Alan là một thanh niên cao gầy, diện bộ tây trang thẳng thớm, song gương mặt lại có vẻ hơi tái nhợt. Nghe nói cha cậu ta chỉ là một thương nhân nhỏ, đã qua đời từ lâu, nhà chỉ còn lại người mẹ đau ốm, không có anh chị em nào khác. Cậu ta với thiếu gia họ Đậu là bạn học, cả hai đều ham mê tửu sắc, nên thường tụ tập cùng nhau. Tuy nhiên, Alan không hề dựa hơi thiếu gia họ Đậu; trái lại, mỗi khi đi chơi bên ngoài, chính Alan lại như người dẫn đường lão luyện, luôn là người dẫn dắt cậu ta, thậm chí còn thường xuyên đứng ra trả tiền cho các cuộc vui.

Kể từ hôm thiếu gia họ Đậu mời khách, sau khi tôi quen biết cậu ta, Alan dường như luôn rất chú ý đến tôi, hơn nữa theo lời thiếu gia họ Đậu nói, cậu ta còn thường xuyên khen ngợi tôi trước mặt hắn.

"Cô Tưởng, để tôi giới thiệu hai người làm quen nhé!" Thiếu gia họ Đậu nhếch miệng cười nói với tôi.

"Chẳng phải anh đã giới thiệu rồi sao?" Tôi sầm mặt vặn lại. Vì tôi biết hai chữ "bạn bè" trong câu nói này của hắn mang ý nghĩa đặc biệt, nên trong lòng cảm thấy không vui. Không ngờ hắn nghe vậy liền cười ha hả: "Hóa ra là vậy! Hóa ra hai người đã tâm tâm tương ấn từ lâu rồi." Tôi thấy nghe càng chướng tai, liền quay người bỏ đi.

Thế nhưng Alan quả thực đang tìm cơ hội để nói chuyện với tôi. Ban đầu, tôi chỉ cảm thấy cậu ta dường như thiếu sự kiên trì đèn sách, thanh niên thì không nên ham chơi quá mức. Cậu ta cười nói: "Đèn sách khổ cực thì có ý nghĩa gì chứ? Lúc tôi còn học ở nội địa, tôi đã học hành rất chăm chỉ. Tôi học ngành kỹ thuật, dưới ánh đèn dầu thực vật lờ mờ, tôi đã cày cuốc học hành suốt hơn nửa năm trời, mỗi ngày chỉ ăn cơm trộn cát, thức ăn kèm thường chỉ là một đĩa rau xanh hoặc đậu. Thế nhưng kết quả thì sao? Đổ bệnh. Tôi mắc bệnh dạ dày trầm trọng, lúc nào cũng ợ chua đau đớn, thử hỏi sách vở như thế thì đọc làm sao nổi? Cuộc kháng chiến lần này ở nội địa không biết đã hủy hoại sức khỏe của bao nhiêu thanh niên, mà họ lại chẳng học được gì. Họ uổng phí bao nhiêu năm tháng chịu khổ, sau này cầm tấm bằng trên tay cũng chẳng thể nào làm nên trò trống gì, muốn thất nghiệp thì vẫn cứ thất nghiệp như thường! May mà tôi nghĩ thông suốt, liều mạng chạy về Thượng Hải, xem như bảo toàn được tính mạng. Đồng thời tư tưởng của tôi cũng thay đổi rất lớn. Cô Tưởng, cô có biết kiếm tiền là dựa vào thủ đoạn, dựa vào thời cơ không, chăm chỉ đèn sách thì có lý lẽ gì chứ?"

Tôi nghe xong thấy rất không tán đồng, liền nói: "Nhưng học hỏi kiến thức vẫn là vì bản thân mình mà, không thể chỉ chăm chăm nói chuyện kiếm tiền hay không kiếm tiền được." Cậu ta cười bảo: "Hóa ra cô cho rằng có kiến thức thì sẽ hạnh phúc sao? Nhưng tôi muốn hỏi cô: Cô đạt được kiến thức gì ở nơi này?"

"Tôi đến đây là vì cuộc sống. Đương nhiên tôi cũng biết mình chẳng có tiến bộ gì về mặt kiến thức cả."

Cậu ta nói: "Vậy thì cô cũng biết cuộc sống quan trọng hơn kiến thức rồi đấy. Nói thật với cô, tôi là người coi nhẹ tất cả. Đọc sách là việc khổ ải, tất nhiên không có được niềm vui ăn chơi hưởng lạc. Người xưa sẵn lòng khổ công đèn sách, vì đọc sách có thể cầu công danh, lấy phú quý. Giả sử bây giờ chúng ta đọc sách cũng có thể kiếm tiền, có thể đạt được mục đích ăn chơi hưởng lạc, thì chúng ta cũng không ngại khổ cực đèn sách vài năm. Khổ nỗi thực tế cho thấy, việc này rõ ràng là tốn công vô ích, không cẩn thận còn mất mạng như chơi, vậy thì chúng ta việc gì phải khổ sở như thế chứ?"

Trong lòng tôi lại dấy lên sự phản cảm, liền hừ một tiếng nói: "Mục đích của cuộc đời chỉ dành cho việc ăn chơi hưởng lạc thôi sao?"

Cậu ta đáp: "Đại khái mục đích của con người là phục vụ xã hội. Phải biết rằng xã hội là tập hợp của từng cá nhân, ai nấy đều không phân cao thấp, nên tương trợ lẫn nhau, ai cũng có cơ hội hưởng thụ. Bây giờ người ta đều đang ăn chơi hưởng lạc, mà tôi lại phải khổ cực đèn sách, hy vọng học hành thành tài để phục vụ họ, lại còn không thể tính toán thù lao, loại tinh thần hy sinh này tôi không học nổi. Hơn nữa, cô cũng đâu biết người ta có cho cô cơ hội phục vụ không công hay không đâu." Dừng một chút, cậu ta lại tiếp lời: "Còn nói đọc sách là một niềm vui thì đó càng là lời tự lừa dối bản thân. Nếu chúng ta chê phim ảnh, ở nhà lại phải quét dọn giặt giũ, thì có lẽ cảm thấy đọc sách vẫn vui hơn. Bằng không, hừ hừ, "Ngô bất kiến hiếu đức như hiếu sắc dã" (Ta chưa thấy ai yêu đức như yêu sắc). Một khi anh chàng thư sinh nghèo phất lên, sợ rằng vẫn cứ muốn cái đẹp của cung thất và sự hầu hạ của vợ lẽ thôi? Nói cho cô biết, cô Tưởng ạ, lòng người đều như nhau cả, cô tuyệt đối đừng tự cho rằng mình cao thượng, người khác thấp hèn, hoặc nói mình thanh cao, còn người khác thì dung tục, lòng người đều na ná nhau thôi. Giả sử cô làm bà vợ quý tộc, e rằng cô vẫn cứ thích đánh bài như thường, chưa chắc đã muốn ngày đêm ôm khư khư lấy quyển sách đâu. Con người luôn phải thích nghi với hoàn cảnh. Bằng không sẽ phải chịu nhiều rắc rối và đau khổ. Cô Tưởng, hiện tại có hai loại hoàn cảnh ở đây, một loại là làm vợ thiếu gia họ Đậu, ngày ngày hút thuốc đánh bài tiếp khách; một loại là làm cô Tưởng, ngày ngày đọc sách dạy dỗ trẻ con, chạy theo bà chủ nhà đi chơi bời lêu lổng, hai loại lối sống này trong xã hội hiện nay không dễ gì thay đổi được. Dù cô làm vợ thiếu gia họ Đậu, cô cũng sẽ phải thích đánh bài, hơn nữa tôi tin rằng đến lúc đó cô chắc chắn sẽ thật lòng yêu thích việc đánh bài; phàm là một loại sở thích đều có niềm vui trong đó, cô chơi bài nhiều, tự nhiên sẽ nảy sinh hứng thú với nó, lâu dần còn khiến cô yêu thích nó đến mức như bị ma ám mà không nỡ rời. Giả sử cô làm cô Tưởng thì sao? Cô tự nhiên chỉ đành đọc sách, không đọc sách thì càng buồn chán hơn, vì tiền bạc và thời gian của cô đều không cho phép cô chạy theo họ chơi bài cả ngày được. Một người ở trong môi trường có thể chơi bài, tự nhiên sẽ nảy sinh hứng thú với bài bạc; ở trong môi trường chỉ có thể đọc sách, cũng sẽ nảy sinh hứng thú với sách vở. Tuy nhiên, theo cái nhìn khách quan của tôi, thì tất nhiên đọc sách không bằng chơi bài, vì mục đích đọc sách nằm ở việc kiếm tiền, còn mục đích chơi bài nằm ở việc thắng tiền, vất vả kiếm tiền sao bằng thắng tiền đầy may mắn cho sướng, cho khoái chứ, thế nên người thích chơi bài nhiều hơn đọc sách rất nhiều. Cô Tưởng, cô vừa khen đọc sách là việc vui vẻ, câu nói này chẳng phải lừa mình dối người sao?"

Tôi á khẩu không trả lời được, nhưng trong lòng vẫn cảm thấy đọc sách là việc chính đáng, còn chơi bài là việc không chính đáng, mặc dù niềm vui đọc sách có lẽ quả thực không thể sánh bằng chơi bài.

Alan cũng biết ý tôi, liền nói: "Đầu óc cô thiếu linh hoạt, nên cô mới mâu thuẫn đau khổ. Cô chẳng phải đang bất mãn với hoàn cảnh thực tại đó sao? Thật ra cô đâu có thiếu nơi ở tốt, cơm ngon, áo đẹp, tại sao cô lại không hài lòng? Vì cô cảm thấy mình không phải là chủ nhân nơi này, cô đang phải dựa vào họ, điều này làm tổn thương lòng tự trọng của cô rồi. Tôi rất hiểu những người như cô, là cực kỳ hy vọng có thể trải qua những tháng ngày bình lặng không thay đổi, tốt nhất là có một công việc kiếm sống bằng năng lực, không cần phải giao tiếp với người, mỗi tháng có mức lương khá một chút, chắt bóp chi tiêu còn có thể dành dụm ít nhiều để phòng khi bất trắc. Thế nhưng, cô ạ, thời đại tiền tệ ổn định như thế này có lẽ sẽ không bao giờ quay trở lại nữa rồi. Ít nhất trong thời gian ngắn khó mà đạt được lý tưởng của cô, cô phải làm sao đây? Đương nhiên, cô phải thích nghi với hoàn cảnh, tranh thủ mua hàng hóa về tích trữ, nhờ đó mà bảo toàn giá trị đồng tiền, biết đâu cơ hội đến, cô còn có thể kiếm được những khoản lợi nhuận kếch xù ngoài ý muốn. Chẳng phải rất tốt sao? Nhưng đầu óc cô không giỏi thay đổi, cô cứ nhớ mãi việc kiếm đồng lương chính đáng, tiết kiệm, dành dụm trước kia, cô cảm thấy cuộc sống trước kia là chính đáng, cuộc sống hiện nay là không chính đáng, điều này thì căn cứ vào đâu mà phán xét? Toàn bộ lịch sử đều là thay đổi, cứ mãi thay đổi tiếp, tương lai chắc chắn còn phải thay đổi, cô phải thay đổi cùng với xã hội chứ. Giả sử xã hội đã biến chuyển đến giai đoạn tích trữ hàng hóa rồi, mà cô vẫn cứ cho rằng gửi tiền vào ngân hàng là chính đáng, vậy thì cô phải chịu thiệt thôi, cô thất bại vì tư tưởng lạc hậu rồi. Tuy nhiên, vượt quá thời đại cũng không được, Copernicus vào lúc mọi người đều nói trái đất vuông, ông cứ khăng khăng nói nó tròn, nên mới bị xử tử hình, mãi đến sau này mọi người đều hối hận, cảm thấy ông chết thật oan uổng, thì xương cốt ông đã mục nát cả rồi. Mạng người chỉ có một lần, mất đi rồi không thể phục sinh. Cái gọi là "tuy chết mà vẫn sống", đó là lời kẻ sát nhân dùng để che đậy tội ác của mình, ý nghĩa chính là nói với mọi người (đương nhiên là những kẻ chưa chết): các người đừng hận chúng ta bức tử ông ta, nay nỗi oan của ông ta đã rõ rồi, ông ta tuy chết mà vẫn như đang sống vậy. Thử hỏi, đối với bản thân Copernicus, ông có thể cảm thấy chết cũng như đang sống chăng? Nếu ông thật sự cảm thấy đây là hy sinh vì chân lý, chết cũng đáng giá, thì ông lại càng là một kẻ ngốc, vì cái thuyết trái đất hình tròn mà ông tin tưởng, cũng đâu phải là chân lý, hiện nay chúng ta đã chứng minh trái đất là hình bầu dục rồi kia mà. Tóm lại, theo ý kiến của tôi, trên thế giới không có chân lý nào khác, chân lý chỉ có một, chính là mọi thứ đều là từ thay đổi mà ra, hiện nay vẫn đang thay đổi, tương lai vẫn sẽ tiếp tục thay đổi. Chúng ta muốn sống, thì phải thay đổi theo hoàn cảnh nơi mình ở, nghĩa là "thức thời giả vi tuấn kiệt" (người biết thời thế mới là trang tuấn kiệt), bằng không, kết quả thế nào tôi cũng không cần phải nói nữa."

Tôi lặng người hồi lâu, vẫn cảm thấy mình không thay đổi được, liền nói: "Tại sao tôi cứ mãi không nghĩ thông suốt được nhỉ? Tôi cứ cảm thấy lối sống hiện nay thế này có chút không ổn..."

Cậu ta nghĩ một lát, đáp: "Đó chắc là do hiện tại cô chưa được đắc ý mà thôi. Giả sử cô tích trữ mà phát tài rồi, thì sẽ không bao giờ cho rằng phương pháp lấy tiền đó là không đúng nữa, mà vẫn cứ thấy vẫn giống như trước kia kiếm lương rồi từ từ dành dụm mới là tốt. Ông Đậu và những người đó không bao giờ còn hứng thú với mấy đồng lương ít ỏi nữa. Họ cảm thấy con người nên nắm quyền, nên chiếm đoạt lợi nhuận kếch xù. Chỉ những kẻ không kiếm được lợi lộc mới than vãn, trong tiểu thuyết của Lỗ Tấn có một bà già Cửu Cân, bà ấy thường than phiền thế giới hiện nay không đúng nữa, đậu cũng trở nên cứng hơn, thực ra mọi người đều ăn cùng một loại đậu, tại sao con dâu cháu gái bà ấy lại không oán trách? Có thể thấy thứ sai không phải là đậu, mà là do tuổi bà ấy đã già, răng lợi không tốt, không trách đậu được. Cô Tưởng, cô còn trẻ, chắc không cần phải học theo bộ dạng này của bà già Cửu Cân chứ?"

Đầu tôi cúi gằm xuống, một lúc sau mới nói: "Theo lời anh nói thì chúng ta—, ý tôi là tôi nên làm thế nào đây?"

Cậu ta cười nói: "Sao cô không nói là chúng ta? Nói là chúng ta nên làm thế nào chẳng phải tốt hơn sao? Tôi là như thế này, cảm thấy làm người trước hết không được nổi bật, sở thích thói quen các thứ đều càng bình thường càng tốt. Người ta thích đánh bài, tôi cũng thích đánh bài, tìm người chơi cùng sẽ dễ hơn. Nếu người ta thích đánh bài mà tôi lại thích gảy đàn cổ, thì thứ nhất là khó tìm được thầy giỏi, thứ hai là tri âm hiếm hoi, thứ ba là cửa hàng bán đàn thất huyền cũng không nhiều, giá cả chắc chắn rất đắt, đó chẳng phải là tự chuốc khổ vào thân sao? Tôi yêu tiền, vì tiền có thể đạt được tất cả, đây là mục tiêu cao nhất. Kế tiếp thì sao? Chính là dùng quyền lực để vơ vét tiền bạc là tiện lợi nhất, vì đây là cướp đoạt, ví dụ như kẻ cướp cướp tiền bạc của người ta, sau khi người ta dâng tiền bạc bằng cả hai tay rồi còn phải quỳ xuống cầu xin tha mạng kia kìa. Tuy nhiên kẻ cướp phải chịu sự chế tài của pháp luật, nhưng "thiết câu giả tru, thiết quốc giả vương" (kẻ trộm cái móc thì bị giết, kẻ trộm cả nước thì làm vua), chỉ cần có được quyền lực lớn hơn, thì pháp luật chính là vũ khí tôi dùng để chế tài người khác, bản thân tôi tất nhiên có thể khinh nhờn không thèm để ý, như vậy mới là đắc ý nhất, ha ha! Còn như không còn cách nào khác đành phải cầu cạnh thứ hai thì sao? Vậy thì chỉ đành dùng thủ đoạn lừa gạt, cô hỏi xin người ta một phân tiền, người ta đều không muốn, cô lừa họ nhanh chóng lấy ra một vạn đồng, nói là dùng làm vốn, không đầy ba ngày có thể kiếm được mười vạn đồng, họ sẽ gom góp đủ mọi cách ngoan ngoãn giao cho cô một vạn đồng, hơn nữa còn tự hận mình sức yếu, vốn liếng không đủ đấy chứ. Cô Tưởng, chúng ta làm người phải biết đón đầu xu thế, thích nghi với hoàn cảnh, đừng mãi cổ hủ không chịu thay đổi như vậy chứ."

Tôi nghe thấy có chút chói tai, nhưng dường như cũng có lý lẽ khác, liền hỏi cậu ta: "Vậy còn tôi thì sao? Tôi nên thế nào đây?"

Cậu ta nói: "Cô ư? Đương nhiên cũng giống tôi vậy thôi. Cô phải tận dụng hoàn cảnh, nhược điểm của cô là chỉ muốn tự vệ không để người khác chiếm lợi, không thể giành thế chủ động để lợi dụng người khác. Thử hỏi: cô hiện tại không tiền không thế, còn có gì để người ta xâm chiếm chứ? Nhiều nhất cũng chỉ là cơ thể của một người phụ nữ thôi. Cơ thể phụ nữ cũng là một trong những nguồn vốn tự nhiên, khi cần thiết, cũng phải tận dụng tốt nó. Cô muốn lợi dụng người ta thì tuyệt đối đừng nói ra miệng, tốt nhất cô còn phải giả khờ giả dại, trông có vẻ như rất dễ bị người ta lợi dụng. Người ta muốn chiếm tiện nghi của cô mà đến, kết quả tiện nghi lại bị cô chiếm mất. Cô Tưởng, tôi là kẻ thường xuyên lui tới vũ trường, tôi biết những cô gái nhảy có bản lĩnh cao đều là những người trông có vẻ như khiến người ta muốn xoay chuyển ý niệm, mà kết quả thì thường có người vì cô ta mà tán gia bại sản, vẫn không thể động đến một sợi tóc của cô ta. Kế tiếp là những phụ nữ giao dịch thực chất, lấy cơ thể đổi lấy tiền bạc mà đạt được thù lao thích đáng. Còn loại ngốc nghếch là để người ta chơi không mà chẳng được gì cả, thảm hại nhất còn là "bồi liễu phu nhân hựu chiết binh" (mất cả vợ lẫn quân). Với tính cách như cô, tôi cam đoan cô sẽ nói giao dịch thực chất mà nhận được thù lao thích đáng là việc công bằng nhất, nhưng không phải vậy, đàn ông đều là hạng xương cốt hèn hạ, cô công bằng với hắn, hắn sẽ xem thường cô. Tôi cho rằng trí tuệ con người có cao có thấp, người cao nên chiếm chút lợi, bằng không thì còn quý gì cái sự cao đó nữa? Cho nên có một cô gái nhảy nói với tôi, bảo rằng cô ta cầm tiền của khách, chưa bao giờ chịu phát sinh quan hệ xác thịt với khách. Cô ta luôn cho người ta hy vọng, bảo người ta đừng nản lòng. Nhưng đến cuối cùng người ta vẫn cứ phải tuyệt vọng mà ra đi thôi, tôi nói vậy chẳng phải đáng tiếc lắm sao? Câu trả lời của cô ta thật hay, cô ta nói cái đó cũng chẳng có gì đáng tiếc, một người đi rồi còn có người khác mà. Giả sử cô nhất định không chịu buông tha hắn, mà đồng thời lại không thể chỉ nói suông mà xong chuyện, đành phải để hắn chiếm chút lợi thiết thực, cùng hắn phát sinh quan hệ, nhưng, như vậy có thể khiến hắn không đi không? Không, hắn đạt được mục đích rồi, vẫn cứ sẽ bỏ đi như thường. Như vậy công bằng thì công bằng thật, chỉ là khách xem thường cô, cho rằng cô cũng chỉ đến thế mà thôi, còn không bằng để hắn tốn công vô ích, chịu chút thiệt thòi, hắn ngược lại còn ngưỡng mộ cô cao không thể với tới đấy. Cô Tưởng, đây là chân lý đối nhân xử thế của phụ nữ, cô phải ghi nhớ lấy, trước mắt là có thể ứng dụng ngay, đảm bảo cô sẽ thu lợi không ít đâu."

Tôi choáng váng, không biết nên chọn con đường nào—chính đáng ư? Hay là không cần phải chính đáng?