kiện xấu xa và những trải nghiệm không dễ chịu được đổ cho kẻ thù ngoại bang. Trong cả hai trường hợp, quyền lực tuyệt đối của mấy kẻ cai trị xấu xa hoặc của giới lãnh đạo có đạo đức được cho là nguyên nhân. Trong một quốc gia, việc sử dụng lối hùng biện đó phức tạp hơn: con người khi nói tới quyền lực của đảng hoặc tầng lớp mình, tất nhiên sẽ nói mình và giới lãnh đạo của mình không có quyền lực, chỉ “nhân dân” mới có quyền lực tuyệt đối. Nhưng, khi nói về quyền lực của đảng hoặc tầng lớp đối lập với mình, họ lại nói mình mới có quyền lực tuyệt đối; “nhân dân” lúc này bị tước mất quyền lực.

Nhìn chung hơn, theo quy ước, những người có quyền lực ở Mỹ có xu hướng phủ nhận mình có quyền lực. Không một người Mỹ nào chạy đua vào chính quyền để cai trị hoặc kể cả để quản lý, mà chỉ để phục vụ; anh ta không trở thành một công chức hay thậm chí một quan chức, mà là đầy tớ của nhân dân. Và hiện nay, như tôi đã chỉ rõ, thái độ ấy trở thành đặc trưng tiêu chuẩn trong các chương trình quan hệ công chúng của tất cả những người có quyền lực. Vững chắc đến mức cách thức sử dụng quyền lực ấy phần nào được các cây bút bảo thủ sẵn sàng giải thích là nó cho thấy xu hướng tiến tới một “tình trạng quyền lực vô định hình”.

Nhưng “tình trạng quyền lực” của Mỹ hiện nay ít vô định hình hơn quan điểm của những người xem nó như một sự hỗn loạn đầy lãng mạn. Nó không phải là một “tình trạng” nhất thời, bằng phẳng, mà là một cấu trúc có thang bậc và bền bỉ. Và nếu những ai nắm giữ các thang bậc chóp bu mà lại không có quyền lực vô hạn, thì họ cũng bất lực. Chính hình dạng và chiều cao của thang bậc quyền lực là thứ mà chúng ta phải nghiên cứu nếu muốn hiểu mức độ quyền lực mà giới tinh hoa đang nắm giữ và thực thi.

Nếu quyền lực để quyết định những vấn đề quốc gia đại sự ấy đã được quyết định và chia sẻ theo cách tuyệt đối bình đẳng, thì sẽ không có giới tinh hoa quyền lực; trên thực tế sẽ không có thang bậc quyền lực, mà chỉ là sự đồng nhất mang tính cấp tiến. Cũng như ở thái cực đối lập, nếu quyền lực để quyết định vấn đề là độc quyền tuyệt đối của một nhóm nhỏ, thì sẽ không có thang bậc quyền lực, mà chỉ đơn giản là nhóm nhỏ này nắm quyền chỉ huy, và dưới nó là đám công chúng thờ ơ, bị trị. Xã hội Mỹ ngày nay không đại diện cho cái nào trong hai thái cực ấy, nhưng quan niệm về chúng dẫu sao cũng hữu ích: nó giúp chúng ta nhận rõ hơn vấn đề về cấu trúc quyền lực ở Mỹ và vị trí của giới tinh hoa quyền lực trong đó.

Trong mỗi trật tự thiết chế quyền lực nhất của xã hội hiện đại đều có một thang bậc quyền lực. Chủ một cửa hàng hoa quả lề đường không có nhiều quyền lực trong bất kỳ quyết định nào về các lĩnh vực xã hội, kinh tế hay chính trị như người đứng đầu công ty rau quả nhiều triệu đô-la; không một trung úy nào trên chiến tuyến có quyền lực như Tham mưu trưởng Liên quân ở Lầu Năm Góc; không vị phó cảnh sát trưởng nào lại có thẩm quyền lớn như Tổng thống Mỹ. Vì thế, vấn đề định nghĩa giới tinh hoa quyền lực liên quan đến bậc giới hạn mà chúng ta muốn. Nếu kéo vạch phân chia xuống thấp, chúng ta có thể xác định giới tinh hoa từ sự tồn tại của nó; nếu nâng vạch đó lên, chúng ta có thể giới hạn giới tinh hoa vào một nhóm nhỏ. Theo một cách sơ bộ và tối thiểu, chúng ta vẽ qua loa vạch này bằng chì than, như thế này: Nói đến giới tinh hoa quyền lực là nói tới giới chính trị, kinh tế, và quân sự vốn là một tập hợp phức tạp nhiều nhóm chồng chéo nhau chia sẻ các quyết định có hệ quả ít nhất là mang tầm quốc gia. Trong phạm vi các sự kiện quốc gia cần được quyết định, giới tinh hoa quyền lực là những người quyết định chúng.

Nói đến các thang bậc rõ ràng về quyền lực và về các cơ hội để quyết định trong xã hội hiện đại không hàm ý nói người có quyền lực luôn đoàn kết, rằng họ biết rõ mình làm gì, hoặc cùng ủ mưu một cách có ý thức. Cách đối mặt tốt nhất với những vấn đề như vậy là ngay từ đầu, chúng ta quan tâm nhiều hơn tới vị trí trong cấu trúc của những người có địa vị cao và có quyền lực, cùng những hệ quả từ quyết định của họ thay vì để ý đến mức độ ý thức hay sự trong sáng trong động cơ của họ. Để hiểu giới tinh hoa quyền lực, chúng ta phải xem xét ba vấn đề sau:

1. Điều sẽ được nhấn mạnh trong quá trình bàn luận về từng tầng lớp cao hơn là tâm lý của một số giới tinh hoa trong hoàn cảnh tương ứng của họ. Chừng nào giới tinh hoa quyền lực còn bao gồm những người có xuất thân và hưởng nền giáo dục giống nhau, chừng nào nghề nghiệp và phong cách sống của họ còn tương đồng, thì chừng đó cơ sở tâm lý và xã hội cho sự thống nhất của họ dựa trên việc họ cùng là một giai tầng xã hội sẽ dẫn tới việc họ dễ dàng hòa nhập với nhau. Kiểu thống nhất này đạt đỉnh khi chia sẻ uy tín đã có trong thế giới những người nổi tiếng; nó có được một sự kết hợp vững chắc hơn trên thực tế giữa khả năng hoán đổi của các vị trí trong và giữa các trật tự thiết chế thống trị.

2. Đằng sau sự thống nhất tâm lý và xã hội ấy như chúng ta có thể thấy, là cấu trúc và bộ máy của hệ thống thiết chế do giới lãnh đạo chính trị, giới điều hành giàu có, và giới quân sự cao cấp hiện đang nắm giữ. Quy mô của các lĩnh vực hành chính này càng rộng, thì phạm vi quyền lực tương ứng của giới tinh hoa càng lớn. Mỗi hệ thống lớn này được thành hình thế nào và quan hệ của nó với các hệ thống khác ra sao sẽ quyết định phần lớn các mối quan hệ của những người đứng đầu chúng. Nếu các hệ thống này bị phân tán và rời rạc, thì theo đó giới tinh hoa có xu hướng phân tán và rời rạc; nếu chúng có nhiều tương tác qua lại và có mối quan tâm trùng khớp nhau, thì giới tinh hoa có xu hướng hình thành một kiểu nhóm gắn kết.

Tính thống nhất của giới tinh hoa không chỉ là sự phản ánh đơn giản tính thống nhất của các thiết chế, mà còn là việc con người và các thiết chế này luôn có quan hệ với nhau, và khái niệm về giới tinh hoa quyền lực dẫn đến định nghĩa về mối quan hệ đó. Ngày nay ở Mỹ có vài sự trùng hợp cấu trúc quan trọng về lợi ích giữa các phạm vi thiết chế này, trong đó có sự phát triển của một tổ chức chiến tranh thường trực do nền kinh tế doanh nghiệp tư nhân tạo ra trong vùng chân không chính trị.

3. Tuy nhiên, sự thống nhất của giới tinh hoa quyền lực không chỉ dựa trên sự tương đồng tâm lý và sự hòa nhập xã hội, cũng như không hoàn toàn do sự trùng lặp cấu trúc của các vị trí chỉ huy và các lợi ích. Đôi khi nó là sự thống nhất của một sự kết hợp dứt khoát hơn. Khi nói ba tầng lớp cao hơn này ngày càng phối hợp với nhau, rằng đây là một cơ sở của sự thống nhất giữa họ, và rằng nhiều khi – như trong thời chiến – sự phối hợp đó hoàn toàn mang tính quyết định, người viết không hàm ý sự phối hợp đó là tổng thể hay liên tục, hay thậm chí rất chắc chân. Hoặc thấp hơn nữa khi nói sự kết hợp duy ý chí này là cơ sở lớn duy nhất cho sự thống nhất của họ, hay giới tinh hoa quyền lực nổi lên do thực hiện theo kế hoạch. Nhưng ở đây nó chỉ ngụ ý là khi các bộ máy thiết chế của thời đại chúng ta đã rộng đường cho con người theo đuổi một số lợi ích của họ, thì nhiều người trong đó sẽ thấy những lợi ích này có thể được thực hiện dễ dàng hơn nếu họ cùng hành động, theo những cách phi chính thức cũng như chính thức, và thế là họ đã làm đúng như vậy.

6.

Luận điểm của tôi không có ý nói rằng đối với mọi thời đại trong lịch sử loài người và ở mọi quốc gia, thì một thiểu số sáng tạo, một giai cấp thống trị, một giới tinh hoa quyền lực tuyệt đối, sẽ định hình tất cả các sự kiện lịch sử. Khi xem xét một cách cẩn thận, những tuyên bố như vậy thường hóa ra chỉ là sự trùng lặp,7 và kể cả khi không phải thế, thì chúng vẫn hoàn toàn chung chung tới mức vô dụng trong lúc nỗ lực để hiểu lịch sử của hiện tại. Định nghĩa tối thiểu về giới tinh hoa quyền lực là những người đưa ra bất kỳ quyết định nào có hệ quả lớn nào, đều không hàm ý rằng các thành viên của giới tinh hoa này luôn luôn và cần phải là những người tạo nên lịch sử, và cũng không hàm ý là họ chẳng bao giờ làm thế. Chúng ta không được lẫn lộn khái niệm về giới tinh hoa mà chúng ta muốn xác định với lý thuyết về vai trò của họ: rằng họ là những người làm nên lịch sử của thời đại chúng ta. Chẳng hạn, khi định nghĩa giới tinh hoa là “những kẻ thống trị Mỹ” thì tức là không phải xác định một khái niệm, mà là đưa ra một giả thuyết về vai trò và quyền lực của giới tinh hoa đó. Cho dù chúng ta có thể định nghĩa được giới tinh hoa, nhưng mức độ quyền lực của các thành viên trong đó lại phụ thuộc vào những biến thiên lịch sử. Theo một cách võ đoán, nếu cố đưa tính biến thiên này vào định nghĩa chung, thì chúng ta sẽ hạn chế một cách ngốc nghếch việc sử dụng một khái niệm cần thiết. Nếu nhất mực cho rằng giới tinh hoa được xác định như một giai cấp kết hợp chặt chẽ, thống trị liên tục và tuyệt đối, thì chúng ta lại làm cho quan điểm của mình tách rời thuật ngữ này, vốn xác định một cách khiêm tốn hơn để có thể mở ra trước sự quan sát của mình. Tóm lại, định nghĩa về giới tinh hoa quyền lực không thể chứa hết được thứ giáo lý về mức độ và loại quyền lực mà các nhóm cầm quyền ở mọi nơi đang có. Nó sẽ giảm khả năng lén đưa lý thuyết lịch sử của mình vào bàn luận.

Trong phần lớn lịch sử nhân loại, sự thay đổi lịch sử là vô hình đối với những ai không liên quan, hoặc ngay cả những ai tham gia. Ví dụ, nền văn minh Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại kéo dài khoảng 400 thế hệ nhưng chỉ có các thay đổi nhỏ trong cấu trúc cơ bản của họ. Thời kỳ đó dài bằng 6,[5] lần toàn bộ kỷ nguyên Ki-tô vốn chỉ kéo dài khoảng 60 thế hệ, và gấp khoảng 80 lần so với 5 thế hệ của Mỹ. Nhưng giờ đây, nhịp độ thay đổi thật nhanh chóng, và cách thức quan sát tiếp cận cũng nhanh, tới mức sự tác động lẫn nhau giữa sự kiện và quyết định xem ra thường là hoàn toàn hữu hình về mặt lịch sử, nếu chúng ta chỉ quan sát cẩn thận và từ một góc độ thuận lợi thích hợp.

Khi các nhà báo am hiểu nói với chúng ta rằng “sự kiện, chứ không phải con người, mới định hình các quyết định lớn”, họ đang nhắc lại lý thuyết về lịch sử như Vận may, Cơ hội, Định mệnh, hoặc tác phẩm của Bàn tay Vô hình. Vì “sự kiện” chỉ là một từ ngữ hiện đại cho những ý kiến cũ hơn này, nên tất cả chúng đều gạt con người ra khỏi việc làm nên lịch sử, bởi tất cả chúng khiến chúng ta tin rằng lịch sử xảy ra sau lưng con người. Lịch sử là sự trôi giạt không có quyền lực, trong đó có hoạt động nhưng không có hành động; lịch sử đơn thuần diễn ra và không ai định trước được sự kiện.8

Dòng sự kiện trong thời đại chúng ta phụ thuộc vào một loạt quyết định của con người nhiều hơn là định mệnh khó tránh. Hàm nghĩa xã hội học của “định mệnh” đơn giản là thế này: khi những quyết định là nhiều vô kể và mỗi quyết định đem lại hệ quả nhỏ, thì tất cả chúng sẽ tập hợp lại theo một cách không ai định trước – với lịch sử đó là định mệnh. Nhưng không phải mọi thời đại đều có định mệnh như nhau. Khi tầng lớp những người ra quyết định bị thu hẹp do cách thức quyết định được tập trung và hệ quả của quyết định trở nên rất lớn, thì tiến trình của các sự kiện lớn thường phụ thuộc vào những quyết định của tầng lớp có thể ra quyết định. Điều này không nhất thiết có nghĩa là tầng lớp này tham gia hết sự kiện này đến sự kiện khác, kiểu như toàn bộ lịch sử chỉ là mưu đồ của họ. Quyền lực của giới tinh hoa không nhất thiết có nghĩa là lịch sử cũng không được định hình bởi một loạt quyết định nhỏ mà không có cái nào được nghĩ ra. Nó không có nghĩa là cả trăm sự dàn xếp, thỏa hiệp, và điều chỉnh nhỏ có thể không được đưa vào chính sách hiện hành và các sự kiện đang diễn ra. Ý kiến về giới tinh hoa quyền lực không hàm ý về tiến trình ra quyết định là thế này: một nỗ lực để không hạn chế các lĩnh vực xã hội mà trong đó một tiến trình, bất chấp tính chất của nó, tiếp tục diễn ra. Nó là một khái niệm về người tham gia trong tiến trình đó.

Mức độ tiên liệu và kiểm soát của những người tham gia trong các quyết định cũng có sức nặng khác nhau. Ý kiến về giới tinh hoa quyền lực không có nghĩa rằng những ước tính và nguy cơ đã được tính toán dựa trên các quyết định đưa ra là thường không sai, và rằng hệ quả đôi khi, thậm chí là thường, không lường trước được. Những người ra quyết định thường dính bẫy do không thích hợp với công việc và mù quáng bởi những lỗi lầm của chính họ.

Nhưng trong thời của chúng ta, giây phút then chốt đang đến, và tới lúc đó, các nhóm nhỏ sẽ quyết định hoặc không quyết định được. Trong trường hợp nào thì họ cũng là giới tinh hoa quyền lực. Việc ném bom nguyên tử xuống Nhật Bản, việc quyết định về Triều Tiên, việc lộn xộn về Kim Môn và Mã Tổi cũng như trước sự kiện Điện Biên Phủ đều là những giây phút như vậy; một loạt chiến dịch mà Mỹ dính líu trong Thế chiến II đều là “giây phút” như vậy. Chẳng phải phần lớn lịch sử thời đại chúng ta đều gồm những giây phút như vậy? Và chẳng phải đó là những gì có nghĩa rằng chúng ta sống trong một thời đại của những quyết định lớn, của quyền lực tập trung có tính quyết định?

i. Các quần đảo Đài Loan nơi diễn ra cuộc Khủng hoảng eo biển Đài Loan 1958. (BT)

Hầu hết chúng ta không cố gắng hiểu về thời đại mình vì tin vào sự tái sinh vĩnh viễn kiểu Hy Lạp, hoặc vào đức tin Ki-tô rằng một sự cứu rỗi linh hồn sẽ đến, hoặc vào bước đi vững chắc của tiến bộ loài người. Dù không suy ngẫm về những vấn đề này, thì vẫn có khả năng chúng ta tin vào Burckhardt, rằng chúng ta chỉ sống trong một chuỗi sự kiện, rằng sự tiếp nối là nguyên tắc duy nhất của lịch sử. Lịch sử đơn thuần là cái này sau cái khác; lịch sử là vô nghĩa khi không phải là việc thực hiện một mưu đồ được xác định nào đó. Tất nhiên, đúng là ý thức của chúng ta về sự tiếp nối, cảm nhận của chúng ta đối với lịch sử thời đại, đều bị tác động bởi khủng hoảng. Nhưng hiếm khi chúng ta nhìn xa hơn cuộc khủng hoảng trước mắt hoặc cuộc khủng hoảng cảm thấy sắp xảy ra. Chúng ta không tin vào số phận hay mệnh trời, và chúng ta cho rằng nếu không nói về nó thì “chúng ta” – với tư cách một quốc gia – hoàn toàn có thể định hình được tương lai, nhưng nếu “chúng ta” như những cá thể thì lại không thể làm được điều đó bằng một cách nào đó.

Nếu lịch sử mang ý nghĩa nào đó, “chúng ta” sẽ phải đóng góp cho nó bằng hành động của mình. Nhưng thực tế là dù chúng ta đều thuộc về lịch sử, nhưng chúng ta lại không có quyền lực bình đẳng để tạo nên lịch sử. Cứ cho rằng việc chúng ta làm là vô nghĩa về xã hội học và vô trách nhiệm về chính trị. Nó vô nghĩa vì bất kỳ nhóm người hay cá nhân nào đều bị hạn chế, trước hết bởi các phương tiện quyền lực mang tính kỹ thuật và thiết chế đang chỉ huy; chúng ta không có cách nào để tiếp cận bình đẳng với các phương tiện quyền lực hiện đang tồn tại, không có ảnh hưởng như nhau đối với việc sử dụng chúng. Cứ nghĩ rằng “chúng ta” đều là những người làm nên lịch sử thì sẽ vô trách nhiệm về chính trị, bởi nó gây rắc rối cho bất kỳ cố gắng nào để xác định trách nhiệm đối với các quyết định có tính hệ quả của những người có thể tiếp cận phương tiện quyền lực.

Thậm chí từ việc xem xét lịch sử hời hợt nhất của xã hội phương Tây, chúng ta hiểu quyền lực của những người ra quyết định trước hết bị hạn chế bởi trình độ kỹ thuật, bởi phương tiện quyền lực và bạo lực và cách tổ chức bao trùm một xã hội nào đó. Ở khía cạnh này, chúng ta cũng hiểu rằng có một đường khá thẳng chạy từ dưới lên xuyên qua lịch sử của phương Tây, rằng phương tiện để áp bức và bóc lột, để bạo lực và phá hoại, cũng như phương tiện để sản xuất và tái thiết, đã được mở rộng theo hướng tiến bộ và ngày càng tập trung.

Khi các phương tiện quyền lực thiết chế và phương tiện truyền thông kết hợp với nhau trở nên dần hữu hiệu hơn, những người hiện đang chỉ huy chúng cũng bắt đầu chỉ huy cả các công cụ thống trị chưa hề có trong lịch sử nhân loại. Và chúng ta vẫn chưa đạt tới đỉnh của sự phát triển ấy. Chúng ta không còn có thể dựa vào hoặc kiếm tìm những lời an ủi nhẹ nhàng từ thăng trầm lịch sử của các nhóm thống trị ở những thời đại trước. Về mặt này, G. W. F. Hegel đã đúng: chúng ta học từ lịch sử rằng chúng ta không thể học từ nó.

Đối với mỗi thời đại và mỗi cấu trúc xã hội, chúng ta phải tìm ra câu trả lời cho vấn đề về quyền lực của giới tinh hoa. Mục đích của con người thường chỉ là hy vọng, nhưng phương tiện thực tế lại thuộc quyền kiểm soát của một số người. Đó là lý do tại sao tất cả các phương tiện quyền lực có xu hướng trở thành mục đích với giới tinh hoa đang nắm giữ vị trí chỉ huy. Và đó là lý do tại sao chúng ta có thể định nghĩa giới tinh hoa quyền lực theo nghĩa của phương tiện quyền lực – như những người nắm giữ các vị trí chỉ huy. Những vấn đề lớn về giới tinh hoa Mỹ hiện nay – về thành phần, tính thống nhất, quyền lực của nó – phải được nhìn nhận với sự chú ý đầy đủ tới các phương tiện quyền lực đồ sộ sẵn có. Caesar có thể có ít quyền lực với Rome hơn là Napoleon với Pháp; Napoleon có ít quyền lực với Pháp hơn là Lenin với Nga. Nhưng quyền lực của Caesar khi ở đỉnh cao đâu là gì so với quyền lực của tầng lớp cốt lõi của nước Nga Xô-viết đang thay đổi, hay của các chính quyền Mỹ đương đại? Những người của cả hai tầng lớp ấy có thể làm cho các thành phố lớn bị quét sạch trong chỉ một đêm, và trong một vài tuần có thể biến các châu lục thành những vùng đất hoang tàn vì bom nhiệt hạch. Việc các phương tiện quyền lực được mở rộng cực lớn và hoàn toàn tập trung đồng nghĩa với việc những quyết định của các nhóm nhỏ có khả năng sẽ đưa đến nhiều hệ lụy hơn.

Nhưng việc biết rằng những vị trí chóp bu của các cấu trúc xã hội hiện đại hiện cho phép các quyết định mang tính mệnh lệnh hơn không có nghĩa là biết giới tinh hoa đang nắm giữ mấy vị trí này là những người làm nên lịch sử. Chúng ta có thể cho rằng các cấu trúc kinh tế, quân sự, và chính trị hợp nhất và mở rộng được định hình để cho phép ra quyết định chỉ huy, nhưng vẫn cảm thấy chúng như đang “tự vận hành”, và tóm lại là những người ở vị trí cao nhất cương quyết trong các quyết định của mình bởi “sự cần thiết” mà có lẽ có ý nói tới vai trò thiết chế mà họ nắm giữ và tình trạng của những thiết chế này trong toàn bộ cấu trúc xã hội.

Giới tinh hoa có quyết định vai trò mà họ diễn không? Hay vai trò mà các thiết chế giao cho họ quyết định quyền lực của giới tinh hoa? Câu trả lời chung – và không câu trả lời chung nào là đầy đủ – là trong nhiều loại cấu trúc và thời đại khác nhau, giới tinh hoa luôn gắn với vai trò mà họ đóng: không điều gì trong bản chất của giới tinh hoa hay trong bản chất của lịch sử lại đưa ra được câu trả lời. Quả thật nếu phần lớn những ai giữ bất kỳ vai trò nào mà họ được phép và thực thi chúng vì chúng được mong đợi do giá trị vị trí của họ, thì đây chính là những gì giới tinh hoa không làm và thường không làm. Họ có thể nêu vấn đề cấu trúc, vị trí của họ trong cấu trúc ấy, hoặc cái cách mà họ sẽ diễn ở vị trí đó.

Không ai kêu gọi hoặc cho phép Napoleon giải tán Quốc hội vào ngày 18 tháng Sương Mù, và sau đó biến chế độ tổng tài thành chế độ hoàng đế.9 Không ai kêu gọi hay cho phép Adolf Hitler tuyên bố ông ta là “Lãnh đạo và Thủ tướng” vào ngày Tổng thống Hinderburg qua đời, để rồi xóa bỏ và tiếm đoạt các vai trò bằng cách hợp nhất chức tổng thống và thủ tướng. Không ai kêu gọi hay cho phép Franklin D. Roosevelt ra một loạt quyết định dẫn tới việc Mỹ tham gia Thế chiến II. Không phải là sự “cần thiết lịch sử”, nhưng một người tên là Truman cùng vài người khác đã quyết định ném một quả bom nguyên tử xuống Hiroshima. Không phải là sự cần thiết lịch sử, nhưng lập luận của một tầng lớp nhỏ đã đánh bại đề nghị của Đô đốc Radford ném bom binh lính trước trận Điện Biên Phủ. Không hề phụ thuộc vào cấu trúc của các thiết chế, giới tinh hoa hiện đại có thể đập vỡ cấu trúc này và dựng nên cấu trúc khác mà trong đó họ thực hiện các vai trò hoàn toàn khác nhau. Trên thực tế, sự phá hủy và xây dựng những cấu trúc thể chế như vậy, với tất cả phương tiện quyền lực của họ, khi sự kiện có vẻ diễn ra tốt đẹp, được coi là do tài “lãnh đạo vĩ đại”, hoặc khi chúng có vẻ xấu thì lại bởi quá độc tài.

Tất nhiên, một số người trong giới tinh hoa có vai trò quyết định, nhưng số khác đôi khi cũng lại có vai trò quyết định. Họ không chỉ quyết định họ đóng vai trò gì, mà ngày nay còn quyết định cả vai trò của hàng triệu người khác. Việc họ tạo ra các vai trò then chốt và sử dụng chúng phần lớn diễn ra khi các cấu trúc xã hội đang trải qua các thời kỳ chuyển giao thời đại. Rõ ràng là ở tầm quốc tế thì việc Mỹ là một trong hai “cường quốc lớn” – với các phương tiện hủy diệt mới cùng sự thống trị về quản lý và tâm lý – đã mang lại cho Mỹ vai trò then chốt ấy của thời đại vào những năm giữa thế kỷ XX.

Chẳng có điều gì trong lịch sử cho chúng ta thấy là giới tinh hoa quyền lực không thể làm được điều đó. Chắc chắn là ý chí của những người như vậy luôn có giới hạn, nhưng các giới hạn này xưa nay chưa bao giờ rộng đến thế, vì các phương tiện quyền lực xưa nay cũng chưa bao giờ lớn đến vậy. Chính điều này mới làm tình trạng của chúng ta bấp bênh, và thậm chí khiến việc hiểu về quyền lực và giới hạn của giới tinh hoa Mỹ trở nên quan trọng hơn. Vấn đề về bản chất và quyền lực của giới tinh hoa này hiện nay là cách thực tế và nghiêm túc duy nhất để nêu lại vấn đề về chính phủ có trách nhiệm.

7.

Những ai từ bỏ việc phê phán để chuyển qua tán tụng mới về Mỹ đều đồng ý với quan điểm rằng giới tinh hoa là bất lực. Nếu nghiêm túc về chính trị, trên cơ sở quan điểm của mình, lẽ ra họ phải nói điều đó với những người chịu trách nhiệm về chính sách của Mỹ:10

“Một ngày nào đó sớm thôi, quý vị có thể tin là mình có cơ hội ném một quả bom hay có thời cơ làm xấu hơn quan hệ giữa mình với các đồng minh hoặc với người Nga là những người cũng có thể ném bom. Nhưng đừng ngu ngốc tới mức tin là quý vị thực sự có cơ hội. Quý vị chẳng có lựa chọn hay cơ hội nào. Toàn bộ Tình huống Phức tạp mà quý vị chỉ là một bên cân bằng là kết quả của Thế lực Kinh tế và Xã hội, và do đó sẽ có hậu quả tai hại. Vì thế, hãy im lặng tạm dừng, như vị tướng của Tolstoy, và hãy để sự kiện tiếp diễn. Ngay cả nếu quý vị hành động, thì hệ quả sẽ không phải là những gì quý vị muốn, cho dù quý vị đã dự định.

“Nhưng – nếu sự kiện diễn ra tốt đẹp, thì hãy nói cứ như là quý vị đã quyết định. Vì khi đó con người có những lựa chọn đạo đức và có quyền lực để chọn chúng, và tất nhiên, chịu trách nhiệm.

“Nếu các sự kiện trở nên xấu đi, hãy nói là quý vị không có lựa chọn thực sự, và tất nhiên, không chịu trách nhiệm: họ, những người kia, đã lựa chọn và họ chịu trách nhiệm. Quý vị có thể phủi tay chuyện này cho dù quý vị có quyền chỉ huy một nửa lực lượng của thế giới, và Chúa mới biết quý vị có bao nhiêu bom và máy bay ném bom. Vì thực tế quý vị là kẻ bất lực trong vận mệnh lịch sử của thời đại chúng ta, và trách nhiệm đạo đức chỉ là một ảo tưởng, dù nó có tác dụng lớn nếu được xử lý một cách thực sự tỉnh táo trong quan hệ công chúng”.

Điều này ngụ ý rằng có thể rút ra từ thuyết định mệnh là nếu có vận may hoặc mệnh trời, thì không giới tinh hoa quyền lực nào có thể được coi chính là nguồn của các quyết định lịch sử, và ý kiến ít nhiều đòi hỏi về sự lãnh đạo có trách nhiệm là một khái niệm vớ vẩn và vô trách nhiệm. Vì rõ ràng một giới tinh hoa bất lực, trò chơi của lịch sử, không thể bị buộc phải chịu trách nhiệm. Nếu giới tinh hoa trong thời đại chúng ta không có quyền lực, họ không thể chịu trách nhiệm được; là những người ở vị trí khó khăn, họ cần được chúng ta thông cảm. Người dân Mỹ có được vận may trời cho; họ, và cùng với giới tinh hoa của mình, bị vùi dập bởi những hệ quả mà họ không thể kiểm soát được. Nếu là vậy, tất cả chúng ta phải làm những gì mà nhiều người trên thực tế đã làm: hoàn toàn thoát khỏi các suy ngẫm và hành động chính trị để bước vào một cuộc sống vật chất dễ chịu và hoàn toàn riêng tư.

Mặt khác, nếu chúng ta tin rằng chiến tranh và hòa bình, suy thoái và thịnh vượng, đúng lúc này không còn là vấn đề về “vận may” hoặc “định mệnh”, mà đúng lúc này hơn bao giờ hết chúng có thể kiểm soát được, thì chúng ta phải hỏi – ai có thể kiểm soát? Câu trả lời phải là: Còn ai khác ngoài những người hiện đang chỉ huy các phương tiện quyết định cũng như quyền lực hết sức tập trung và vô cùng rộng mở? Rồi chúng ta có thể hỏi: Vậy tại sao họ không làm? Và để trả lời câu hỏi này, chúng ta phải hiểu hoàn cảnh và đặc điểm của giới tinh hoa Mỹ hôm nay.

Trong ý kiến về giới tinh hoa bất lực chẳng có gì ngăn chúng ta hỏi những câu hỏi như vậy, là những câu hỏi quan trọng nhất hiện nay mà giới làm chính trị có thể hỏi. Giới tinh hoa Mỹ không có quyền lực vô hạn mà cũng không bất lực. Đây là những sự trừu tượng tuyệt đối do các phát ngôn viên công khai sử dụng làm lý do bào chữa hoặc khoe khoang, nhưng theo đó chúng ta có thể tìm cách làm sáng tỏ những vấn đề chính trị trước mắt mình, mà trên tất cả là những vấn đề về quyền lực có trách nhiệm.

Không có gì trong “bản chất lịch sử” của thời đại chúng ta lại loại bỏ chức năng then chốt của các nhóm nhỏ ra quyết định. Ngược lại, cấu trúc của hiện tại không những cho thấy đó là một quan điểm hợp lý, mà còn khá thuyết phục.

Không có gì trong “tâm lý con người” hoặc cách thức xã hội mà những người được định hình và lựa chọn cho vị trí chỉ huy trong xã hội hiện đại lại đưa ra quan điểm bất hợp lý rằng họ phải đối mặt với các lựa chọn, và rằng hệ quả của những gì họ đã lựa chọn – hoặc không đối mặt với chúng – là làm nên lịch sử theo hệ quả của chúng.

Vì vậy, giới chính trị hiện có mọi lý do để quy trách nhiệm cho giới tinh hoa Mỹ về một loạt sự kiện lịch sử rộng lớn làm nên lịch sử của thời hiện tại.

Lúc này, nó là mốt thời thượng khi cho rằng không có giới tinh hoa quyền lực, giống như mốt của những năm 1930 khi cho rằng tập hợp đám bạo chúa thuộc giai cấp thống trị là nguồn gốc của mọi bất công xã hội và sự bất bình của công chúng. Tôi sẽ không đi xa đến mức cho rằng chỉ riêng tầng lớp thống trị nào đó mới có thể được xác định là người vận hành chính của xã hội Mỹ, mà tôi cho rằng toàn bộ thay đổi lịch sử ở Mỹ hôm nay đơn thuần là xu thế chung.

Quan điểm cho rằng tất cả đều là xu hướng mù quáng chủ yếu là một kiểu suy nghĩ suy diễn về cảm giác bất lực của mỗi người, và có lẽ, nếu người ta từng hoạt động chính trị một cách có nguyên tắc, thì cũng để giảm nhẹ tội lỗi của mình.

Quan điểm cho rằng toàn bộ lịch sử là do mưu đồ của một tập hợp các bạo chúa dễ xác định, hoặc của các anh hùng, cũng là một kiểu suy diễn hấp tấp từ cố gắng đầy khó khăn để hiểu được bằng cách nào những xu hướng trong cấu trúc xã hội mở ra cơ hội cho các giới tinh hoa khác, và các giới tinh hoa khác đã tận dụng hay không tận dụng được chúng. Chấp nhận quan điểm nào – toàn bộ lịch sử là mưu đồ hay toàn bộ lịch sử là xu thế – đều làm giảm bớt cố gắng để hiểu được sự thật về quyền lực và cách thức sử dụng quyền lực.

8.

Cố gắng để thấy rõ hình hài của giới tinh hoa quyền lực trong thời đại chúng ta, và cũng để định nghĩa một cách có trách nhiệm từ “họ” vô danh mà toàn bộ dân cư bên dưới phản đối từ “chúng ta” vô danh, tôi sẽ bắt đầu bằng việc xem xét một cách ngắn gọn những yếu tố lớn hơn mà phần lớn mọi người biết rõ: các giai cấp cũ và mới cao hơn của xã hội địa phương và tầng lớp thị dân 400. Sau đó, tôi sẽ phác họa thế giới của những người nổi tiếng, cố gắng cho thấy hệ thống uy tín của xã hội Mỹ giờ đây lần đầu tiên đã biến thành quy mô quốc gia thực sự; còn các khía cạnh nhỏ nhặt và quyến rũ hơn của hệ thống vị thế quốc gia này ngay lập tức có xu hướng làm xao lãng sự chú ý khỏi các đặc điểm độc đoán hơn và bào chữa cho quyền lực thường bị che giấu.

Khi xem xét nhóm rất giàu và giám đốc điều hành, tôi thấy rằng cả cụm từ “Sáu mươi Gia đình Mỹ” cũng như “Cuộc Cách mạng Quản lý”i đều không diễn giải đầy đủ về việc hiện nay các tầng lớp thượng lưu được chuyển đổi như thế nào thành tầng lớp có đặc quyền gồm những nhà điều hành giàu có.

i. Lấy từ tên hai cuốn sách America’s Sixty Families của Ferdinand Lundberg, và The Managerial Revolution của James Burnham. (BT)

Sau khi mô tả giới chính khách Mỹ như một kiểu người lịch sử, tôi sẽ cố gắng cho thấy những gì các nhà quan sát trong Kỷ nguyên Tiến bộ gọi là “chính phủ vô hình” giờ đây trở nên hoàn toàn hữu hình, và những gì thường được cho là nội dung trung tâm của chính trị, những áp lực, những chiến dịch, và những hoạt động Quốc hội đã bị hạ thấp một phần đáng kể xuống cấp độ quyền lực tầm trung.

Khi luận bàn về thế lực quân sự, tôi sẽ cố gắng làm sáng tỏ bằng cách nào các đô đốc và tướng lĩnh nắm được những vị trí thích hợp có tính quyết định về chính trị và kinh tế, và để làm như vậy, bằng cách nào họ tìm thấy nhiều điểm tương đồng về lợi ích với các công ty giàu có và giới lãnh đạo chính trị của chính phủ hữu hình.

Sau khi có thể làm rõ các xu hướng này kia, tôi sẽ trở lại với các vấn đề chính của giới tinh hoa quyền lực, cũng như xem xét khái niệm đương thời về xã hội đại chúng.

Điều tôi muốn khẳng định là trong kỷ nguyên đặc biệt này, sự kết hợp của các hoàn cảnh lịch sử đã “sinh ra” một giới tinh hoa quyền lực; rằng một số hay toàn bộ các tầng lớp đã tạo nên giới tinh hoa ấy hiện đang ra các quyết định quan trọng như vẫn vậy, và với việc mở rộng và tập trung các phương tiện quyền lực đang sẵn có, những quyết định mà họ đưa ra hoặc không thể đưa ra mang tới cho người dân nhiều hệ quả hơn bao giờ hết trong lịch sử thế giới loài người.

Tôi cũng muốn khẳng định rằng cấp độ quyền lực tầm trung đã phát triển, một bế tắc do tổ chức nửa vời, và rằng ở tầng đáy đang có một xã hội kiểu đại chúng không giống với hình ảnh của một xã hội trong đó các hội tình nguyện và các tầng lớp xã hội nắm giữ chìa khóa quyền lực. Tầng chóp bu của hệ thống quyền lực Mỹ thống nhất hơn và quyền lực hơn hẳn, tầng đáy phân tán hơn hẳn, và sự thực là bất lực hơn, chứ không như lối suy nghĩ thường gặp ở những người bị rối trí bởi mấy đơn vị quyền lực tầm trung vốn không thể hiện ý chí ấy của tầng đáy, hoặc không xác định được các quyết định của tầng chóp bu.