Hồ Lan Thành
Văn của Tô Thanh cũng chính là con người cô, rất thế tục, và không hề có bất kỳ cấm kỵ nào.
Tô Thanh là người Ninh Ba. Người Ninh Ba vốn nhiệt huyết, nóng bỏng, ít khi mang không khí mục nát, nhưng cũng hiếm khi cực đoan đến mức đi làm cách mạng. Họ chỉ đơn giản là yêu thích cuộc sống náo nhiệt, phong phú và lành mạnh. Nhiều năm trước tôi từng đến Ninh Ba, ấn tượng để lại là ở đó không thiếu sơn hào hải vị, hàng hóa chất cao như núi, nhưng không giống Thượng Hải; người Thượng Hải dễ bị nhấn chìm bởi dòng lũ hàng hóa, nếu không thì sẽ trở thành kẻ cợt nhả nhân thế, còn người Ninh Ba lại có một sự thỏa mãn đầy tự tin. Họ có thể hơi ngang ngược, nhưng vì có nền tảng nên không giống như những người ở vùng núi cằn cỗi Tân Xương, Thặng Huyện, vốn lấy vận mệnh của chính mình ra làm ván bài đặt cược. Họ táo bạo mà trầm ổn, khẳng định cuộc đời. Dù đi đến đâu, ở Thượng Hải hay nước ngoài, họ luôn mang theo một bầu không khí lãng mạn. Thứ không khí lãng mạn này vốn dĩ là đặc trưng của các thành phố thời trung cổ như Thiệu Hưng, Hàng Châu, Tô Châu, Dương Châu, nhưng người Ninh Ba lại thực tế hơn, cho nên sự lãng mạn của họ cũng chỉ là tham vọng; nó là văn xuôi, không phải thơ. Người Ninh Ba từ cuối thế kỷ 19 trở đi, giống như những người châu Âu thuở trước đến châu Mỹ khai hoang.
Nếu muốn tìm ra điểm yếu của người Ninh Ba, thì đó chỉ là cuộc sống của họ thiếu đi một chút dư vị.
Tương ứng với bầu không khí sống như vậy, Tô Thanh là một cây bút văn xuôi đầy sức sống, nhưng không phải nhà thơ.
Tô Thanh sinh ra trong một gia đình giàu có, ông nội cô nắm trong tay mấy nghìn mẫu ruộng, nhưng tôi chưa từng nghe cô nhắc đến, không biết gia đình cô còn kinh doanh hay không, tôi đoán là thuở trước có kinh doanh, từ thương nhân giàu có chuyển sang làm địa chủ. Ninh Ba từ xưa đến nay là cửa ngõ từ Chiết Đông vào Thượng Hải, cá, muối, tơ lụa, trà, da thuộc của Chiết Đông và hàng ngoại nhập của Thượng Hải giao lưu với nhau, đã mang lại cơ hội trỗi dậy cho các nhà buôn Ninh Ba. Còn có cả các công ty tàu buồm và tàu hơi nước. Chúng vô cùng thịnh vượng, náo nhiệt. Người Ninh Ba có cái khí chất của tầng lớp thị dân mới nổi như vậy đấy. Ông nội Tô Thanh dù là Cử nhân, cũng thuộc về tầng lớp thị dân mới nổi này. Lớn lên từ môi trường đó, Tô Thanh là người nhiệt tình, thẳng thắn.
Xuất thân của cô có nền tảng, nên tài năng khiến cô dám mạo hiểm, mà sự mạo hiểm đó cũng là một kiểu mạo hiểm bình thường. Và vì nền tảng xuất thân của cô không phải là tiểu thư trong các công thự của giới đại phú trên bến Thượng Hải, nên thái độ sống của cô tương đối nghiêm túc; cũng không phải là tiểu thư nhà quan lại cuối thời Thanh, nên lại tương đối sáng sủa. Sự nhiệt tình và thẳng thắn của cô, chính là lời bình của Trương Ái Linh về các tác phẩm của cô: "Sự đơn thuần vĩ đại."
Văn của cô và Chu Tác Nhân có điểm chung, đó là sự bình dị. Tuy nhiên, văn của Chu Tác Nhân là bình dị mà thanh đạm, còn văn của cô lại là bình dị mà náo nhiệt. Cuộc sống của cô rất đỗi bình dị, từng làm vợ, từng nuôi con, nay đang gây dựng sự nghiệp. Cô lúc nhỏ thì nghịch ngợm, lớn lên thì hoạt bát, trong sự tháo vát có nét ngây thơ. Đời sống học đường, đời sống gia đình, đời sống xã hội của cô, đều có thiện cảm với cô, bởi đó là cuộc đời chân thực. Dù cô đôi lúc phạm đến những người xung quanh, nhưng trong lòng cô không hề có sự giận dữ, cũng không tự ti. Cô không thể tưởng tượng nổi nếu tất cả những thứ xung quanh này sụp đổ hoàn toàn, thì lúc đó cô sẽ xoay xở thế nào. Cô không thể chịu đựng được sự trống rỗng của cuộc sống. Đối với cái xã hội bất hợp lý này, cô quát mắng, nhưng lại giống như một người mẹ quát mắng đứa con không nghe lời. Đồng thời cô lại có một sự ngây thơ của con gái nhỏ, lỡ lời đắc tội với người ta, vẫn tin chắc rằng người ta sẽ tha thứ cho mình, mà người ta cũng thật sự tha thứ cho cô. Dù cô cũng oán than khổ sở, nhưng vẫn luôn sống một cuộc đời hăng hái.
Tô Thanh không cam chịu cô độc, nên lúc nào cũng tụ tập cùng ba bốn người bạn. Thế nhưng cô không thích qua lại với những người có tâm hồn cao hơn mình, bởi cô không có thói quen đặt bản thân vào vị thế bị đe dọa. Cô là một con ngựa bất kham, nhưng không phải là đại bàng trên không trung hay sư tử nơi sa mạc. Cô sợ sự hoang vắng. Cô sợ những rung động sâu xa và lớn lao. Cũng không thích qua lại với những người có trình độ tri thức thấp hơn mình, vì cô chưa bao giờ có ý nghĩ muốn dẫn dắt người khác hay chuộc tội thay cho nhân loại. Cũng không thích qua lại với đám đàn bà, vì không quen những chuyện vụn vặt.
Mọi người tuy không hiểu nhiều về cô, nhưng lại muốn làm bạn với cô, để được chia sẻ một chút sự náo nhiệt của cuộc đời từ cô. Cô cũng không hiểu lắm về người khác. Cô chỉ nhìn nhận người khác trên quan điểm cực kỳ thực tế, và đây cũng chính là phong thái của người Ninh Ba. Người Ninh Ba làm ăn buôn bán, không cần phải khảo sát xem đối phương đang suy tính điều gì trong lòng, mà chỉ cần giao dịch công bằng, thủ tục đầy đủ hoàn chỉnh, thế là nhất ngôn cử đỉnh, ngoài ra cũng không cần thêm bất cứ điều gì để giải thích về cuộc đời, giải thích về thế giới. Vì thế cô dễ coi người khác là người tốt. Trong thế giới mà cô đang sống, có nhiều người tốt, nhưng không thể tưởng tượng nổi có những người cao cả và vĩ đại; cũng có những người khổ sở, nhưng cô chỉ biết họ đang chịu khổ, còn đối với nỗi bất hạnh của họ thì không cầu sự hiểu biết thấu đáo; cũng có những người đáng ghét, nhưng trong mắt cô đáng ghét chính là đáng ghét, mọi thứ đều đơn giản và rõ ràng như vậy.
Cô thích nói chuyện, ở bên cô chỉ nghe cô tuôn trào không dứt. Nhưng lại không hề lải nhải. Nghe cô nói chuyện, thường chẳng nhận được sự khai sáng gì, mà ngược lại bị lây lan sự sống động và nhiệt huyết của cuộc sống thực tại từ cô, cảm thấy cuộc đời có thể an bài, không có sự đe dọa, không u ám, cũng không quá mức sáng lạn, cứ bình bình đạm đạm mà sống.
Phong cách của cô gần với chủ nghĩa tự nhiên. Nhưng không lạnh lẽo như vậy, do đó cũng không có cái nhìn vô tình đối với nhân sinh xuất phát từ sự nghiêm lạnh.
Cô biết nói những lời dí dỏm, nhưng những lời dí dỏm của cô câu nào cũng là nghiêm túc. Dáng vẻ của cô cũng rắn rỏi gọn gàng tương tự; chiếc mũi ngay ngắn, mũi ra mũi, miệng ra miệng; gương mặt trái xoan không chê vào đâu được, đôi mắt đẹp chân mày thanh tú, có một nét tuấn tú của con trai. Không thể chê trách, do đó đường nét trên gương mặt tuy không cứng nhắc mà lại có cảm giác cứng cáp. Thế nhưng khi cô đọc sách viết chữ, dưới ánh sáng lạnh lẽo của chiếc đèn bàn không chụp, mặt bên tối đi một nửa, vẻ đẹp của cô đạt được một sự viên mãn và hoàn thiện mới mẻ, cái náo nhiệt u trầm ấy, tựa như những hạt châu đỏ của cây thiên trúc bên cạnh ngọn nến đêm giao thừa.
Việc ly hôn của cô, rất dễ khiến người ta nhìn cô như một người lãng mạn, thực ra không phải. Việc ly hôn của cô hàm chứa mấy yếu tố tâm lý, một là sự dỗi hờn kiểu con gái, dỗi hờn với cuộc đời, chứ không phải phản bội cuộc đời; loại kia là sự minh mẫn của người trưởng thành, cảm thấy sự việc không thể không an bài như vậy, thì cô liền an bài như vậy. Điểm cô khác với Nora là, sự ra đi của Nora là không còn lựa chọn nào khác, còn sự ra đi của Tô Thanh lại rất an nhiên. Vì thế việc ly hôn của cô tuy cũng là mạo hiểm, nhưng là một kiểu mạo hiểm bình thường. Cô rời bỏ gia đình, nhưng lại vô cùng cần gia đình. Dù cô làm việc rất giỏi, có thể không cần nhờ cậy ai, nhưng cô cảm thấy cô đơn. Cô cần sự nghiệp, cần bạn bè, cũng cần gia đình. Cuộc đời cô yêu cầu là sự náo nhiệt, chân thực.
Có một người chồng biết quan tâm, gánh vác được trách nhiệm kinh tế, có mấy đứa con sạch sẽ thông minh, lại thêm có bố mẹ chồng, chị em dâu, em chồng cũng được, chỉ cần hợp tính, ngoài ra còn có bạn bè, cô có thể tự tay làm bánh mời họ ăn, ngoài việc cơm nước gia đình còn có thể viết vài bài văn. Đó chính là những suy nghĩ đơn giản của cô.
Có đôi lúc nhìn cô thấy thật nhát gan, cô sợ chịu khổ, sợ nguy hiểm, sợ tất cả những thứ mịt mờ, những chuyện lấy vận mệnh ra làm ván bài đặt cược, cô ngay cả nghĩ cũng không dám nghĩ. Bởi vì cô là người đang sống trong một thời đại. Chỉ có những người sống trong mọi thời đại mới dám lấy vận mệnh ra để đặt cược một lần, làm ra những hành động mà người khác coi là đánh bạc, mà vẫn không hề mịt mờ. Những thứ bị coi là tiêu cực trong một thời đại, lại có tính khẳng định của nó trong tất cả các thời đại.
Nhưng Tô Thanh rốt cuộc vẫn là khỏe mạnh, sung túc, bởi vì cô là người thế tục. Cô không có cấm kỵ. Mùa đông năm ngoái, Thẩm Khải Vô từ phương nam tới, tán dương tập "Kết hôn mười năm" của Tô Thanh với tôi, nói rằng ưu điểm của cô là sự nhiệt tình, khi viết có thể quên đi chính mình, tựa như đang viết chuyện của người thứ ba vậy, không hề có cấm kỵ. Tôi hoàn toàn đồng ý với lời tán dương này của anh ấy. Văn của Tô Thanh, không những ở nội dung, mà cả hình thức đều không bị trói buộc bởi truyền thống, không hề có chút làm màu. Tâm địa của cô trong sạch.
Cảm ơn cô đã tặng tôi tập "Hoán cẩm tập" mới xuất bản, những bài văn trong đó tôi đã đọc qua đại thể, cảm thấy đây là những bài văn xuôi viết về đời sống phụ nữ hay nhất và hoàn chỉnh nhất kể từ sau phong trào Ngũ Tứ, thật lý trí, mà cũng thật chân thực. Văn của cô ít có câu trích dẫn đắt giá, nhưng toàn bài đều vô cùng đầy đặn. Văn của cô cũng không phải bài nào đặc biệt xuất sắc, mà là tất cả văn chương của cô hợp lại tạo thành phong cách toàn diện của cô. Tôi viết đôi dòng về con người cô như vậy, không biết có giúp ích được cho độc giả hiểu thêm về văn của cô hay không, không biết Tô Thanh nghĩ thế nào?
