T

ất cả những ai thành công ở Mỹ – bất chấp nguồn gốc xuất thân hay lĩnh vực hoạt động của họ – đều có thể tham gia vào thế giới những người nổi tiếng. Thế giới này, hiện là diễn đàn tán dương của công chúng Mỹ, không phải được xây từ bên dưới, như một sự liên kết chậm và chắc của các xã hội địa phương và của tầng lớp thị dân 400. Thế giới này được tạo ra từ bên trên. Trên cơ sở hệ thống quyền lực và của cải khắp cả nước, thế giới này được các phương tiện truyền thông đại chúng đưa tin rộng rãi. Vì hệ thống thứ bậc và các phương tiện truyền thông này dần phủ sóng cả xã hội Mỹ, nên các kiểu đàn ông và phụ nữ có uy tín mới bắt đầu ganh đua, để bổ sung, và thậm chí để thay thế các quý bà quý ông giàu có và có dòng dõi.

Với sự hợp nhất nền kinh tế, uy thế của giới quân sự và việc tập trung quyền lực của nhà nước mở rộng, giới tinh hoa quốc gia đã xuất hiện; họ nắm giữ các vị trí chỉ huy trong hệ thống lớn, nổi bật trước công chúng và trở thành chủ thể kiến tạo rộng rãi. Đồng thời, với sự ra đời của các phương tiện thông tin đại chúng quốc gia, giới nổi tiếng chuyên nghiệp của thế giới giải trí liên tục xuất hiện trước công chúng toàn quốc. Như những nhân vật có sức thu hút quốc gia, họ là tâm điểm của mọi phương tiện giải trí và quảng cáo. Cả tầng lớp thị dân 400 lẫn giới tinh hoa của các thiết chế hiện giờ phải cạnh tranh và vay mượn uy tín của giới chuyên nghiệp này trong thế giới những người nổi tiếng.

Nhưng thế nào là những người nổi tiếng? Những người nổi tiếng là Những Tên tuổi không cần nhận diện thêm. Những người biết họ nhiều hơn những người họ biết mà không cần phải tính toán chính xác. Những người nổi tiếng đi đến đâu, người ta đều nhận ra, và hơn nữa, nhận ra với chút phấn chấn và kính nể. Những gì họ làm đều có giá trị quảng cáo. Trong một giai đoạn, họ ít nhiều liên tục là chất liệu cho các phương tiện truyền thông và giải trí. Và khi thời gian đó kết thúc – hẳn rồi – và nếu người nổi tiếng đó vẫn còn sống – thì người ta thỉnh thoảng có thể lại hỏi “Còn nhớ anh ta chứ?”. Nổi tiếng nghĩa là như thế.

1.

Trong xã hội cà phêi, những cư dân quan trọng của thế giới những người nổi tiếng – giới tinh hoa của các thiết chế, giới có vai vế xã hội nơi thành phố lớn, và giới giải trí chuyên nghiệp – trộn lẫn, công khai đổi chác với nhau những đòi hỏi địa vị. Chính trong giao tiếp xã hội này mà các tâm điểm quảng bá thường trùng nhau, lan tỏa sự hào nhoáng được thấy ở đó tới công chúng rộng rãi hơn. Vì trong giao tiếp xã hội thì sự hào nhoáng quốc gia đã trở thành một thực tế hiển nhiên của lề thói làm ăn đã được xác lập.

i. Nguyên văn: “cafe society”. Cụm từ này do Maury Henry Biddle Paul đặt ra để mô tả “nhóm người đẹp đẽ” và “những thứ trẻ trung hào nhoáng” – quần tụ ở các quán cà phê và nhà hàng thời thượng ở New York, Paris và London từ cuối thế kỷ XIX. (BT)

Xã hội cà phê tồn tại trong các nhà hàng và hộp đêm của thành phố New York – từ phố 15 đến phố 16, giữa Đại lộ 3 và Đại lộ 6. Có vẻ chính Maury Paul (“Cholly Knickerbocker”ii đầu tiên) là người phát minh ra cụm từ này vào năm 1919 để gọi một nhóm nhỏ công khai kết giao với nhau nhưng thường sẽ không tới thăm nhà nhau.

ii. Bút danh của một số người chuyên viết xã luận, đặc biệt viết cho New York American, tiền thân của New York Journal-American. (BT)

Tới năm 1937, khi tờ Fortune đăng một phóng sự sắc sảo về xã hội cà phê,1 giới nổi tiếng chuyên nghiệp gồm những người đẹp gợi tình và những tài năng nhất thời được nêu tên trong danh sách cùng với các thành viên đặc quyền của tầng lớp thượng lưu cũ như John Hay (“Jock”) Whitney.

Xã hội cà phê được lập ra trước hết để quảng bá. Các thành viên của nó dường như sống để phô trương những việc làm và quan hệ của họ thông qua giới phóng viên thời sự xã hội và nhà báo lá cải. Ban đầu là người tổ chức tiệc chuyên nghiệp hoặc là phóng viên, những người viết thời sự này, cùng với đám bồi bàn chính hiệu, biến thành những kẻ chuyên tán tụng và đã định hình thế giới của những người nổi tiếng như người khác biết về nó. Vào năm 1937, Maury Paul vẫn đang bình luận về tầng lớp thị dân 400 nổi tiếng, mặc dù ông đã giấu đi những khía cạnh sống động hơn ở họ. Người kế nhiệm ông, “Cholly Knickerbocker” của ngày nay, một Igor Cassini nào đó, thì không bị hạn chế như vậy. Anh ta viết về cái thế giới mà hào nhoáng hơn là nổi tiếng và chắc chắn không bị giới hạn bởi Sổ Đăng ký Xã hội. Quanh mấy cái tên như Câu lạc bộ Stork, các nhà báo lá cải và truyền hình đã hợp tác để tô điểm cho vẻ hào nhoáng mà về mức độ thì hiếm có lâu đài nào sánh được.2

Có lẽ nó bắt đầu vào những năm 1920 khi đám người có vai vế xã hội trở nên thực sự chán Newport, và bắt đầu nhìn sang Broadway, rồi Hollywood, để tìm bạn chơi sôi động hơn và bạn đồng hành hóm hỉnh hơn. Sau đó, nơi bán rượu lậu trở thành tụ điểm của Xã hội Thượng lưu và Broadway và Hollywood. “Ward McAllister là tay buôn rượu lậu; danh sách thăm hỏi là của Dun & Bradstreet; Bà Astor lẽ ra vẫn là người xuất thân từ ngành đường sắt nếu bà ta chỉ ghé qua Hollywood…” Biên tập viên tờ Fortune viết: “Luật cấm nấu và bán rượui đã góp phần lôi họ ra khỏi những căn nhà riêng và khách sạn khả kính tới mấy nơi bán rượu lậu để trước hết là tìm một thứ đồ uống và sau đó là các cuộc phiêu lưu; ngành công nghiệp ô tô và đài phát thanh gọi đấy là những triệu phú mới; giá trị bất động sản tăng cao đã xua Xã hội Thượng lưu từ các ngôi nhà đá nâu xưa cũ vào các căn hộ và buộc họ phải chấp nhận trước nền giải trí đại chúng được tiêu chuẩn hóa cùng với việc sống trong những ngôi nhà đại chúng được tiêu chuẩn hóa; và với chiếc váy ngắn lúc đầu làm người ta phải trợn tròn mắt, Greenwich Village đã hạ bớt tiêu chuẩn giới tính”.3

i. Trong thời kỳ 1920–1933 ở Mỹ. (BT)

Năm thập niên trước đó, John L. Sullivan đã không thể được người bạn Ward McAllister của Bà Astor nhìn nhận; nhưng Gene Tunney lại được xã hội cà phê chào đón. Vào năm 1924, mục tiêu của tầng lớp thị dân 400 là gì khi Thân vương xứ Wales xem ra thích lâu đài nhạc jazz hơn mấy ngôi nhà tĩnh lặng của các danh gia vọng tộc?4 Xã hội cà phê chứ không phải Newport thường xuyên trở thành mục tiêu xã hội của các triệu phú mới. Và tầng lớp thượng lưu mới thời đó – phần lớn tài sản của họ đến từ ngành công nghiệp giải trí – xem ra ít tạo sức ép lên tầng lớp thượng lưu cũ hơn là lên xã hội cà phê, nơi họ sẵn sàng tham gia.

Ngày nay, theo quan điểm quốc gia, xã hội cà phê dường như thường ở đỉnh chóp của Xã hội Thượng lưu Mỹ. Vì nếu thành viên của nó không có quyền dùng bữa tối trong một số ít căn nhà dành riêng, họ lập tức có thể được nhận ra bằng ảnh của họ. Sự quảng bá của xã hội cà phê đã thay thế dòng dõi của tầng lớp thị dân 400, mực in thay thế dòng máu quý tộc, và một kiểu tài năng mà ở đó động lực của hy vọng thành công, chứ không phải sự bảo đảm của xuất thân hay của cách thức thừa kế của cải, là chìa khóa để tham gia. Trong thế giới những người nổi tiếng, thứ bậc của sự quảng bá đã thay thế cho thứ bậc xuất thân và thậm chí cả thứ bậc tài sản lớn. Không phải câu lạc bộ của các quý ông, mà là hộp đêm, không phải Newport buổi chiều mà là Manhattan buổi tối, không phải gia đình lâu đời mà là người nổi tiếng. Tới năm 1937, theo liệt kê của Fortune, khoảng một phần ba “danh sách thành viên” của xã hội cà phê không có trong Sổ Đăng ký Xã hội;5 ngày nay, tỉ lệ ấy có lẽ thấp hơn.

Giới nổi tiếng chuyên nghiệp, đàn ông và phụ nữ, là kết quả cao nhất của hệ thống nhân vật nổi tiếng trong một xã hội sùng bái cạnh tranh. Ở Mỹ, hệ thống này được coi trọng tới mức nếu một người có thể đánh được quả bóng golf trắng nhỏ vào một loạt lỗ trên sân với kỹ năng và hiệu quả hơn người khác thì sẽ được gặp xã giao Tổng thống Mỹ. Hệ thống này được coi trọng tới mức một nhân vật giải trí tán gẫu trên đài phát thanh và truyền hình trở thành người được các giám đốc điều hành hàng đầu của các ngành công nghiệp, thành viên nội các, và giới quân sự cao cấp săn đón. Dường như không phải là vấn đề khi một người rất giỏi về một việc nào đó, thắng được người khác trong cuộc thi, anh ta trở nên nổi tiếng. Khi ấy, một đặc điểm thứ hai của hệ thống ngôi sao bắt đầu làm việc: tất cả các ngôi sao của bất kỳ lĩnh vực nào đòi hỏi nỗ lực hoặc địa vị đều bị hút về phía ngôi sao mới và anh ta cũng bị hút về phía họ. Theo đó, người thành công, nhà vô địch là người giao tiếp tự do với các nhà vô địch khác để là người của thế giới những người nổi tiếng.

Thế giới này lập tức đứng trên đỉnh của hệ thống uy tín và là một ngành kinh doanh quy mô lớn. Về mặt kinh doanh, các mạng lưới truyền thông đại chúng, quảng cáo, và giải trí không chỉ là các phương tiện mà qua đó những người nổi tiếng được tán dương; chúng cũng lựa chọn và tạo ra những người nổi tiếng để kiếm lợi. Do vậy, những người chuyên nghiệp trong việc này cũng là một kiểu người nổi tiếng, có thu nhập lớn không chỉ từ công việc, mà còn hầu như sống nhờ các phương tiện truyền thông đại chúng và giải trí.

Các minh tinh màn bạc và nữ diễn viên Broadway, các ca sĩ và diễn viên hài là những người nổi tiếng vì những gì họ làm trên truyền hình và trên các phương tiện truyền thông đại chúng. Họ được tán dương vì họ được thể hiện như những người nổi tiếng. Vì thế nếu không được tán dương thì đến lúc nào đó – thường rất ngắn – họ sẽ mất việc. Ở họ, nỗi hoảng loạn về địa vị đã biến thành khát khao nghề nghiệp: hình ảnh con người họ phụ thuộc vào quảng cáo, và họ cần làm cho mình được biết đến nhiều hơn. Thường thì ngoài việc nổi tiếng, họ dường như chẳng có gì. Thay vì được tán dương bởi nắm giữ các vị trí uy tín, thì họ lại có được các vị trí uy tín nhờ sự tán dương. Cơ sở của việc tán dương – theo một cách kỳ lạ và khó hiểu – từng mang tính cá nhân và giả tạo: Tài năng của họ – thứ mà dường như đồng nghĩa với sự kết hợp giữa giá trị bề ngoài và kỹ năng của họ thành cái gọi là Một Nhân cách. Việc họ rất quan trọng dường như biến họ thành người quyến rũ, và lúc nào họ cũng được tán dương: có vẻ như họ sống một đời cao sang vui vẻ, và những người khác thì tò mò theo dõi cách họ sống, tán dương họ cũng như cách sống được tán dương của họ.

Sự tồn tại và các hoạt động của giới nổi tiếng chuyên nghiệp này từ lâu đã làm lu mờ các chiêu trò xã hội của tầng lớp thị dân 400, và việc họ cạnh tranh để được cả nước chú ý đã thay đổi đặc tính và lối ứng xử của những người có uy tín lớn trong thiết chế. Phần vì họ đã đánh cắp suất diễn, bởi đó là công việc của họ; phần vì họ đã được giao lại xuất diễn, bởi các tầng lớp thượng lưu đã lui về và có những việc khác phải hoàn thành.

Ngôi sao màn bạc đã thay thế cô gái vàng lần đầu ra mắt, tới mức làm cô gái ấy, dù ở New York, Boston, hoặc thậm chí Baltimore, rất hạnh phúc vì được hòa cùng xã hội cà phê với những nữ hoàng thực sự nổi tiếng cả nước. Không nghi ngờ gì nữa, nó rất quan trọng đối với uy tín của bạn khi có ảnh mình trên trang bìa của một tờ tạp chí toàn quốc thực sự lớn, thay vì ở một hay kể cả chục cột tin xã hội của một tờ báo nào đó tại Mỹ. Và không nghi ngờ gì về việc ai sẽ được xuất hiện trên trang bìa của những tạp chí như vậy. Danh giá nhất với các quý cô có lẽ là tờ Life: trong những năm 1940, không một nữ diễn viên mới nào từ bất kỳ thành phố nào xuất hiện trên tờ này như một nữ diễn viên mới, nhưng không dưới 178 nữ hoàng điện ảnh, người mẫu chuyên nghiệp, và những người tương tự đã xuất hiện.

Các nhân vật của công chúng vốn đáng gờm hơn giờ đây cũng phải cạnh tranh để được chú ý, và cũng phải chào đón giới truyền thông đại chúng chuyên nghiệp. Ở cấp tỉnh, giới chính khách chơi trong các ban nhạc nhà quê; ở cấp quốc gia, họ ăn mặc cẩn thận và được luyện tập trước ống kính truyền hình, và giống như các diễn viên khác, những người quan trọng hơn trong số họ là đối tượng để các nhà phê bình về giải trí đánh giá.

Jack Gould của tờ New York Times đưa tin ngày 6 tháng 4 năm 1954: “Chương trình ‘nói chuyện tin tức’ của Tổng thống Eisenhower tối qua là sự xuất hiện thành công nhất của ông trên truyền hình… Tổng thống và cố vấn truyền hình của ông, Robert Montgomery, rõ ràng là đã tìm ra một ‘công thức’ cho phép Tướng Eisenhower có được sự thoải mái và hành động hết sức tự do. Kết quả là đạt được chất lượng chương trình tự nhiên đáng mong đợi nhất… Khi bắt đầu chương trình, Tổng thống được quay ở tư thế ngồi bên mép bàn, hai tay khoanh lại và nụ cười nhẹ nở trên môi. Bên phải ông, và là phía trái của khán giả, là lá cờ. Rồi ông bắt đầu nói theo kiểu đối thoại tự nhiên. Tâm lý và giọng điệu tương tự được duy trì trong nửa giờ tiếp theo… Ở những lần xuất hiện trước đây, khi ông phải dùng máy nhắc, mắt của Tổng thống không bao giờ nhìn thẳng vào ống kính; ông chỉ luôn đưa mắt nhẹ sang phải hoặc sang trái. Nhưng tối qua, mắt ông nhìn thẳng vào ống kính và người xem có cảm giác được đối thoại trực tiếp… Đến cuối buổi nói chuyện và muốn nhấn mạnh thêm, vị Tướng khi thì đan tay vào nhau, lúc lại đập nhẹ những ngón tay này vào lòng bàn tay kia. Vì chúng là những hành động vô thức, nên có vẻ thực… Phải thừa nhận là nội dung cuộc nói chuyện phi chính thức của Tướng Eisenhower cũng không có tác động quá lớn…”6

Hoàn toàn hợp lý khi “Tầng lớp thị dân 400 mới” cần được liệt kê bởi một nhà báo phụ trách mảng chuyện phiếm, người mà trong thế giới những người nổi tiếng đã thay thế đám ham vui được nuôi dạy đàng hoàng và các nữ chủ nhân xã hội – những trọng tài xã hội có ý thức từng giúp giữ ổn định tầng lớp thị dân 400. Phụ trách việc quảng bá, những trọng tài mới này không phải là các vệ tinh hiển nhiên của bất kỳ người nào mà họ viết và đưa tin về. Họ sẵn sàng cho chúng ta biết ai là người thuộc “Tầng lớp thị dân 400 mới”, cũng như gắn họ với “những thành tựu vĩ đại của chúng ta với tư cách một dân tộc”. Năm 1953, Igor Loiewski Cassini – người trở thành “Cholly Knickerbocker” của những năm 1940 – đã xuất bản một danh sách gồm 399 cái tên mà ông tin là đại diện cho “giới quý tộc có thành tích ở nước này”.7 Ông nói họ là những người Mỹ “trung thành”, đứng đầu trong lĩnh vực công việc của mình, có “nhân cách tuyệt vời”, có “văn hóa và thị hiếu”, tất cả họ đều có phẩm chất hài hòa và tính khiêm nhường. Cassini khẳng định, một danh sách như vậy sẽ thay đổi theo từng năm, vì khả năng lãnh đạo và tính khiêm nhường đã đưa họ vào danh sách, còn con cái họ thì không trừ phi họ “cũng truyền lại tất cả tài năng đã biến họ trở thành nhà lãnh đạo”.

Tất cả những thứ đó ít nhiều đều là chuyện vô nghĩa đầy phức tạp. Thực tế, danh sách của Cassini chỉ là một sự lựa chọn độc đoán từ ba loại người kế tiếp nhau, hoặc ngẫu nhiên lọt vào thế giới những người nổi tiếng:

1. Có những người nổi tiếng chuyên nghiệp – chiếm khoảng 30% danh sách – các tên tuổi ngành công nghiệp giải trí, nhà vô địch thể thao, nghệ thuật, báo chí, và bình luận. Bộ phận lớn nhất trong số này là những người làm nghề giải trí trung thực, mặc dù một số ít trong đó cũng có thể được xem là “doanh nhân” của thế giới giải trí.

2. Có tầng lớp thị dân 400 – nhưng chỉ khoảng 12% trong đó – là những người thuộc gia đình dòng dõi và giàu có. Một số dường như chỉ là sinh ra trong những gia đình như vậy, nhưng đa số là sự kết hợp các gia đình lâu đời với các vị trí kinh doanh tích cực.

3. Hơn nửa “Tầng lớp thị dân 400 mới” – 58% – đơn giản là những người nắm giữ các vị trí quan trọng trong hệ thống thiết chế chính: hầu hết họ là các quan chức nhà nước và doanh nghiệp, mặc dù nhiều người tham gia cả hai lĩnh vực. Cũng có một bộ phận nhỏ (7% trên tổng số) là các nhà khoa học, người hoạt động trong ngành y tế, nhà giáo dục, chức sắc tôn giáo, và lãnh đạo nghiệp đoàn.8

2.

Với tư cách một nhóm xã hội, tầng lớp thị dân 400 đã được bổ sung và thay thế, nhưng với tư cách các cá nhân và nhóm, họ trở thành một phần của hệ thống uy tín quốc gia. Hiện nay hệ thống đó không tập trung vào vài tầng lớp thị dân 400. Vì như đã nói, nếu tầng lớp thị dân 400 của các thành phố khác nhau có thể không tìm thấy một thành phố nào để nhìn vào, thì ở tất cả các thành phố lớn cũng như nhỏ, họ có thể nhìn vào tầng lớp được vinh danh toàn quốc, và nhìn vào những người trong số họ có thiên hướng và tiền bạc có thể gia nhập thế giới những người nổi tiếng.

Những gì mà nhiều nhà quan sát địa phương cho là sự suy giảm của tầng lớp thượng lưu thành phố lớn, trên thực tế là sự suy giảm của tầng lớp thị dân 400 với tư cách là tầng lớp có uy tín công chúng rõ ràng nhất.9 Nếu thành viên của 400 không còn là một phần của hệ thống quốc gia, họ phải lui về các đảo nhỏ địa phương yên tĩnh, sống ở một chiều không gian khác với không gian của quyền lực công nghiệp và chính trị. Những người hiện nay đòi hỏi uy tín ở Mỹ phải gia nhập thế giới những người nổi tiếng, hoặc sẽ lu mờ trên vũ đài quốc gia.

Tầng lớp thị dân 400 đạt đến đỉnh cao thanh thế với tư cách đứng đầu hệ thống uy tín quốc gia vào khoảng cuối thế kỷ. Trong những năm 1980 và 1990, các gia đình lâu đời hơn tranh chấp với các gia đình mới nổi, nhưng tới Thế chiến I, các gia đình mới nổi ấy đã vào được hệ thống này. Ngày nay, những người mới giàu vào giai đoạn sau Nội chiến trở thành thành viên của tầng lớp thượng lưu đã được xác lập của các thành phố lớn khác nhau trên cả nước. Nhưng trong những năm 1920 và 1930, như chúng ta đã thấy, những người tranh chấp uy tín mới và hào nhoáng hơn bắt đầu làm lu mờ tầng lớp thị dân 400, vì thế họ không chỉ tranh giành với tầng lớp thượng lưu mới, mà còn với cả những người nổi tiếng của giới giải trí. Thậm chí trước những năm 1920, người ta bắt đầu thường xuyên nghe những lời ca thán và những sự hồi tưởng của thành viên tầng lớp thị dân 400.10 Nhưng tất cả những việc này không hề có ý rằng tầng lớp thị dân 400 không còn nữa. Trên thực tế, một đặc điểm của xã hội cà phê vẫn là “những người có vai vế xã hội nổi tiếng” cũng như “những người nổi tiếng có đầu óc xã hội” có mặt trong hội. Uy tín của tầng lớp thị dân 400 trong xã hội cà phê được bộc lộ rõ trong việc nhiều người của các hội lâu đời hơn và giàu có có thể tham gia, nhưng không quan tâm làm việc đó.11 Những cũng đúng là vị trí của những người cũ không còn vững chắc trong số những người “không quan tâm” tới việc đứng trong hàng ngũ nổi tiếng mới.

Tầng lớp thị dân 400 không suy giảm theo tỉ lệ giống nhau ở tất cả các thành phố lớn. Trung tâm của sự suy giảm, và việc xã hội cà phê thay thế trong con mắt công luận là thành phố New York, và nói chung là ở miền Trung Tây bắt chước miền Đông. Ở Philadelphia và ở miền Nam, sự suy giảm này diễn ra chậm hơn. “Hội” mang nghĩa hoàn toàn khác: “Ở Atlanta, ‘đó là câu lạc bộ mà anh là hội viên’; ở Washington, bất kỳ ‘quan chức nào’ cũng là thành viên; ở Detroit là ‘người trong ngành công nghiệp ô tô’; ở Miami ‘đơn giản là thứ bậc trong Dun & Bradstreet’. Ở Los Angeles, hội mới được kết hợp với khu vực điện ảnh. ‘Điều buộc chúng ta phải thay đổi’, Lynn Spencer, biên tập viên mảng xã hội của Los Angeles Examiner giải thích, ‘là bây giờ khi những người có vai vế ở miền Đông đến miền Tây, họ quan tâm tới việc được thấy các ngôi sao điện ảnh hơn là gặp Hội miền Tây của chúng ta’”.12

Ở New York, bề ngoài thì Hội Knickerbocker cũ hầu như rút khỏi sân khấu xã hội, nhưng ở Chicago vào năm 1954, khoảng 200 người dòng dõi có vai vế xã hội được cho là vẫn có thể có quyền tham dự các tiệc tối, biết rằng Bà Chauncey McCormick – người tổ chức các tiệc tối hoàn hảo trên đĩa mạ vàng và đồ sứ Lowestoft – là Nữ hoàng của Hội mà họ thành lập.13

Tuy nhiên, sự chìm nổi chính trong thân phận đã được hàng loạt phụ nữ, những người được Mỹ ca ngợi, hé lộ:14

1. Kiểu phụ nữ được biết đến như Quý bà Salon – những người hiện ra trước mắt chúng ta qua những trang sách của Marcel Proust – vốn chưa từng được biết đến ở Mỹ. Quý bà Salon là đại diện cho địa vị của gia đình mà bà là chủ; với tư cách nữ chủ nhân, bà ta cân nhắc việc ai được chấp nhận và ai không được chấp nhận tham gia về mặt xã hội. Nếu bà ta sinh con, sẽ có các bảo mẫu riêng, chứ không phải bà ta, nuôi dạy chúng. Và ở salon của bà ta, nơi đám nịnh bợ nói với nhau những lời có cánh để khiến bà ta chú ý, giá trị và ưu điểm của hôn nhân đối ngẫu thường bị bỏ qua. Chủ nghĩa nhục dục trở thành một loại thể thao mang tính cạnh tranh, trong đó phụ nữ và đàn ông chinh phục nhau theo những cách đầy say mê và kích động.

Ngoài những nhân vật lạc loài như Mabel Dodge ở Đại lộ 5 khu hạ và Taos, New Mexico, không có những phụ nữ quản lý salon thực thụ theo nghĩa điều hành chúng như các trung tâm nghệ thuật và tri thức ở châu Âu. Phòng khách của những quý bà xã hội Mỹ nổi tiếng nhất thường gồm toàn đám lui tới vì buồn chán hơn là những trí thức nghiệp dư. Tất nhiên họ gồm “một số người ăn mặc chải chuốt theo kiểu Savile Row và các đại lộ Paris”, nhưng như Dixon Wecter viết, sở trường của họ là rất hay bắt chước những người nổi tiếng, và “tiếng tăm của họ trong đối đáp” thường “dựa vào sự giống nhau giữa nói lắp và trò cười”.15 Kiểu đàn ông của “Hội” đình đám nhất ở Mỹ giai đoạn từ Nội chiến đến Thế chiến I là người biết khiêu vũ – người dẫn nhịp, và vì thế các trao đổi, nói gì tới những dạng hóng hớt nơi salon, chẳng đóng một vai trò đáng kể nào trong đời sống của các quý bà hội hè Mỹ.

Quý bà hội hè, người tổ chức các vũ hội và dàn xếp hôn nhân có lợi cho con gái mình, là nữ hoàng chỉ trong một giai đoạn tương đối ngắn và chỉ trong một nhóm khá nhỏ. Quý bà thời thượng có thể khao khát được mọi người biết đến, nhưng vì là một quý bà thời thượng nên bà ta không có nhiều cơ hội để làm điều đó. Tới những năm 1920, khi truyền thông đại chúng bắt đầu hoạt động với những hệ quả đáng kể, quý bà hội hè biết rằng thời gian ngắn ngủi của họ trên cả nước đã chấm dứt.

2. Nhân vật hàng đầu của tầng lớp thị dân 400 trong những năm 1920 và 1930 là cô gái lần đầu ra mắt. Theo truyền thống, buổi ra mắt nhằm mục đích giới thiệu một thiếu nữ của gia đình tầng lớp cao trước thị trường hôn nhân dành riêng, và việc đó sẽ duy trì được tập hợp các gia đình thượng lưu với tư cách là một giới riêng biệt. Năm 1938, khoảng 1.000 cô gái đã ra mắt, với chi phí trung bình khoảng 8.000 đô-la mỗi người; nhưng đó thực sự không thể trở thành những buổi trình diễn cạnh tranh được với Hollywood. Với tư cách một mô hình, các buổi ra mắt đã giảm, không chỉ do sự cạnh tranh của những cô gái quyến rũ thú vị hơn trong ngành công nghiệp thời trang và xã hội cà phê, mà còn vì vào giữa những năm 1930, tầng lớp thị dân 400, dựa trên dòng dõi gia đình, đã suy giảm tính riêng biệt về xã hội khiến cô gái mới trình làng không có Hội nào để ra mắt. Hoặc chí ít, nó dường như không phải là một Hội được xác định đầy đủ. Tới năm 1938, các biên tập viên của tờ Fortune nhận xét là việc hội những người lịch thiệp biến mất đã bỏ lại đằng sau “những cô gái ăn mặc diêm dúa nhưng không có chỗ nào để đi”.16

Một số cô gái mới ra mắt của những năm 1930 cố cạnh tranh với Hollywood. Họ thuê báo chí đăng ảnh và viết bài về mình trên các báo và tạp chí quốc gia. Elsa Maxwell nói: “cái trò ăn mặc quái dị và thái quá đến mức các tài xế xe tải cũng phải há hốc mồm, nhưng những thợ ảnh nếu có mặt sẽ không chịu bấm máy”.17 Là “những thành viên hấp dẫn của nhóm trẻ trung hơn” quan tâm đến hoạt động từ thiện và đua ngựa, khuôn mặt họ – với làn da “trắng như thạch cao” – xuất hiện, quảng cáo xà phòng trên các tạp chí phụ nữ.18 Mấy cô gái mới ra mắt hạng A không chỉ thường xuyên tới các bar ở khu Bờ Đông, mà còn làm những việc như ma-nơ-canh và thậm chí như nhân viên bán hàng ở những cửa hàng dành riêng. Nhưng chính việc các phương tiện truyền thông quảng cáo và ngành công nghiệp thời trang khai thác họ đã cho thấy sự nhập nhằng về “thân phận xã hội” của họ.

Có lẽ vũ hội riêng tư và quảng cáo phung phí dành cho buổi ra mắt của Brenda Frazier đã cho thấy tầm vóc của người mới ra mắt như một phụ nữ Mỹ được quảng bá cũng như sự hết thời của cái độc quyền cuốn hút ở người mới ra mắt. Ngày nay, một cô gái mới ra mắt không còn thường xuyên “được giới thiệu với xã hội” trong các buổi tiệc riêng tại ngôi nhà xa hoa lộng lẫy của cha mẹ cô ta; cô ta phải xuất hiện cùng 99 cô gái khác trong một buổi khiêu vũ lớn có phí ở khách sạn.19 Việc tổ chức các buổi khiêu vũ có phí đan xen nhau không phải tự dưng “sẽ tạo ra một cô gái mới ra mắt cho dù người tham dự là ai… Có 10 ủy ban kiểm soát việc tiếp cận với buổi ra mắt ở New York, mặc dù một cô gái không cần quá năm ủy ban đồng ý…”20 Những buổi khiêu vũ có phí này đa phần thường gắn với các thư ký xã hội giữ danh sách các cô gái mới lớn, các thiếu nữ, chàng trai đủ tiêu chuẩn, và sắp xếp lễ ra mắt. Các tạp chí kinh doanh cố vấn cho các giám đốc điều hành khi nào và làm thế nào để sắp xếp buổi ra mắt cho con gái của họ, ngay cả khi họ không có tên trong Sổ Đăng ký Xã hội. Nếu giám đốc điều hành thấy ổn, anh ta yên tâm rằng con gái mình “có thể được coi là ra mắt xã hội thành công như một cô gái thuộc dòng dõi cao quý”.21

Vẫn có những buổi ra mắt riêng, nhưng giờ đây ra mắt tập thể chiếm ưu thế, và có lẽ sẽ là thế chừng nào “xã hội như một nhóm được xác định rõ ràng và tổ chức tốt” không tồn tại sau cái năm làm lễ ra mắt. Nhưng cái năm ra mắt ấy vẫn có tầm quan trọng xã hội, cho dù được tiêu chuẩn hóa thế nào, do “mọi thứ” đều phải nhồi nhét vào giai đoạn ngắn này vì sau đó nó sẽ tan rã.22

Và để cô gái hiện đại nổi tiếng hơn về mặt xã hội này có buổi ra mắt nào đó mà có thể khiến cô ta nổi tiếng, thì cô ta phải thực hiện nó ở xã hội cà phê. Và để được nổi tiếng khắp nơi, cô ta phải cạnh tranh với những cô gái quyến rũ khác của xã hội cà phê. Năm 1946, Mona Gardner đưa tin là các thiết chế chuyên nghiệp Conover và Powers “đã đưa hình mẫu tới một đỉnh cao đầy quyến rũ đến mức đàn ông thà có một cô gái Powers hay Conover trong tay, hay trong nhà, hơn là dòng dõi cao quý”.23

3. Ngày nay, ở xã hội cà phê vẫn có mấy chàng trai tóc húi cua từ Đại học Yale và mấy cô gái mới ra mắt, nhưng giờ đây còn có những giám đốc điều hành lắm tiền và Cô gái đặc Mỹ.24 Ở bất kỳ hộp đêm New York nào vào một đêm dài có buổi trình diễn lúc 2 giờ sáng vẫn có thể tìm được một cô người mẫu đang thịnh hành: với khuôn mặt búp bê và thân hình hở hang khêu gợi trước ống kính, một cô gái hơi gầy với nụ cười nhợt nhạt, ánh mắt mệt mỏi, và miệng thường hé mở, thỉnh thoảng cắn nhẹ môi để gây chú ý. Trên thực tế, cô ta hình như vẫn luôn tập luyện cho những giây phút bồn chồn này khi ống kính chĩa vào. Điều kiện cạnh tranh của cô ta hoàn toàn rõ ràng: tư thế chuyên nghiệp của cô ta là tư thế của người phụ nữ với kiểu gợi cảm kiêu kỳ khó chinh phục đã trở thành một lối sống. Nó là cái nhìn đắt giá của một cô gái đắt giá vốn cảm thấy mình đắt giá. Cô ta có cái nhìn của một cô gái biết số phận mình hoàn toàn phụ thuộc – thậm chí dành riêng – trước tác động của cái nhìn ấy đối với một loại đàn ông nào đó.

Đây là nữ hoàng – cô gái đặc Mỹ – dù cô mới được ra mắt hay là người mẫu thời trang hay người giải trí chuyên nghiệp, sẽ thiết lập hình ảnh bên ngoài cũng như lối ứng xử được bắt chước từ hệ thống quyến rũ toàn quốc, với những cô gái được huấn luyện và tuyển chọn cẩn thận cho mấy chương trình thương mại hứa hẹn đầy gợi cảm, cũng như với những cô gái nội trợ trong bếp. Trong khi công chúng, trước sự bắt chước ấy, công khai ủng hộ hình ảnh của cô ta như một loại giới tính rất khác lạ, nó thực sự gây sốc khi thỉnh thoảng hé lộ mục đích thương mại trong lời hứa này. Nhưng làm sao nó có thể khác được? Hình mẫu này không được thêm nhiều tiền. Nhưng cánh đàn ông mà cô ta gặp thì có tiền, và thị hiếu của cô ta nhanh chóng trở nên xa hoa. Cánh đàn ông mà cô gặp kiểm soát các nghề, mà cô thì muốn có một nghề. Cô thuộc về thế giới của các bữa sáng muộn và các bữa trưa kéo dài, nhưng không bị bó buộc vào đó. Cô gái đặc Mỹ đứng trên đỉnh của xã hội cà phê, và chúng ta phải nhớ xã hội cà phê là một hệ thống kinh doanh lợi nhuận, được các giám đốc điều hành lắm tiền ủng hộ. Và vì thế đám bắt chước nữ hoàng đôi khi trở thành những cô gái tiêu xài.25 Không có “người phụ nữ Mỹ mới nào của kỷ nguyên Theodore Dreiser đã biết cũng như cô gái đặc Mỹ nào đang biết rằng đồng tiền tội lỗi có thể dễ dàng dẫn tới thành công”.

Công chúng hoàn toàn quen với tư tưởng về tệ nạn, nhưng họ thích nghĩ là nó chỉ liên quan tới đám trai nhà giàu nhàn rỗi và đám gái quê nghèo khổ. Tuy nhiên, những nam giới liên quan đến tệ nạn của xã hội cà phê lại không phải là đám trai nọ; họ không nhàn rỗi; bản thân họ không cần sự giàu có; và họ không quan tâm đến đám gái quê nghèo khổ hay thơ ngây. Những nữ giới liên quan chắc chắn không phải là mấy cô gái; họ có thể đến từ các thành phố nhỏ hơn, nhưng hiện giờ họ đúng là đang ở thành phố lớn; họ không ngây thơ, và lại càng không nghèo. Người ta dễ quên cái góc khuất quyến rũ của xã hội cà phê: đơn giản đó là một ngành nghề dịch vụ về sự trụy lạc. Những người tham gia – những chủ nhà chứa, gái điếm, khách hàng, họ mua và bán các kiểu dịch vụ nhục dục đủ loại – thường được những người trong giới của họ biết đến như những người hoàn toàn khả kính. Và cô gái đặc Mỹ, như trong ảnh hay người thật, thường có giá và là người giúp việc không thể thiếu với người bán hàng vĩ đại ở Mỹ.

Trong số những người Mỹ được vinh danh chẳng có ai nổi bật bằng cô gái trẻ. Như thể người Mỹ đã vẽ chân dung cô ta giống Nữ hoàng. Ở mọi nơi người ta đều nhìn thấy sinh vật nhỏ bé hào nhoáng ấy, lúc rất trẻ lúc già hơn một chút, nhưng luôn phải tưởng tượng, luôn dưới hình dạng Cô Gái. Cô ta bán bia và cô ta bán sách, thuốc lá, quần áo; tối tối cô ta xuất hiện trên màn hình tivi, và tuần nào trên mọi trang tạp chí, trên cả phim ảnh, đều có cô ta.

3.

Hãy lưu ý rằng từ khi có danh sách dự tiệc hồi thế kỷ XVIII của Bà John Jay, thì giới tinh hoa chính trị, quân sự và kinh tế vẫn chưa trùng khớp với những người có địa vị xã hội cao. Điều này hiện nay được phản ánh rõ trong Xã hội Washington, DC. Ở một mức độ, tầng lớp thị dân 400 ở Washington chỉ là một nhân tố trong đời sống xã hội của Điện Capitol, và trên thực tế, nó đã bị lu mờ và bị vượt qua bởi Xã hội công quyền, đặc biệt là Dãy Sứ quán dọc Đại lộ Massachusetts. Nhưng không phải mọi quan chức đều nhìn nhận Xã hội này một cách nghiêm túc, và một số còn né tránh nó; hơn nữa, các quan chức chủ chốt, bất kể phẩm chất xã hội thế nào, đều phải được mời, và xét thực tế chính trị, thì tỉ lệ tham gia cao.26

Nếu xã hội cà phê và những thứ mà nó đại diện đã xâm nhập và làm phân tâm Xã hội New York, thì uy lực của chính trị và việc tham gia của chính giới đã làm Xã hội khó duy trì ở Washington. Không gì có thể được gọi là xã hội cà phê ở Washington; những việc quan trọng lại ở nhà riêng hoặc nơi ở của các quan chức, và tinh vi nhất là ở các sứ quán. Trên thực tế, thực sự không có đội ngũ vững chắc của Xã hội ở Washington, nơi có quan chức nhà nước và chính trị gia, các nữ chủ nhân có gia đình và người giàu, các quả phụ biết cách làm và các đại sứ với những thông điệp phi chính thức để chia sẻ.

Nhưng uy tín là cái bóng của tiền bạc và quyền lực. Ở đâu có hai thứ này, ở đó có uy tín. Giống như thị trường xà phòng hay ô tô quốc gia và vũ đài mở rộng của quyền lực liên bang; khu vực đổi tiền lấy uy tín quốc gia đã phát triển, dần được củng cố thành một hệ thống quốc gia thực sự. Vì những người thuộc giới chính trị, kinh tế, và quân sự cao hơn là một giới tinh hoa có tiền và quyền lực, nên họ tích lũy uy tín cao hơn mức bình thường đáng kể; tất cả họ đều có giá trị quảng cáo và một số trong đó là những người nổi tiếng thực sự; do đặc điểm vị trí của họ và bằng các cách thức quan hệ công chúng có ý thức, họ ngày càng cố làm cho tên tuổi của mình được chú ý, hành động của mình được chấp nhận, các chính sách của mình được dân chúng ủng hộ. Và hơn hết, họ có xu hướng trở thành những người nổi tiếng quốc gia.

Thành viên giới tinh hoa quyền lực nổi tiếng vì những vị trí họ nắm giữ và các quyết định họ đưa ra. Họ là những người nổi tiếng vì họ có uy tín, và họ có uy tín vì người ta nghĩ họ có quyền lực hoặc giàu có. Cũng đúng là họ phải bước vào thế giới quảng cáo, trở thành chất liệu cho truyền thông đại chúng, nhưng họ bị tìm kiếm như chất liệu bất kể những gì họ làm cho và làm vì truyền thông đại chúng này.

John Galbraith đã nhận xét,27 uy tín của các nghị sĩ được xếp hạng theo số phiếu bầu mà họ kiểm soát được và những ủy ban mà họ tham gia. Tầm quan trọng của một quan chức được tính theo số người làm việc dưới quyền mình. Uy tín của doanh nhân ít được đo đếm bằng tài sản hay thu nhập của anh ta – tất nhiên cho dù những thứ này quan trọng – hơn là bằng quy mô kinh doanh của anh ta. Anh ta vay mượn uy tín của mình từ quyền lực của công ty được đo bằng quy mô của nó, và từ vị trí của chính anh ta trong hệ thống ấy. Một doanh nhân nhỏ làm ra 1 triệu đô-la một năm không quan trọng và không có uy tín quốc gia bằng người đứng đầu một tập đoàn lớn chỉ làm ra 200.000 đô-la một năm. Tất nhiên, trong hàng ngũ quân sự, tất cả những việc này diễn ra chính thức và cứng nhắc.

Vào cuối thế kỷ này, việc quốc gia hóa địa vị đồng nghĩa với việc có những nhóm tinh hoa đang nổi lên khiến tầng lớp thượng lưu địa phương ở mọi thị trấn và thành phố của đất nước phải tự so sánh, và khi làm vậy, họ đi đến chỗ nhận ra mình chỉ có vị trí cao nhất ở địa phương. Bây giờ, sau 50 năm, điều này vẫn có nghĩa như vậy, và còn hơn thế nhiều. Vì sự khác biệt giữa thời đại đó với thời đại chúng ta là sự xuất hiện của truyền thông đại chúng, phương tiện đòi hỏi chính và thậm chí là thứ tạo ra những cái được đòi hỏi. Từ sự trùng khớp của truyền thông đại chúng và tổ chức lớn, đã xuất hiện uy tín của giới tinh hoa quốc gia. Các phương tiện truyền thông đại chúng quốc gia này là những kênh qua đó những người trên đỉnh có thể với xuống dân cư bên dưới. Quảng cáo liên tục, kỹ thuật xây dựng hình ảnh, và đòi hỏi tham lam của truyền thông liên tục đăng tải đã đặt mọi sự chú ý vào những người này, đến mức không tầng lớp cao hơn nào ở bất kỳ quốc gia nào trong lịch sử thế giới từng được chú ý đến như thế.

Bản thân các thiết chế lớn là những thế giới uy tín được phân thứ hạng. Chúng được phân theo cấp bậc chức vụ, mỗi cấp bậc đều có uy tín phù hợp. Chúng tạo thành một hệ thống những người mà do đào tạo và vị trí nên luôn đặt chúng lên trên, và tôn trọng đúng lúc những người chỉ huy có quyền lực cực lớn về chúng như vậy. Không ai có thể có được một nhóm người dưới có tổ chức như thế, và có được quyền chỉ huy này mà đội ngũ ấy mang đến, mà lại không có được uy tín giữa những người trực thuộc các thiết chế lớn.

Thay vì các đầy tớ là một loạt thư ký riêng; thay vì ngôi nhà cổ xinh đẹp là văn phòng lát gỗ; thay vì xe riêng là xe limousine của công ty, là lái xe riêng của công ty, là đội xe mô tô của Không lực. Tất nhiên, thường thì có cả ngôi nhà cổ xinh đẹp lẫn văn phòng lát gỗ. Nhưng uy tín của giới tinh hoa trước hết là uy tín của văn phòng mà họ đứng đầu hơn là uy tín của gia đình mà họ thuộc về.

Vị trí nắm giữ trong công ty quốc gia trở thành cơ sở chủ yếu cho các đòi hỏi địa vị. Công ty giờ là trung tâm quyền lực có tổ chức của các tầng lớp hữu sản; giới tinh hoa sở hữu và quản lý thuộc tầng lớp thượng lưu thành phố lớn cũng như thành viên của xã hội địa phương hiện có xu hướng trông đợi vào công ty trong việc đòi hỏi và chuyển giao uy tín cho nhau, và từ đó họ có được nhiều đặc quyền địa vị để thụ hưởng.i Ở nội bộ công ty và giữa các công ty với nhau cũng như trên toàn đất nước nói chung, họ giành được uy tín cho vị trí của mình.

i. Xem Chương 7: Giới điều hành giàu có.

Khi quốc gia–dân tộc được mở rộng, những người nắm giữ các vị trí chỉ huy trong chính quyền từ “các chính trị gia bẩn thỉu đơn thuần” biến thành các chính khách và nhà quản lý có uy tín. Tất nhiên, đúng là những đòi hỏi địa vị của các chính trị gia phải được kiềm chế cẩn thận: các nhân vật chính trị cao cấp, ngay cả khi đi ngược lại với tính chất địa vị của họ, đều phải học để có tác phong bình dân, và tách khỏi lập trường mang tính quy tắc lễ nghi, dân dã trong cách nói năng và lối sống. Nhưng khi quyền lực của các thiết chế chính trị trở nên lớn hơn, những người trên đỉnh trở thành những người nổi tiếng trong hệ thống uy tín quốc gia thì cũng rất khó cưỡng lại được.

Khi các quân nhân trở nên có quyền lực hơn trong chiến tranh và ở những thời kỳ gần như chiến tranh, họ cũng gia nhập hệ thống uy tín quốc gia mới. Cũng như cảnh sát, họ có vai trò quan trọng như vậy vì một thực tế đơn giản: bạo lực là sự hỗ trợ cuối cùng của quyền lực và là cách thức cuối cùng của những người muốn giành được nó. Chỉ khi cách mạng hay tội ác đe dọa đảo lộn trật tự trong nước mới thấy cần đến cảnh sát trưởng, và chỉ khi ngoại giao và chiến tranh đe dọa trật tự quốc tế mới thấy cần đến các tướng lĩnh và đô đốc, người ta nhận ra họ luôn là những nhân tố không thể thiếu được của trật tự quyền lực bao trùm trong và giữa các quốc gia trên thế giới.

Một quốc gia trở thành cường quốc lớn chỉ với một điều kiện: đó là tổ chức quân sự và nguồn lực của quốc gia đó thực sự đủ sức để có thể đe dọa tiến hành chiến tranh mang tính quyết định. Trong trật tự thứ hạng của các quốc gia, một quốc gia phải chiến thắng một cuộc chiến tranh lớn để trở nên thực sự vĩ đại. Đó là sức mạnh hiệu quả của thứ mà theo một đại sứ, là phản ánh khá trực tiếp việc vị tướng vĩ đại thế nào, lực lượng chiến đấu đứng sau anh ta hùng hậu và hiệu quả ra sao. Sức mạnh quân sự quyết định thế chính trị của các quốc gia, tới mức chủ nghĩa dân tộc được tôn trọng, tới mức các tướng lĩnh và đô đốc chia sẻ một cách kiên định về hệ thống danh dự quốc gia.

Uy tín công chúng của những thiết chế đa dạng này có sự khác biệt, và uy tín giới tinh hoa của chúng cũng vậy. Ví dụ, uy tín của cơ quan chính quyền và địa vị quân sự là cao hơn trong thời gian chiến tranh, khi các giám đốc điều hành kinh doanh trở thành những người nhận lương 1 đô-la mỗi năm và trở thành những đại tá ngành đường sắt, và tất cả các nhóm tập hợp sau nhà nước quân sự đang tham chiến. Nhưng khi mọi việc lại hoạt động bình thường, khi doanh nghiệp rời chính phủ sang các lĩnh vực khác, thì địa vị của các cơ quan chính quyền và của giới quân sự thường bị gièm pha, vì uy tín của công chức bị suy giảm trước những ưu ái cho kinh doanh lớn.

Trong những năm 1920, Chủ tịch General Electrics rõ ràng được coi là một người dư sức làm Tổng thống Mỹ,i và ngay cả trong những năm 1930, thành viên nội các Mỹ không phải luôn được đặt ngang hàng với thành viên của các gia đình rất giàu.ii Nhưng việc thiếu tôn trọng các văn phòng chính trị này khi so với vị trí cao của công ty đang thay đổi và sẽ thay đổi nhiều hơn – vì một vài giới tinh hoa trở nên gần hơn với nhà nước, và tất cả họ đều biết rõ hơn cách sử dụng phương tiện quảng cáo mà quyền lực của họ có thể mua, chỉ huy, hoặc tận dụng nó. Những người mà quyền lực hoặc của cải vượt xa danh tiếng của mình sẽ lại càng sẵn sàng can dự vào các phương tiện quảng cáo. Họ ngày càng xuất hiện nhiều trước micrô và ống kính máy quay cũng như trong các cuộc họp báo.31

i. “… Trong giới nòng cốt gồm các cộng sự kinh doanh và luật pháp”, Ida Tarbell nhận xét về Owen D. Young, “giữa lúc mọi người đồng ý rằng ông ta sẽ là một ‘tổng thống vĩ đại’ vì có cảm giác rằng ông ta là một công bộc có giá trị quá lớn, thì một người đã nói với tôi, ông ta bị ‘chiếc ghế tổng thống làm hỏng’… Những người ngưỡng mộ ông ta cũng có suy nghĩ đó: Will Rogers muốn ông ta ‘tỏ ra đầy hãnh diện’; Tiến sĩ Nicholas Murray Butler khi giới thiệu ông ta vào mùa thu năm 1930 tại một bữa tiệc tối vinh danh đã nói: ‘Vị khách danh dự của chúng ta là một công bộc, mặc dù ông không nắm chức vụ nào. Việc vị công bộc ấy có nắm chức vụ hay không chẳng quan trọng, và nếu vị công bộc ấy tình cờ có chức vụ, có thể sẽ làm giảm bớt khá nhiều khả năng phục vụ cộng đồng của ông’”.28

Ông Young tuyên bố trong thuyết siêu hình kinh tế của mình vào năm 1931: “Có lẽ cần phải có một số trò vui để sân khấu trở nên hiệu quả đối với sự vận hành của chính phủ dân chủ. Thế giới đã biết là nó có thể chấp nhận một số trò vui trong chính trị. Nó đang làm mọi người thức tỉnh để nhận ra rằng không thể có trò đùa trong kinh tế… Chính trị đôi lúc có thể tỏ ra quyến rũ trên sân khấu, nhưng thường hờn dỗi và nhỏ mọn trong phòng thay đồ… Từ kinh nghiệm chục năm qua, rõ ràng là cần phải giữ gìn bộ máy kinh tế của chúng ta và đặc biệt là nền tài chính của chúng ta để không bị chính trị thống trị và kiểm soát”.29

ii. Vì thế Harold Ickles viết về “chuyến thăm cấp nhà nước của các vị đứng đầu một thực thể chính trị tới một thực thể chính trị khác” như sau: “Chỉ một số ít được chọn được yêu cầu ngồi dưới mái hiên nơi phần lớn thời gian Vua và Hoàng hậu ở, và Jim Farley rõ ràng là thành viên Nội các duy nhất, ngoài gia đình Hull, được coi là xứng đáng có tên trong danh sách được chọn. Nhưng J. P. Morgan, John D. Rockefeller, Jr., và Bà Vanderbilt, vv. cũng có mặt ở đó. Những thành viên còn lại của Nội các cùng đám dân thường khoảng 1.500 người vật vờ trên bãi cỏ, và những lúc nghỉ giữa chừng Vua và Hoàng hậu cũng chẳng hề ân cần xuống chỗ đám đông cúi chào chỗ này chỗ kia và được giới thiệu với một số người cao cấp hơn được chọn”.30

4.

Những người quen với hành động nhân đạo, chúng ta sẽ gọi như thế, thường e ngại từ “uy tín”; họ biết gốc của từ này có nghĩa là hoa mắt với những trò ảo thuật. Uy tín thường được cho là một thế lực huyền bí. Gustave Le Bon có lần nhận xét: “Dù quyền lực thống trị trên thế giới là gì đi nữa, dù đó là các ý tưởng hay con người, thì nó phần lớn tăng cường quyền lực bằng phương tiện của thế lực không cưỡng được thể hiện trong từ ‘uy tín’ đó… Thực tế thì uy tín là một kiểu thống trị mà một cá nhân, một công việc, hay một ý kiến diễn ra trong suy nghĩ của chúng ta…” Sự thống trị này “làm tê liệt các giác quan quan trọng của chúng ta” khiến chúng ta “kinh ngạc và tôn trọng…”32

Ông Gladstone thích từ “danh dự” hơn là “uy tín”. Nhưng tất nhiên, như Harold Nicolson đã lưu ý,33 từ “uy tín” có nghĩa khác nhau ở một số nước của thế giới phương Tây.i Hơn nữa, những người có quyền lực không muốn tin rằng uy tín chỉ là thứ gì đó tốt đẹp dành cho giới quyền lực. Họ muốn uy tín của mình hàm ý rằng những người khác sẵn sàng tin vào quyền lực của họ mà “không cần quyền lực đó phải được thể hiện hoặc thực thi”. Nhưng khái niệm này vẫn không đầy đủ cũng không thỏa đáng. Thực tế, đây là một khái niệm về uy tín rất thuận lợi cho giới đã có quyền lực – những người duy trì nó không tốn kém, không phải dùng đến sức mạnh. Và tất nhiên, nó thích hợp cho những người tin rằng danh tiếng của họ dựa trên các đức tính nhã nhặn của họ hơn là quyền lực quá khứ.

i. Ở Pháp, “uy tín” về mặt cảm xúc gần với gian lận, mánh lừa đảo, hoặc ít nhất cũng là thứ ngẫu nhiên. Ở Ý cũng vậy, từ này thường được dùng để nói về cái gì đó “gây hoa mắt, lừa dối hoặc thần kỳ”. Còn ở Đức, nó hoàn toàn là một từ nước ngoài, gần với từ Anshen trong tiếng Đức nghĩa là “kính trọng”; hay gần với từ der Nimbus nghĩa là “quyến rũ”; hoặc nó là một biến thể của “danh dự quốc gia”, với sự ngang ngạnh đến cuồng loạn ở mọi lĩnh vực liên quan đến những từ đó.

Nhưng đúng là sức mạnh của súng đạn và tiền bạc không phải lúc nào cũng mang lại quyền lực. Danh tiếng đôi lúc phải pha trộn với quyền lực để tạo nên uy tín. Một giới tinh hoa không thể có uy tín mà không cần quyền lực; nó không thể giữ được uy tín mà không cần danh tiếng. Quyền lực và thành công trong quá khứ tạo nên danh tiếng, qua đó nó có thể thành công trong một thời gian. Nhưng nó không thể để quyền lực của một giới tinh hoa dựa trên mỗi danh tiếng mà tồn tại được nữa trước danh tiếng dựa trên quyền lực.

Nếu uy tín của giới tinh hoa chứa đựng một yếu tố rộng lớn về danh tiếng đạo đức, thì họ có thể duy trì chúng ngay cả khi nếu họ bị mất đi quyền lực đáng kể; nếu họ có uy tín mà không có chút danh tiếng, thì uy tín của họ có thể bị hủy hoại thậm chí bởi một sự suy giảm quyền lực tương đối và tạm thời. Có lẽ đó là những gì đã xảy ra đối với các xã hội địa phương và tầng lớp thị dân 400 của Mỹ.

Trong lý thuyết của mình về uy tín Mỹ, Thorstein Veblen, vốn quan tâm hơn tới sự hài lòng về tâm lý, có xu hướng bỏ qua chức năng xã hội của nhiều thứ mà ông mô tả. Nhưng uy tín không chỉ là thứ vớ vẩn xã giao làm hài lòng bản ngã cá nhân, mà trước hết có chức năng thống nhất. Nhiều hiện tượng xã hội mà Veblen cảm thấy nực cười – trên thực tế hầu hết là “ứng xử địa vị” – góp phần dung hòa giới tinh hoa của nhiều thang bậc và vùng miền khác nhau. Những nơi có địa vị là địa điểm gặp gỡ của giới tinh hoa khác nhau nắm quyền quyết định, và các hoạt động vui chơi là một cách để có được sự phối hợp giữa các bộ phận và yếu tố khác nhau của tầng lớp thượng lưu.

Giống như các gia đình dòng dõi và trường dành riêng, những hoạt động về địa vị cũng cung cấp một thị trường hôn nhân, chức năng của nó còn trên cả hài lòng vì sự sang trọng được trưng ra, những giò phong lan vàng sẫm và satin trắng: chúng góp phần giữ cho tầng lớp hữu sản nguyên vẹn và không bị phân tán; qua sự độc quyền của con trai và con gái, neo chặt tầng lớp vào tính hợp pháp của dòng máu.

Tính riêng biệt “hợm hĩnh” bảo đảm sự riêng tư cho những người có thể đủ sức làm điều đó. Gạt bỏ người khác cho phép tầng lớp cao và có quyền lực thiết lập và duy trì một loạt thế giới riêng, trong đó họ có thể luận bàn về những vấn đề liên quan đến việc đào tạo con cái một cách phi chính thức cho tâm lý ra quyết định. Bằng cách này, họ hòa trộn quá trình ra quyết định chung với sự nhanh nhạy phi chính thức, và vì thế định hình tính cách của giới tinh hoa.

Còn một chức năng khác của uy tín và hành xử địa vị – điều quan trọng nhất hiện nay. Uy tín là trụ cột của quyền lực, biến nó thành quyền hành, và bảo vệ nó trước thách thức xã hội. Le Bon nhận xét: “Uy tín mà không có thành công sẽ biến mất trong một thời gian ngắn. Nó cũng có thể bị xói mòn khi bị bàn tán nhiều, nhưng chậm hơn… Ngay khi bị bàn tán, uy tín sẽ không còn là uy tín. Thần linh và những người giữ được uy tín của mình lâu dài không bao giờ tha thứ cho việc bàn tán. Để được đám đông ngưỡng mộ, phải giữ khoảng cách”.34

“Quyền lực vị quyền lực” về mặt tâm lý là dựa trên sự hài lòng về uy tín. Nhưng Veblen liên tục cười giễu đám người hầu, bầy chó, phụ nữ, và các môn thể thao của giới tinh hoa, rằng ông thấy hoạt động quân sự, kinh tế, và chính trị của họ thật đáng buồn cười. Tóm lại, ông đã không thành công trong việc kết nối quan điểm về quyền lực của họ trước quân đội và nhà máy với những gì ông hoàn toàn đúng khi tin đó là mấy việc nực cười của họ. Theo tôi, ông hoàn toàn không đủ nghiêm túc về vấn đề địa vị bởi ông không thấy tầm quan trọng thực sự và phức tạp của nó với quyền lực. Ông thấy “các tầng lớp được duy trì” và “dân cư bên dưới”, nhưng vào thời ông, ông không thể thực sự hiểu được uy tín của giới tinh hoa quyền lực.35

Tâm điểm trong khái niệm về uy tín của Veblen và kể cả một số từ ngữ về nó, đã được John Adams đưa ra vào cuối thế kỷ XVIII.36 Nhưng việc John Adams đã thấy trước ý kiến của Veblen không có nghĩa là phản đối Veblen, vì luận thuyết của ông về cơ bản không phải là phần kéo dài của tri thức thế giới, đã được biết từ lâu và có lẽ thường được nói tới, mà là được Veblen đề cập dưới hình thức ấn tượng và đôi khi có thể được giới học thức tán đồng? Tuy nhiên, Adams đã đi xa hơn Veblen ít nhất ở hai khía cạnh: Về mặt tâm lý, ông sắc sảo hơn – và phức tạp hơn; trong những bình luận của ông, chúng ta cũng gặp một số đoạn trong đó ông cố gắn các hiện tượng địa vị, vốn được xem là thực tế của đời sống xã hội và cá nhân, với lĩnh vực chính trị mà thế hệ ông quen coi là vấn đề xây dựng hiến pháp. Adams hiểu hệ thống địa vị của một quốc gia theo cách mà Veblen không hiểu, là phù hợp về chính trị, và về điểm này thì tốt hơn là chúng ta nghe theo John Adams:

“Thường nói, khi hấp hối, chức tước là vô nghĩa. Có thể là thế. Nhưng không phải nó cũng cho thấy sự phù phiếm của giàu sang, quyền lực, tự do, và mọi thứ trần tục khác đó sao?… Vì thế, liệu có thể suy ra là danh tiếng, tự do, tài sản và cuộc sống sẽ luôn bị coi thường và thờ ơ? Chẳng lẽ luật pháp và chính phủ, vốn điều phối những thứ trần tục sẽ bị bỏ mặc, vì chúng xuất hiện như những thứ phù hoa vào phút lâm chung ư?

“… Phần thưởng… trong cuộc đời này, là sự kính trọng và ngưỡng mộ của người khác – thờ ơ và khinh bỉ chính là sự trừng phạt – điều mà không ai có thể tưởng tượng lại không thực như mấy thứ kia. Khát khao được người khác kính trọng cũng thực như phản ứng tự nhiên là đói – còn sự thờ ơ và khinh bỉ của thế giới gây đau đớn nghiêm trọng như bị gút hay sỏi thận… Mục đích chính của chính quyền là điều tiết cảm xúc này, đến lượt nó lại trở thành một phương tiện chính của chính quyền. Nó là công cụ thích hợp duy nhất của trật tự và cai trị trong xã hội, và chỉ nó mới điều khiển được hiệu quả việc tuân thủ luật pháp, vì nếu không có nó thì dù là con người hay quân đội thường trực cũng không bao giờ tạo ra nổi hiệu quả to lớn đó. Mọi phẩm chất cá nhân, và mọi phước lành của cải, đều được đánh giá tương xứng với khả năng thỏa mãn lòng khát khao được tôn kính, đồng cảm, ngưỡng mộ và chúc mừng của công chúng…

“Cơ hội nói chung sẽ kích thích tham vọng cao hơn; và ngay cả khi không thể xảy ra trường hợp ngoại lệ đối với quy tắc này, người ta vẫn luôn nghi ngờ và hiểu rõ mối nguy hiểm trong những hoàn cảnh như vậy, từ những nguyên nhân như vậy. Chúng ta có thể sớm thấy một hình thức chính quyền, trong đó mọi cảm xúc đều có đối trọng thích hợp, một mình nó có thể khiến công chúng tránh được sự nguy hiểm và lừa dối bởi những ganh đua, tị nạnh, ghen ghét và thù hận.”

Vậy lý thuyết của Veblen về địa vị phải nói gì về những hoạt động của nền kinh tế chính trị? Tầng lớp thị dân 400 mà Veblen viết đã không trở thành trung tâm của hệ thống uy tín quốc gia. Giới nổi tiếng chuyên nghiệp của truyền thông đại chúng không có quyền lực thuộc loại ổn định và trên thực tế nằm trong số những nhân vật sớm nở tối tàn mà chúng ta tán dương.

Nhưng có một đòi hỏi của giới tinh hoa về kiểu tổ chức nào đó có uy tín lâu dài và ổn định, điều mà phân tích của Veblen đã bỏ qua. Nó là một “nhu cầu” hoàn toàn có ý thức và hoàn toàn sâu sắc của giới tinh hoa giàu có, đặc biệt là giới tinh hoa quyền lực ở Mỹ hiện nay.

Trong suốt thế kỷ XIX, cả giới tinh hoa chính trị và quân sự đều không thể tự thiết lập một cách vững chắc cương vị đứng đầu hoặc thậm chí gần như là cương vị đứng đầu của hệ thống uy tín quốc gia. Những gợi ý của John Adams theo hướng đó đã không được chấp nhận.37 Các thế lực khác và không một hệ thống khác biệt và vinh danh chính thức nào đã ra lệnh như vậy cho chính thể Mỹ. Giới tinh hoa kinh tế – có ý nghĩa độc nhất vì chính lý do này – đã vươn lên nắm quyền lực kinh tế do đó làm đảo lộn những nỗ lực liên tục để làm nên địa vị quốc gia dựa trên dòng tộc lâu bền.

Nhưng trong 30 năm qua, đã có các dấu hiệu cho thấy một sự sáp nhập địa vị trong giới tinh hoa kinh tế, chính trị, và quân sự. Là giới tinh hoa quyền lực, giống như những người có quyền lực ở khắp nơi đều luôn tìm kiếm, họ bắt đầu tìm cách gia cố quyền lực của mình bằng mạng lưới địa vị đầy quyền thế. Họ bắt đầu củng cố các đặc quyền địa vị mới của mình – đại chúng hóa các khoản chi tiêu, nhưng cuộc sống lại bắt rễ sâu trong lối sống công ty của mình. Khi bắt đầu nhận thức đầy đủ hơn vị trí của mình trong thế giới văn hóa các quốc gia, liệu họ sẽ hài lòng làm những chú hề và nữ hoàng – giới nổi tiếng chuyên nghiệp – đại điện cho nước Mỹ của mình trước thế giới không?

Những gì Horatio Alger nói vẫn còn đúng, nhưng chẳng lẽ một ngày nào đó, những người Mỹ nổi tiếng lại không thực sự trùng khớp với những người quyền lực nhất trong họ? Các nghi lễ của lãnh đạo dân chủ rất được mong đợi, nhưng chẳng phải sẽ tới lúc sự hợm hĩnh trở nên chính thức và dân tình giật mình khi bị phân thứ hạng đó sao? Nếu không tin điều ấy, có vẻ sẽ là phá bỏ tất cả những gì phù hợp trong lịch sử nhân loại. Nhưng mặt khác, thuật hùng biện tự do – như một chiếc áo khoác cho quyền lực thực sự – và giới nổi tiếng chuyên nghiệp – không màng địa vị – sẽ cho phép giới tinh hoa quyền lực dễ dàng đứng ngoài ánh đèn sân khấu. Việc này chẳng hề chắc chắn, chỉ vào điểm giao cắt này của lịch sử, họ mới không hoàn toàn hài lòng với phần còn lại không nổi tiếng.

Trong lúc đó, những người Mỹ nổi tiếng bao gồm cả kẻ tầm thường cũng như kẻ nhẫn tâm. Phía sau những Tên tuổi ấy là các hình ảnh xuất hiện trên báo lá cải và trên phim ảnh, trên đài phát thanh và truyền hình – và đôi khi không được trưng ra mà chỉ là tưởng tượng. Vì giờ đây mọi tầng lớp cao hơn được tầng lớp thấp hơn coi là nổi tiếng. Trong thế giới những người nổi tiếng, qua lăng kính phóng đại của truyền thông đại chúng, đàn ông và phụ nữ giờ đây là ống kính vạn hoa của những hình ảnh muôn màu.

Ở trung tâm New York, trên một con phố ngắn với đầu này là nghĩa trang và đầu kia là sông, người giàu có bước ra từ những xe limousine của công ty. Trên đỉnh bằng phẳng của một ngọn đồi ở Arkansas, cháu nội của một tỉ phú quá cố đang xây dựng một trang trại với sự hăng say của một cậu học trò.38 Sau chiếc bàn gỗ gụ ở phòng họp kín của Thượng viện Mỹ, bảy thượng nghị sĩ đang chúi đầu về phía ống kính truyền hình. Ở Texas, nghe nói một ông trùm dầu mỏ đang kiếm được 200.000 đô-la một ngày.[39] Đâu đó ở Maryland, những người mặc áo khoác đỏ đang cùng đàn chó đi săn; trong một căn hộ trên đại lộ Park, con gái một chủ mỏ, lấy chồng được 20 tháng, vừa quyết định chấp nhận ly hôn với số tiền 5,[5] triệu đô-la.40 Ở Kelly Field, vị tướng bất cẩn rảo bước giữa mấy hàng người đứng cứng đờ đau đớn; trên phố 57, cánh phụ nữ sang trọng đang ngắm mấy ma-nơ-canh căng tràn. Giữa Las Vegas và Los Angeles, người ta phát hiện một nữ công tước sinh ra ở Mỹ chết trong toa xe lửa, nằm sõng soài trong chiếc áo lông chồn dài bên cạnh mớ trang sức trị giá 250.000 đô-la.41 Ngồi ở Boston, ban giám đốc ra lệnh di chuyển ba nhà máy công nghiệp, không mang theo công nhân, tới Nashville. Và ở Washington, DC., một chính trị gia điềm đạm, vây quanh là các trợ lý quân sự và cố vấn khoa học cao cấp, lệnh cho một phi đội Mỹ bay tới Hiroshima.

Ở Thụy Sĩ là những người không bao giờ biết đến mùa đông trừ dịp được chọn cho thể thao, còn ở các đảo phía nam là những người không bao giờ toát mồ hôi dưới mặt trời trừ lúc thư nhàn của họ vào tháng 2. Trên toàn thế giới, giống như đấng sáng tạo, là những người mà do đi lại nhiều có thể điều khiển các mùa, và vì có nhiều nhà điều khiển cảnh quan họ sẽ thấy mỗi sáng hay chiều khi thức dậy. Đây là rượu whiskey lâu năm và tệ nạn mới; cô gái tóc vàng với đôi môi ướt át, luôn sẵn sàng đi vòng quanh thế giới; những chiếc Mercedes màu bạc leo quanh khúc cua sườn núi, tới nơi nó muốn tới và lưu lại chừng nào nó muốn. Từ Washington, DC., và Dallas, Texas, có tin là 103 phụ nữ mỗi người bỏ ra 300 đô-la cho một thỏi son vàng. Trên một du thuyền với 10 thủy thủ, đâu đó ngoài khơi vùng Keys, một người đàn ông có danh tiếng nằm trên giường và lo lắng về bản thông báo từ văn phòng New York của ông ta nói về việc các nhân viên của Cục Thuế Nội địa lại bắt đầu liên tục tới.

Đây là các quan chức bên mấy chiếc bàn lớn với bốn điện thoại, các đại sứ trong mấy phòng khách nói chuyện sôi nổi nhưng hời hợt. Đây là những người đi ô tô từ sân bay tới, có cảnh vệ ngồi cạnh tài xế, hai bên có đoàn mô tô hộ tống, và một đoàn xe khác chạy phía sau. Đây là những người mà hoàn cảnh của mình khiến họ phụ thuộc vào thiện chí của người khác, không bao giờ chờ đợi ai nhưng người khác luôn phải chờ đợi. Đây là những VIP mà khi chiến tranh đến và đi, co rúm trên chiếc xe jeep của vị Tướng. Đây là những người đã được thăng chức, được nêu tên là những nhân viên xuất sắc. Nghe âm thanh trong giọng nói của họ, rõ ràng họ đã được đào tạo, cẩn thận nhưng ngẫu hứng, để trở thành một ai đó.

Đây là tên tuổi, khuôn mặt, và giọng nói luôn xuất hiện trước mắt bạn, trên báo chí và trên đài phát thanh, trên các bản tin và trên màn hình tivi – cũng là những tên tuổi và khuôn mặt bạn không biết, thậm chí từ một khoảng cách, mà theo các nguồn thạo tin cho biết, họ là người thực sự quản lý mọi việc, nhưng bạn không bao giờ có thể chứng minh điều đó. Đây là những người được cho là đáng chú ý: bây giờ họ là tin tức, sau này họ sẽ là lịch sử. Đây là những người sở hữu một hãng luật và bốn nhân viên kế toán. Đây là những người có tay trong. Đây là tất cả các loại hàng đắt tiền mà tầng lớp giàu có dường như bị phụ thuộc. Đây là tiền bạc nói giọng trầm khàn hoặc mượt mà của tiền mặt, quyền lực, danh vọng.