Tinh thần thì khổ muộn, tình thế thì nghiêm trọng; nhưng việc học của tôi vẫn tiến hành như thường lệ.
Trong ba khoa mà tôi đã chọn, việc học tập đều có thể coi là thuận lợi. Khoa chính là tiếng Phạn và tiếng Pali, học kỳ đầu tiên, giáo sư Waldschmidt giảng ngữ pháp tiếng Phạn, học kỳ thứ hai liền đọc nguyên tác tiếng Phạn "Nalopakhyana", tiếp đó đọc "Meghaduta" của Kalidasa, v.v.. Từ học kỳ thứ năm, liền bước vào Seminar (lớp thảo luận) thực sự, đọc các mảnh vẫn kinh Phật bằng tiếng Phạn được khai quật tại Turpan, Tân Cương, Trung Quốc, đây là sở trường của giáo sư Waldschmidt, cả người thầy của ông là H. Lüders và bản thân ông đều là những chuyên gia có thẩm quyền trong lĩnh vực này. Bắt đầu học kỳ thứ sáu, ông bàn bạc với tôi về đề tài luận án tiến sĩ, cuối cùng chốt lại là nghiên cứu sự biến đổi động từ trong phần kệ tụng của "Mahavastu". Từ đó, ngoài giờ lên lớp và giảng dạy, tôi tận dụng mọi thời gian có thể tận dụng để gặm nhấm ba tập "Mahavastu" dày cộp đó. Không lâu sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, giáo sư của tôi bị gọi nhập ngũ. Giáo sư Sieg đã nghỉ hưu, ở tuổi xế chiều, ra thay ông lên lớp. Giáo sư Sieg thực sự là người dạy dỗ không biết mệt mỏi, ngay buổi học đầu tiên, ông đã tuyên bố một cách trang trọng với tôi rằng: ông muốn truyền thụ toàn bộ kiến thức sở trường lớn nhất cả đời mình cho tôi, không chút giấu giếm, một là "Rigveda", hai là ngữ pháp cổ điển Ấn Độ "Mahabhasya", ba là "Dasakumaracarita", cuối cùng là tiếng Tocharian, ông là đại sư thế giới đã đọc thông hiểu suốt tiếng Tocharian. Cứ như thế, trong thời gian giáo sư Waldschmidt nhập ngũ, tôi một mặt viết luận án, mặt khác lên lớp với giáo sư Sieg. Việc học rất thuận lợi.
Một khoa phụ là ngôn ngữ học tiếng Anh, tôi cũng lên lớp như thường lệ, các lớp này đều thuận lợi.
Riêng xét về luận án tiến sĩ, đây là một công việc vô cùng quan trọng đối với kỳ thi học vị. Các giáo sư nhìn nhận năng lực của học sinh cũng chủ yếu thông qua luận án. Các trường đại học Đức yêu cầu đối với luận án vô cùng nghiêm ngặt, đề tài thường không lớn, nhưng bắt buộc phải có điểm mới thì mới có thể thông qua. Có lưu học sinh Trung Quốc đã ở Đức sáu, bảy năm mà học vị rốt cuộc vẫn không lấy được, mấu chốt chính là ở luận án. Chương Dụng là một ví dụ, một lưu học sinh họ Diệp cũng gặp phải số phận tương tự. Luận án của tôi, sau khi đề tài được ấn định, tôi tích cực viết, đến năm 1940, cơ bản đã viết xong. Trong thời gian Waldschmidt nhập ngũ, Sieg cũng chỉ đạo thêm cho tôi. Ông về nhà nghỉ phép, tôi liền đem luận án cho ông xem. Bản thân tôi không biết đánh máy, người giúp tôi đánh máy là con gái lớn của gia đình Meyer tên là Irmgard, một cô gái vô cùng xinh đẹp. Mùa thu năm ấy, tối nào tôi cũng đến nhà cô ấy. Bởi vì chữ cái tiếng Phạn chuyển tự sang chữ Latinh có rất nhiều ký hiệu, rườm rà phức tạp, tôi bắt buộc phải ngồi bên cạnh thì mới không xảy ra sai sót. Ngày 13 tháng 9, luận án đánh máy xong. Trước đó đã nhận được sự đồng ý của Waldschmidt. Ngày 9 tháng 10, đem luận án nộp cho chủ nhiệm khoa Văn giáo sư Deichgraber. Theo quy tắc của Đức, chủ nhiệm khoa sắp xếp ngày thi vấn đáp, mà chủ nhiệm khoa lại do giáo sư chính trẻ tuổi nhất đảm nhiệm. Deichgraber là giáo sư tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh, vừa mới được thăng chức giáo sư chính. Theo quy tắc, đáng lẽ ba khoa phải cùng thi vấn đáp một lúc. Nhưng Waldschmidt đang nghỉ phép về nhà, không thể đợi lâu, giáo sư tiếng Anh Roeder lại đang ốm nằm viện, trong buổi thi vấn đáp ngày 23 tháng 12 năm 1940, chỉ có tiếng Phạn và ngôn ngữ học gốc Slav, tiếng Anh để dịp sau bổ sung. Nhật ký ngày hôm đó của tôi viết như thế này:
Mới 5 giờ sáng đã tỉnh giấc. Trong lòng chỉ nghĩ đến kỳ thi vấn đáp, không sao ngủ lại được nữa. 7 giờ dậy, ăn điểm tâm xong, lại lướt qua sách vở một lúc, lòng vô cùng hoảng hốt.
Chín giờ rưỡi đến văn phòng đại học. Đi trên đường, giống như tử tù chờ định đoạt. Hơn 10 giờ bắt đầu thi vấn đáp. Prof. Waldschmidt hỏi trước, chỉ có Prof. Deichgraber ngồi bên cạnh. Prof. Braun sau đó mới tới. Môn chính tiến hành vô cùng thuận lợi. Nhưng khi Prof. Braun bắt đầu hỏi, những thứ ông ấy bắt tôi chuẩn bị hoàn toàn không hỏi đến. Trong lòng tôi vô cùng hoảng sợ. Câu hỏi của ông ấy cực kỳ đơn giản, đơn giản đến mức đều là kiến thức thông thường. Nhưng tôi vẫn không thể tư duy, lộ rõ vẻ hoảng hốt.
12 giờ bước xuống, trong lòng vô cùng buồn bã. Lúc này, đỗ hay trượt lại không thành vấn đề nữa rồi.
Tôi thi cử cả đời, không ngờ trong kỳ thi cuối cùng này, bản thân lại hoảng hốt như vậy. Nhật ký ngày hôm sau:
Tâm trạng cực kỳ rối bời. Luận án của mình không những Prof. Sieg, Prof. Waldschmidt cho là cực tốt, ngay cả Prof. Krause cũng cho là hiếm có, cứ đinh ninh có thể làm một bài thi thật tốt; nhưng buổi thi vấn đáp tiếng Nga ngày hôm qua thực sự không ổn. Những điều tôi biết thì ông ấy hoàn toàn không hỏi, những điều hỏi lại hoàn toàn không phải thứ tôi chuẩn bị. Cho đến bây giờ nghĩ lại, trong lòng vẫn vô cùng buồn bã.
Đây có thể coi là dư ba của tâm trạng ngày hôm qua. Nhưng tối hôm đó:
Trước 7 giờ đến nhà Prof. Waldschmidt, ông ấy mời tôi qua lễ (Tiễn Lĩnh chú: ý chỉ Giáng sinh). Tuyết bay lất phất, nhưng không lạnh. Đi trên đường, trong lòng chỉ nghĩ đến kết quả kỳ thi ngày hôm qua, tôi nhất định phải hỏi ông ấy cho ra lẽ. Vừa bước vào cửa, ông ấy đã chúc mừng tôi, nói luận án của tôi là sehrgut (xuất sắc), Ấn Độ học (Indologie) sehrgut, ngôn ngữ Slav cũng sehrgut. Điều này thực sự ngoài dự liệu của tôi, trong lòng đối với Prof. Braun sinh ra lòng biết ơn vô hạn. Con trai ông ấy kéo đàn vĩ cầm trước, sau đó dùng bữa. Ăn xong liền thắp nến trên cây thông Noel, uống rượu, ăn bánh ngọt, trò chuyện lung tung một trận. Mười giờ rưỡi về nhà, trong lòng vẫn nghĩ đến chuyện thi cử. Đến năm sau ngày 19 tháng 2 năm 1941, giáo sư Roeder khỏi bệnh xuất viện, bổ sung kỳ thi vấn đáp tiếng Anh, giáo sư Waldschmidt cũng tham gia, tôi lại được một điểm sehrgut nữa. Cộng cả luận án và thi vấn đáp, tổng cộng được bốn điểm sehrgut. Tôi không làm người Trung Quốc mất mặt, có thể an ủi tổ quốc thân yêu của tôi, cũng có thể an ủi linh hồn nơi chín suối của mẹ tôi rồi. Màn thi tiến sĩ đến đây là kết thúc.
Còn về luận án tiến sĩ của tôi, lúc bấy giờ đã gây ra một cơn chấn động nhỏ. Sự chấn động chủ yếu đến từ Prof. Krause. Ông là một nhà ngôn ngữ học so sánh lừng danh thế giới, là một nhân vật phi thường, bị mù cả hai mắt từ nhỏ, nhưng có trí nhớ kinh ngạc, nghe qua không bao giờ quên, chính xác không có sai sót giống như máy ảnh. Ông có thể nắm vững hàng chục thứ cổ kim ngữ, vài thứ tiếng Bắc Âu, ông đều có thể nói được. Trước khi lên lớp, chỉ cần người khác đọc lại bản thảo cho ông nghe một lượt, ông liền có thể giảng liền hai tiếng mà hầu như không sai một chữ. Ông cũng từng theo học tiếng Tocharian từ giáo sư Sieg, tác phẩm lớn của ông ("Ngữ pháp tiếng Tocharian Tây"), được công nhận là có thể sánh ngang với ngữ pháp tiếng Tocharian của Sieg, Siegling, Schulze. Ông dành cho phần phụ lục trong luận án tiến sĩ của tôi viết về phần vĩ ngữ —mathe sự đánh giá cực kỳ cao, bởi vì nghe nói trong tiếng Hy Lạp cổ có vĩ ngữ tương tự, sự trùng hợp ngẫu nhiên này có ý nghĩa mang tính đột phá đối với việc nghiên cứu ngôn ngữ học so sánh ngữ hệ Ấn-Âu. Trong nhật ký ngày 14 tháng 1 năm 1941 của tôi có đoạn sau đây:
Hartmann đã đi rồi. Anh ấy trước tiên chúc mừng kỳ thi của tôi, lại nói: Prof. Krause không ngớt lời ca ngợi luận án của tôi, về phần Endungmatha (vĩ ngữ động từ matha) thì quả thực có thể nói là một phát hiện quan trọng. Ông ấy đã lập tức chép lại, biết đâu từ đây còn có thể thu được phát hiện thú vị. Những lời này cô Boehncke đã nói cho tôi biết từ trước. Mặc dù tôi cũng cảm thấy luận án của mình không tệ, nhưng không hề cho là có gì ghê gớm lắm. Cứ như thế, bản thân cũng bắt đầu có chút kiêu ngạo bay bổng lên rồi.
Về việc thi vấn đáp và luận án, chỉ viết chừng này thôi. Bởi vì đây là vấn đề tương đối quan trọng trong mười năm du học Đức của tôi, cho nên mới viết nhiều như vậy.
Tại sao tôi cứ nhất định phải lấy cho bằng được một học vị tiến sĩ? Nguyên nhân trong đó có cái giống như người bình thường, có cái lại có lẽ hoàn toàn khác biệt. Rất nhiều học giả lớn cận đại của Trung Quốc, ví dụ như Vương Quốc Duy, Lương Khải Siêu, Trần Dần Thác, Quách Mạt Nhược, Lỗ Tấn v.v., đều không có cái danh hiệu tiến sĩ nào cả, nhưng đều có địa vị trong lịch sử học thuật. Điểm này tôi đều biết. Song những người này đều là thiên tài phi phàm, danh hiệu tiến sĩ đối với họ hoàn toàn vô dụng. Nhưng tự hỏi lòng mình, bản thân vốn không phải loại người như thế, tôi từ trước đến nay chưa từng đánh giá bản thân quá cao, tôi cam nguyện làm một người bình thường, mà một người bình thường, nếu không có cái danh hiệu tiến sĩ sáng lấp lánh, thì trong cuộc đấu tranh tranh giành chén cơm manh áo nhất định sẽ là kẻ thất bại. Đây có thể coi là động cơ thứ nhất, nhưng còn có thứ hai. Hồi ở trong nước, tôi vốn không có cảm tình với một số lưu học sinh kiêu căng hống hách, tự cho là ta đây, thầm nghĩ bọn họ chẳng qua chỉ sang nước ngoài hầm thịt bò mấy năm, vừa mới về nước, trước mặt những người không phải lưu học sinh liền bắt đầu ra vẻ ta đây. Nhưng bản thân nếu không phải là lưu học sinh, thì hễ cứ bày tỏ sự bất bình, sẽ có người coi bản thân mình là con cáo ăn không được nho nên chê nho chua. Tôi vì để không làm con cáo, buộc phải ra nước ngoài, hơn nữa bắt buộc phải lấy được học vị tiến sĩ. Động cơ này, nói ra thì vô cùng buồn cười, nhưng lại là sự thật. Bao nhiêu năm nay, danh hiệu tiến sĩ giống như một cái bóng ảo ảnh, bay lượn trước mắt tôi, lúc gần lúc xa, lúc ẩn lúc hiện. Có lúc ở ngay trước mắt, dường như chỉ vươn tay ra là có thể chộp lấy. Có lúc lại ở chân trời góc bể, có thể nhìn mà không thể chạm tới. Có lúc lấp lánh ánh sáng, có lúc lại mờ ảo không rõ. Điều này khiến cho tôi lúc thì hứng khởi dạt dào, lúc lại chán nản cúi đầu. Tâm trạng của một người bình thường, chính là như thế.
Bây giờ tâm nguyện nhiều năm cuối cùng đã thực hiện được, tôi lập tức lại nghĩ đến quốc gia và gia đình của mình. Núi sông tươi đẹp đáng yêu không phải đất của ta, phiêu bạt chân trời góc biển sao không về đi. Vừa hay vào năm 1942, chính phủ Đức công nhận chính quyền Ngụy quyền Nam Kinh của Uông Tinh Vệ, công sứ quán của chính phủ Quốc dân đảng buộc phải rút lui, rút về Thụy Sĩ. Sau khi suy nghĩ cẩn thận, tôi quyết định rời khỏi Đức, trước tiên đi Thụy Sĩ, từ đó tìm cách về nước. Bạn học cùng lớp sơ trung của tôi là Trương Thiên Lân lúc bấy giờ đang sống ở Berlin, tôi muốn đi tìm anh ấy, xem có cách nào nghĩ ra không. Đã quyết tâm rồi, liền đi đến nhà những người thầy, người bạn mà tôi quen biết để từ biệt. Mọi người đương nhiên đều cảm thấy vô cùng đáng tiếc, trong lòng tôi cũng tràn ngập những bị lưu luyến chia tay. Cửa ải khó khăn nhất là bà chủ nhà của tôi. Lúc này ông chủ nhà đã qua đời, con trai đã kết hôn, sống ở một thành phố khác. Tôi là người thân duy nhất bên cạnh bà, bà coi tôi như con trai mà đối đãi. Nhớ lại đêm khuya ông chồng bà qua đời, chính là tôi đã chạy ra đại đường gõ cửa tìm bác sĩ, sau khi về nhà lại cùng bà canh giữ thi thể. Giờ đây hễ tôi rời đi, trong năm gian phòng chỉ còn lại một mình bà cô độc, lạnh lẽo quạnh hiu, thê lương thảm thiết, bà làm sao có thể chịu đựng nổi! Vừa nghe thấy tin tôi muốn đi, bà lập tức bật khóc lớn. Tôi hễ nghĩ đến việc sống chung bảy năm, cùng nhau trải qua mưa gió, một khi từ biệt, ngày nào mới gặp lại? Cũng không kìm được mà rưng rưng nước mắt.
Đến Berlin rồi mới biết, muốn đi Thụy Sĩ không phải chuyện dễ dàng như vậy. Cho dù có đến được đó, cũng khó mà lập tức về nước được. Xem ra đành phải ở lại Đức thôi. Lúc này chiến tranh đã kéo dài ba năm. Mặc dù những vụ ném bom quy mô nhỏ đã có một chút; nhưng những vụ ném bom thực sự quy mô lớn và dữ dội thì vẫn chưa bắt đầu. Ở Berlin, ngoài việc thiếu thốn lương thực ra, cuộc sống thoạt nhìn vẫn vô cùng bình lặng. Trên đại lộ vẫn xe ngựa như nước, người qua lại tấp nập, trên nét mặt không nhìn thấy chút biểu cảm hoảng hốt nào. Tôi tranh thủ thời gian đi bái phỏng nhà giáo dục tâm lý học lớn E. Spranger. Lại đến Viện hàn lâm Khoa học Phổ Thổ để thăm giáo sư Siegling, ông cùng với giáo sư Sieg đã cùng nhau đọc thông hiểu suốt tiếng Tocharian. Tôi đọc sách của ông đã được mấy năm rồi, chỉ là chưa từng gặp mặt. Ông thoạt nhìn vô cùng phác thực thật thà, ít nói trầm tính. Giữa tiếng súng đạn chiến tranh vẫn cặm cụi đọc sách, là một học giả tiêu chuẩn của Đức. Cứ như thế, tôi ở Berlin mấy ngày, vẫn trở lại Göttingen, thời gian là ngày 30 tháng 10 năm 1942.
Tôi vừa về đến nhà, bà chủ nhà phỏng chừng như vớ được một con phượng hoàng vàng từ hư không, mừng rỡ khôn tả. Tôi cũng có cảm giác như đứa con xa xứ trở về nhà. Việc về nước đã không còn hy vọng, tôi đành phải tùy duyên an phận, vứt bỏ mọi ảo tưởng không thiết thực, cùng sinh tử với nước Đức, cùng họa phúc với bà chủ nhà.
Tôi lại khôi phục lại cuộc sống đơn điệu khuôn phép suốt bảy năm qua. Mỗi ngày ăn điểm tâm ở nhà xong, liền đến Viện nghiên cứu tiếng Phạn tòa nhà Gauss-Weber, làm việc ở đó cho đến tận trưa. Bữa trưa theo lệ ăn ở các quán cơm bên ngoài. Ăn xong vẫn quay lại viện nghiên cứu. Tôi bây giờ không còn là học sinh nữa, đã làm xong thủ tục thôi học, trở thành giáo viên chuyên trách. Tôi không cần phải chạy đi khắp nơi để lên lớp nữa, chỉ thỉnh thoảng đến Viện nghiên cứu Hán học để lên lớp cho học sinh Đức. Tinh thần chủ yếu dồn vào việc tự đọc sách và viết lách của mình. Tôi tiếp tục nghiên cứu sâu về Phật giáo hỗn hợp Phạn ngữ, tiến bước dọc theo con đường mà luận án tiến sĩ của tôi đã khai mở. Ngoại trừ việc đói bụng và những đợt không kích thỉnh thoảng diễn ra, cuộc sống cực kỳ có quy luật, cực kỳ bình lặng. Đối diện với viện nghiên cứu chính là thư viện đại học, số lượng lớn sách tham khảo mà tôi cần đôi khi thậm chí vô cùng kỳ quái, ở đây hầu như đều có đủ, quả thực là một môi trường học tập và viết lách lý tưởng. Cho nên, thành quả viết lách của tôi là vô cùng đáng kể. Trong vòng năm năm sau bậc tiến sĩ, tôi đã viết mấy bài luận án tương đối dài, được đăng trên "Tập san Viện hàn lâm Khoa học Göttingen", tự cho là mỗi bài đều có kiến giải mới mẻ; cho đến tận ngày nay, đã trải qua gần nửa thế kỷ, vẫn liên tục có người trích dẫn. Đây là thời kỳ hoàng kim trong cuộc sống học thuật cả đời tôi, từ sau đó không bao giờ còn có nữa.
Ngày tháng tuy trôi qua thuận lợi, bình lặng. Nhưng cũng không thể nói là không có một chút trắc trở nào. Chính phủ phát xít Đức đã công nhận chính quyền ngụy Uông. Điều này gây ảnh hưởng đến vấn đề cư trú của lưu học sinh Trung Quốc chúng tôi: hộ chiếu đã đến hạn, đi đâu để xin gia hạn đây? Hộ chiếu này được tính là do đại sứ quán của quốc gia nào ký phát đây? Đây là một vấn đề có ý nghĩa trọng đại lại vô cùng cấp bách cần giải quyết. Tôi cùng với Trương Vĩ và mấy lưu học sinh Trung Quốc vẫn còn ở lại Göttingen, bàn bạc một cách nghiêm túc, quyết định đến đồn cảnh sát tuyên bố mình là người không quốc tịch. Điều này trong luật pháp quốc tế là cho phép được. Cái gọi là "người không quốc tịch" chính là không có bất kỳ nghĩa vụ nào đối với bất kỳ quốc gia nào, nhưng đồng thời cũng không chịu sự bảo vệ của bất kỳ quốc gia nào. Trong đó có một chút rủi ro, thế nhưng sự việc đã đến nước này, đành phải đi bước này thôi. Từ đó chúng tôi liền biến thành những người giống như loài chim bay trên bầu trời, thoạt nhìn vô cùng tự do tự tại, thế nhưng bất kỳ ai cũng có thể làm tổn thương nó.
Trên thực tế, hoàn toàn không có ai làm tổn thương chúng tôi cả. Dưới sự áp bức đan xen của bom đạn và nạn đói, những ngày tháng của tôi trôi qua vẫn có thể coi là bình lặng. Tôi mỗi ngày lại máy móc đi qua những con đường mà tôi đã đi suốt bảy năm qua, tôi quen thuộc từng ngôi nhà, quen thuộc từng cái cây. Cho dù có nhắm mắt lại, tôi cũng tuyệt đối không đi sai đường. Thế nhưng, hễ cứ đến chủ nhật, là những ngày tháng đau buồn của tôi lại tới. Tôi vẫn quen thói quen từ sáng tinh mơ đã đến bãi cỏ Schiller, bước chân không kìm được mà hướng về phía đó. Phong cảnh bãi cỏ Schiller vẫn như xưa, diện mạo không thay đổi, vẫn là cây xanh bao bọc, cỏ thơm ngậm màu xanh biếc. Thế nhưng, lúc này tôi lại lẻ loi chiếc bóng, mấy người bạn Trung Quốc tuần nào cũng gặp mặt năm nào, giờ đây đều đã mỗi người một ngõ ngách chân trời, thế sự mịt mờ cả hai phương rồi.
Tôi cảm thấy quạnh hiu và cô độc.