Mặt đất phủ một lớp sương giá, khô ráo và cứng nhắc. Gió tây thổi quét qua cao nguyên Hoàng Thổ, cuốn theo cỏ mục bay phần phật. Cây lớn lắc lư như kẻ say rượu. Mấy chiếc lá vàng trên cành đột nhiên tuột khỏi cành, dập dềnh một đọan rồi lăn vào mương đất.

Cha ngồi trên lưng ngựa, giơ roi chỉ từ xa: "Hôm nay chúng ta sẽ nghỉ chân ở ngôi làng kia vậy." Đây là ngôi làng đầu tiên để nghỉ chân sau khi bước vào Thiểm Bắc.

Cha và mẹ tôi phụng mệnh đi học tập tại Trường Đảng Diên An. Mẹ mang trọng bệnh, dọc đường phải vào bệnh viện nằm viện. Cha đi trước một mình, lúc qua sông Hoàng Hè, tiểu đội cảnh vệ hộ tống dọc đường đã cáo từ quay về. Cha chỉ dẫn theo bốn đồng chí cảnh vệ đi vào căn cứ địa Thiểm Bắc.

Lúc đó, cha đã là nhân vật được gọi là thủ trưởng. Chính quyền địa phương phái một nữ cán bộ hơn hai mươi tuổi chịu trách nhiệm tiếp đón. Nữ cán bộ nông thôn này tháo vát gọn gàng, có vài phần nhan sắc. Rõ ràng là kẻ từng trải, đối nhân xử thế hào phóng có lễ phép. Cô gọi cha là thủ trưởng, gọi bốn đồng chí cảnh vệ là đồng chí.

Sau khi rửa mặt súc miệng, cha nghỉ ngơi chốc lát. Bốn đồng chí cảnh vệ giúp nữ cán bộ nông thôn quét sân gánh nước, tìm hiểu tình hình xung quanh và phong tục tập quán địa phương với chính quyền thôn. Khi trời vừa sập tối, cơm tối đã chuẩn bị xong. Đó là một thùng cháo loãng kê, một chậu dưa muối chua. Hạt kê ấy rất tươi, cháo nấu nhừ nát, dưa muối chua cay. Cha và bốn đồng chí cảnh vệ ăn toát mồ hôi trên trán, mặt mày hồng hào.

Dưa muối chớp mắt đã ăn sạch, canh cũng uống hết. Thường Phát liền đứng dậy đi cậy vại dưa muối ở góc tường, mở nắp tự mình gắp dưa vào chậu. Vừa gắp ra một đũa, liền nghe cửa ra vào vang lên một tiếng quát nạt nhẹ.

"Làm gì thế?"

Thường Phát quay đầu lại, là nữ cán bộ kia, vẻ mặt đầy giận hờn.

"Vớt chút dưa muối." Thường Phát nói, "Không đủ ăn."

"Là dưa nhà anh à?"

Thường Phát bưng chậu dưa ngây người ra.

"Các anh có thủ trưởng, có đồng chí, Tam đại kỷ luật, Bát hạng chú ý quy định với các anh thế nào?"

"Nhưng mà," Thường Phát liếm liếm môi, "dưa vốn dĩ là cô bảo ăn, lại còn hỏi có đủ ăn không cơ mà?"

"Đây là dưa nhà tôi. Không đủ ăn anh có thể nói, dưa của tôi thì tôi lấy cho các anh, sao anh lại có thể tự ý động tay?" Nữ cán bộ nghiêm túc phê bình. "Các anh có thủ trưởng, có đồng chí, đạo lý đơn giản thế này mà một điều cũng không hiểu à?"

Cha đành phải ra mặt tự phê bình. Lúc này nữ cán bộ mới vừa lòng gật gật đầu, cầm lấy chậu dưa trong tay Thường Phát, tự tay gắp một chậu dưa muối đầy ắp.

"Cứ ăn trước đi, không đủ lại tìm tôi."

Cha nhìn theo bóng lưng nữ cán bộ rời đi, lấy đũa gõ gõ chậu dưa cảm thán: "Quả nhiên là Thiểm Bắc, giác ngộ quần chúng cứ gọi là cao, không giống chỗ chúng ta."

Ăn cơm xong, nữ cán bộ đến thu dọn bát đũa, Thường Phát dùng một vẻ mặt khác thường, nháy một bên mắt với nữ cán bộ: "Thủ trưởng chúng tôi khen cô đấy."

Cha cảm thấy biểu cảm của Thường Phát mang ý trêu chọc, mặt trầm xuống, đang định cho cậu ta một ánh mắt nghiêm khắc, ngờ đâu, mặt nữ cán bộ đỏ bừng, liếc mắt đưa tình về phía cha, mu bàn tay hơi che môi, cười vừa có ba phần thẹn thùng, ba phần vui vẻ, ba phần cảm kích, lại còn có một phần đắc ý.

Cha tôi liền ngẩn người ngốc ra vì khó hiểu.

Cô phụ nữ đó tay chân lanh lẹ, bận rộn Đông bận rộn Tây. Chẳng mấy chốc, một thân thanh sảng trở lại phòng cha. Rõ ràng là đã chải chuốt gội rửa, dung mạo so với lúc nãy lại tăng thêm mấy phần. Lên kang liền trò chuyện cùng nhóm cha, thân thiết suồng sã tựa người một nhà.

Chỉ có Thường Phát không nhiệt tình giống như nhóm cha, hai tay ôm đầu gối, một mình ngồi ở góc kang cúi đầu im lặng. Thế nhưng, cậu ta rõ ràng không phải người ngoài. Mỗi khi tiếng cười khanh khách của người phụ nữ đó cất lên, cơ thể cậu ta đồng thời sẽ run lên một trận; khi cậu ta thỉnh thoảng chớp mi mắt, ánh mắt chạm nhẹ vào người phụ nữ đó rồi lập tức rời đi, khuôn mặt liền đỏ bừng rực rỡ như đốt lửa. Cậu ta giống như đang chờ đợi điều gì, càng lúc càng không kiềm chế được, lắc lư thân thể. Cuối cùng, cậu ta dừng sự lắc lư lại, dùng một giọng điệu khô khốc khàn khàn, cố gắng giả vờ mệt mỏi để nhắc nhở: "Phó chính ủy, nên nghỉ ngơi thôi nhỉ?"

"Ồ, chẳng phải thế sao!" Cha lấy đồng hồ quả quýt ra nhìn một cái, nói, "Trải chăn đi."

Trong mắt Thường Phát xẹt qua một nụ cười giảo hoạt, bày năm chiếc ba lô lên kang, sau đó giúp cha cởi ba lô trải chăn trước.

Người phụ nữ đó hơi kinh ngạc liếc qua năm chiếc ba lô đặt song song, ánh mắt rơi vào người Thường Phát: "Các anh ngủ gian ngoài. Thôn không nói à?" Thường Phát nhìn cha, không lên tiếng. Cha đã khách khí xua tay: "Không cần không cần, ngủ chung một chiếc kang là được."

"À," phụ nữ giật mình, liên tục lắc đầu, "Ngủ một kang? Không được, không được đâu."

“Chúng ta đi dọc đường đều như vậy cả, quen rồi.”

"Em không quen," mặt phụ nữ đỏ bừng lên, đỏ đến tận gốc cổ, tiếng nói càng nói càng nhỏ, "Em không quen ngủ với nhiều người thế này."

Sự kinh ngạc của cha lại vượt qua người phụ nữ đó: "Gì cơ? Phòng nhà cô chẳng lẽ còn nhiều thế cơ mà? Cô sao lại có thể ngủ ở đây?"

Người phụ nữ ngẩn ngơ nhìn cha: "Anh không cần em à?" Nói chưa dứt câu, trong mắt đã ngấn lệ: "Anh không thích em à?"

Biểu cảm của cha giống như đang nằm mộng, há hốc mồm lắp bắp không thành tiếng.

Thường Phát thò sát tai cha hạ giọng nói: "Phong tục ở đây, khách quý đến thì bà con sẽ cử người phụ nữ khiến họ kiêu hãnh ra tiếp khách..."

"Nói nhảm!" Cha đỏ bừng mặt quát lên, "Làm loạn!"

Người phụ nữ đó trượt khỏi kang rồi chạy mất. Cô ấy khóc rồi.

40 năm sau, khi cha đến Cam Túc nhận chức, thư ký của ông từng nói với tôi, một số vùng nông thôn Tây Bắc quả thực có phong tục này. Nghe nói là chịu sự phê bình của lãnh đạo Tỉnh ủy, phong tục này mới dần dần thay đổi.

Thường Phát lén lút liếc theo bóng lưng người phụ nữ chạy đi, yết hầu chuyển động phát ra một tiếng động, rồi tiếp tục trải chăn của mình. Thế nhưng, cha phân phó một tiếng với Thường Phát đang dao động tâm can: "Cậu cứ ngủ cạnh tôi đi."

Các chiến sĩ cảnh vệ truyền tay nhau ánh mắt, lén lút cười. Sắc mặt Thường Phát không đẹp cho lắm, miễn cưỡng làm theo phân phó của cha mà trải chăn.

Thường Phát vừa chui vào chăn đã ngủ thiếp đi. Cậu ta chìm vào giấc ngủ quá nhanh, ngược lại khiến cha sinh nghi, khó mà chợp mắt ngay được. Quả nhiên, Thường Phát bị đám lửa trong lòng nung nấu không kiên trì được bao lâu, trong phòng yên tĩnh chưa đầy nửa tiếng, cậu ta liền len lén len lén chui khỏi chăn, như ăn trộm trượt xuống dưới kang.

Thế nhưng, cổ tay cậu ta đã bị cha tóm lấy. Cha kéo cậu ta một cái, cậu ta cứng đờ không động đậy. Hai người cứ giằng co như thế hai ba phút.

Thường Phát đang run, trên người cậu ta chỉ có một chiếc áo lót đơn. Có lẽ cậu ta không phải lạnh, mà là ngọn lửa trong cơ thể đang thiêu đốt.

Cha chợt thở dài một hơi rồi buông tay. Thường Phát liền hành lễ quỳ gối với cha ngay trên kang, rồi không một tiếng động lóe ra khỏi phòng.

Thế là, trong bóng tối truyền ra tiếng cười trộm khúc khích của ba chiến sĩ cảnh vệ còn lại. Trần Phát Hải hạ giọng nói: "Phó chính ủy bảo cậu ta nhập gia tùy tục rồi kìa."

Cha tôi lắc đầu trong bóng tối: "Giác ngộ ở đây cao, phong tục không tốt."

Dứt lời, tiếng cười lại lớn thêm hai phần.

Lúc thức dậy, Thường Phát đã nằm trong chăn của chính mình rồi. Nhìn sắc mặt có thể đoán được cậu ta đã thức trắng một đêm. Đổi một ông cụ đến lo bữa sáng cho nhóm cha, người phụ nữ đó không hề lộ diện. Cho đến khi cha lên ngựa muốn đi, người phụ nữ mới từ gian phụ xông ra, chạy đến bên ngựa của Thường Phát, ôm lấy chân cậu ta. Đôi mắt khóc sưng đỏ ngước nhìn Thường Phát trên lưng ngựa, nhét cho cậu ta một món đồ gì đó, rồi vừa khóc vừa chạy về phòng.

Lúc ra khỏi thôn, cha hỏi Thường Phát: "Cô ấy khóc gì thế?"

"Chồng cô ấy hy sinh rồi, cô ấy bảo tôi ở lại." Thường Phát đưa một món đồ cho cha. Đó là một chiếc túi thuốc lào thêu hai bông hoa sen.

Cha kìm cương ngựa, nghiêm túc nhìn Thường Phát, "Cậu có thể ở lại, tham gia công tác địa phương."

Thường Phát cúi đầu, cất giọng thấp lè tè: "Tôi đi theo anh."

Vòng mắt cha đỏ hoe, quất ngựa rời khỏi thôn. Phía sau ông, văng vẳng tiếng của Trần Phát Hải: "Thường Phát, giới thiệu kinh nghiệm chút coi, sao phụ nữ cứ đụng vào người cậu là mê mẩn thế?"

“Cút đi.” Thường Phát giục ngựa đuổi theo cha tôi.

Thế nhưng, khi cha kết thúc việc học tập ở phân bộ một của Trường Đảng, Thường Phát đột nhiên đề nghị muốn đi.

"Tôi ở miền Bắc là con rồng, tôi đến miền Nam còn chẳng bằng con giun." Thường Phát nhỏ giọng nói. Cậu ta biết cha tôi được Trung ương phân công về miền Nam, hành động cùng lực lượng Nam hạ chi nhánh Bát Lộ Quân. Tư lệnh lực lượng Nam hạ chi nhánh là vị tướng lĩnh Hồng quân nổi tiếng Vương Chấn.

"Haizz, thôi cũng được." Cha thở dài nói, "Cậu có thể tham gia công tác chính quyền địa phương, cứ ở lại Thiểm Bắc..."

"Không, tôi muốn đi Ninh Hạ tham gia kỵ binh."

“Cô ấy chẳng phải vẫn đang đợi cậu sao?” Cha vén vạt áo Thường Phát nhìn chiếc túi thuốc lào thêu hai bông hoa sen được buộc ở thắt lưng cậu ta và hỏi.

"Ngựa hay không ăn cỏ quay đầu." Tên hán tử khốn kiếp này lại dùng cách ví von như vậy. Cậu ta lại nặng nề nhíu mày nói: "Tôi không biết làm ruộng, tôi chỉ có thể sống những ngày tháng trên lưng ngựa."

"Cậu đấy chứ, tôi thấy đánh giặc xong cậu tính thế nào?" Cha viết vật liệu chứng minh và thư giới thiệu cho Thường Phát.

Thường Phát đi rồi. Cha cảm thấy trống vắng hụt hẫng, liên tục mấy ngày buồn bã không vui. Hồi đó, chiến sĩ cảnh vệ Trần Phát Hải sớm đã sang bên kia sông đón người mẹ đã khỏi bệnh của tôi đến Diên An. Ở Diên An hơn nửa năm, trong bụng mẹ đã ấp ủ hình hài của tôi, nói năng mang theo sự dịu dàng của người mẹ: "Mỗi người một tính cách, nghĩ nhiều cho Thường Phát một chút là anh sẽ thấy nhẹ nhõm ngay thôi."

Cha lắc đầu thở dài: "Anh đang nghĩ đến những lời Thường Phát nói. Anh sợ anh đến miền Nam cũng chẳng bằng con giun ấy chứ..."

Điều cha lo lắng không chỉ là không quen thuộc với tình hình miền Nam, công việc không thuận buồm xuôi gió như ở miền Bắc, ông còn sợ muỗi. Ông cũng lạ thật, không sợ đạn mà lại sợ muỗi. Đạn xuyên qua cánh tay một lỗ, một tuần là ông vết thương lành xuất viện. Muỗi đốt một miếng vào cánh tay, ông khốn đốn đến mức da thịt lở loét sốt cao không khỏi, nằm bệnh viện hai tháng trời rất khó xuất viện. Từ đó nghe đến "muỗi" là biến sắc. Cho đến mấy chục năm sau, cha gặp nạn trong "Cách mạng Văn hóa" được sắp xếp công việc lại từ đầu, ông từ chối đến tỉnh Giang Tây nhận chức, mà chọn Cam Túc ở Tây Bắc, — chỉ vì sợ muỗi.

Người ở hang đá vách liền kề với cha chính là đồng chí Đỗ Tinh Viên - người sau này từng giữ chức Tổng thư ký Quốc vụ viện. Ông và cha cùng tên nhưng khác họ, bức thư vợ ông viết cho ông lại bị người ta đưa nhầm vào tay cha, gây ra một trận hiểu lầm giữa cha mẹ. Đỗ Tinh Viên hiến kế nói: "Chuyện thế này tìm người khác không được, chỉ có tìm Bành Chân. Ông ấy là lão thủ trưởng Tấn Sào Cáp của các anh, hiện giữ chức Trưởng ban Tổ chức Trung ương, ông ấy chắc chắn có thể giúp anh giải quyết vấn đề."

Cha lấy hết can đảm đi tìm Bành Chân. Bành Chân đang họp ở Táo Viên phát hiện cha tôi đang tha thẩn ngoài cửa sổ, liền bước ra ngoài.

"Anh cao lớn thế này, có việc gì không?"

Cha đứng nghiêm chào, ngượng ngùng nói: "Có chút việc. Tổ chức quyết định tôi hành động cùng chi đội Nam hạ, thế nhưng... Tôi vừa từ tiền tuyến đến Diên An, mới học tập được nửa năm, tôi muốn học tập thêm chút nữa."

"Cơ hội học tập sau này chẳng lẽ không còn sao."

“Tôi vẫn luôn làm việc ở miền Bắc, không quen thuộc với tình hình miền Nam.”

"Làm rồi dần dần sẽ quen thôi."