"Ngưu Bằng Tạp Ức" được viết vào năm 1992, tại sao phải đợi đến sáu năm sau, tức năm 1998 này mới đem ra xuất bản? Việc này có phần trái với lẽ thường của việc viết sách. Độc giả chắc sẽ nghi ngờ, hẳn là phải có lý do.
Sự nghi ngờ của độc giả là đúng, trong đó quả thật có một lý do, mà lý do này cũng chẳng có gì huyền bí, nó chỉ xuất phát từ một chút tư tâm của cá nhân tôi, cái gọi là "lấy lòng tiểu nhân đo lòng quân tử" mà thôi. Bản thân tôi vốn đã bị những tiểu tướng "cách mạng" – thực ra không phải tất cả đều còn nhỏ – giẫm lên người cả ngàn lần, vĩnh viễn không thể ngóc đầu dậy nổi. Thế nhưng, cùng tắc biến, biến tắc thông, đường lối chính nghĩa của nhân gian là vậy, sau khi cơn đại nạn đi qua, tôi không những đứng dậy được mà còn công thành danh toại, "quan" vận hanh thông, khiến cho một số tiểu tướng từng đánh đập, hành hạ tôi phải kinh hồn bạt vía. Nếu tôi thực sự muốn trả thù, tôi có cả ngàn cách, chỉ cần giơ tay là xong, chẳng tốn chút sức lực nào để tiến hành trả thù cả.
Thế nhưng, tôi đã không làm vậy. Tôi không hề đả kích, trả thù, gây khó dễ, hay giở trò với bất kỳ ai. Chẳng lẽ tôi là bậc quân tử khoan dung độ lượng xuất chúng sao? Không, không, tuyệt đối không phải. Tôi có yêu, có ghét, biết đố kỵ, muốn trả thù, tâm địa khoan dung của tôi chẳng cao thượng hơn bất kỳ ai. Thế nhưng, khi vừa nảy sinh ý định trả thù, tôi lập tức nghĩ đến việc, trong hoàn cảnh đó, bầu không khí đó lúc bấy giờ, ai nấy, bất kể là thuộc phe phái nào, đều như uống phải bùa mê, tha hóa thành "phi nhân". Ngày nay, người ta đôi khi mắng người khác là "súc sinh", tôi cảm thấy đó là sự sỉ nhục đối với loài súc sinh. Súc sinh ăn thịt người vì nó đói. Nó không biết nói dối, không biết giở trò xảo trá, tuyệt đối sẽ không nói một tràng đạo lý về việc tại sao phải ăn thịt người, dẫn chứng đầy đủ, thao thao bất tuyệt, rồi mới há miệng ăn thịt người. Còn con người thì không như vậy. Từ "phi nhân" tôi dùng ở đây, tuyệt đối không phải chỉ súc sinh, mà chỉ gọi họ là "phi nhân" mà thôi. Bản thân tôi khi bị đánh đến mức "một phật xuất thế, hai phật thăng thiên" vẫn còn thành kính tin vào tính đúng đắn của "Cách mạng Văn hóa", thì sao tôi dám khắt khe với người khác chứ? Kẻ đánh người và người bị đánh, đều là nạn nhân, chỉ là vị thế của họ khác nhau mà thôi. Chính vì những suy nghĩ đó, tôi mới không tiến hành trả thù.
Tuy nhiên, đó chỉ là mặt đường hoàng, chưa phải là tất cả, còn có mặt tư tâm của tôi nữa.
Những ai hiểu về "Mười năm đại nạn" đều biết, khi đó khi phe phái đánh nhau, tất cả các trường học, cơ quan, nhà máy, doanh nghiệp, thậm chí một số bộ đội, đều chia thành hai phe đối lập, phe nào cũng "duy ngã độc tả" (chỉ mình là cánh tả), "duy ngã độc tôn" (chỉ mình là nhất). Nhìn lại bây giờ, cả hai phe đều đánh, đập, cướp, thậm chí giết người, phóng hỏa, đều là cá mè một lứa, chẳng ai hơn ai. Giờ đây mà còn thảo luận hay tranh luận xem ai đúng ai sai thì thật sự chẳng có ý nghĩa gì cả. Thế nhưng vào thời điểm đó, có một thứ gọi là "phái tính", không sờ thấy, không nhìn thấy, vừa không có căn cứ, vừa không có lý do, lại vô cùng thâm độc, tàn nhẫn, hoàn toàn không có lý trí. Ai mà trúng phải nó, thì giống như bị trúng tà vậy, một gia đình vốn dĩ yêu thương hòa thuận, nếu không may thuộc về hai phe, thì vợ chồng ly hôn có, cha con trở mặt có, ít nhất cũng là "huynh đệ tương tàn", ngày nào cũng cãi vã trong nhà. Tôi đọc sách bảy tám mươi năm nay, trong sách cổ kim đông tây chưa từng thấy qua trạng thái tâm lý kiểu này, thật sự rất đáng để các nhà xã hội học và tâm lý học nghiên cứu nghiêm túc.
Bản thân tôi cũng không phải ngoại lệ. Phái tính của tôi cũng không phải không nghiêm trọng. Nhưng tôi tự cho rằng, phái tính của mình không dễ mà có được, là đánh đổi bằng cả tính mạng. Khi phong trào vừa bắt đầu, với tư cách là chủ một khoa, tôi không có tư cách tham gia "làm cách mạng" cùng với "quần chúng cách mạng". "Cách mạng vô tội, tạo phản hữu lý", lời hô hào này vang vọng khắp đại lục Thần Châu, nhưng với tôi thì chẳng có quan hệ trực diện nào, ban đầu tôi ở vị thế là đối tượng của "cách mạng" và "tạo phản". Thế nhưng, trước giải phóng, tôi ghét nhất là chính trị, không hề có dính líu gì đến Quốc Dân Đảng. Những tội danh lớn không thể áp đặt lên đầu tôi. Bị gán cho là "phái đi tư bản" và "phản động học thuật tư sản", đó là điều khó tránh khỏi. Hai trận cuồng phong này qua đi, tôi lại khôi phục nguyên hình, trở thành công dân tự do, có thể trà trộn vào trong quần chúng cách mạng.
Nếu tôi an phận thủ thường, thật thà thì đã có thể trở thành một phái tiêu dao tự tại, sống những ngày tháng vui vẻ vài năm rồi. Thế nhưng, là may hay không may? Ông trời ban cho tôi một tính khí cứng đầu, tôi dám thẳng thắn nói lời chính nghĩa. Nếu trên người tôi còn điểm gì đáng khen ngợi, thì đó chính là tính khí cứng đầu này. Bất kể trên người tôi có bao nhiêu khuyết điểm, có được tính khí này cũng đủ để tự an ủi, cuộc đời này của tôi xem như cũng không uổng phí. Trong khi tiêu dao, tôi lạnh lùng quan sát, càng nhìn càng thấy vị "Lão Phật gia" đang làm mưa làm gió ở Đại học Bắc Kinh kia làm việc trái đạo lý, nắm giữ quyền tài chính của cả trường, điên cuồng trấn áp phe đối lập yếu thế, thậm chí cắt nước cắt điện, dung túng cho tay sai dùng giáo đâm chết học sinh trung học từ bên ngoài trường vào. Là có thể nhẫn, thì cái gì không thể nhẫn! Tôi không thực sự hiểu cái gọi là đường lối này, đường lối kia, nhưng cái tính khí cứng đầu nổi lên, đập bàn đứng dậy, kiên quyết tham gia vào phe đối lập với "Lão Phật gia", tức một "tổ chức cách mạng" khác. Sự tàn độc của "Lão Phật gia" là điều ai cũng biết. Tôi suýt chút nữa đã mất mạng. Chi tiết đã được kể trong sách, tôi ở đây xin không nói dài dòng nữa.
Không tham gia phe phái thì thôi, một khi đã tham gia, phái tính như một con rắn độc, quấn chặt lấy tôi, lời nói hành động đều mất hết lý trí. Mười năm đại nạn qua đi, trời quang mây tạnh; thế nhưng, phái tính trong lòng người vẫn để lại những dấu vết đậm nhạt, chỉ cần không để ý một chút là sẽ lộ ra. Hơn một nửa đồng nghiệp làm việc cùng tôi là phe đối lập trong mười năm đại nạn, từng phê đấu tôi, vu khống tôi, thẩm vấn tôi, đá đánh tôi. Nhiều người trong số họ dường như có chút hối hận. Tôi cho rằng, những người này đều là đồng chí tốt, giống như tôi, nhất thời hồ đồ bị che mắt, làm ra những chuyện không hợp lý trí. Trên thế giới không có người nào không phạm sai lầm, đây là chân lý mà ai cũng thừa nhận. Nếu để những người vốn là người tốt này biết rằng trong ngăn kéo của tôi có cất giấu một cuốn "Ngưu Bằng Tạp Ức", họ nhất định sẽ nghĩ tôi là phái "tính sổ sau thu", lập sổ đen riêng, chuẩn bị sau này đả kích trả thù. Mặc dù trong sách tôi không viết tên – tôi cố tình làm vậy – nhưng người trong cuộc đọc vào là biết ngay là ai, tự biết mình thuộc phe nào, chuyện đó dễ như trở bàn tay. Với tâm lý thấp thỏm lo âu như vậy, làm sao chúng tôi có thể ngồi chung bàn làm việc được? Để tránh cục diện khó xử này, nên dù viết xong sách nhưng tôi vẫn giấu kín không công bố.
Vậy tại sao ông không dứt khoát không viết cuốn sách này? Câu hỏi này rất đúng, trúng ngay tim đen.
Thực tế, ban đầu tôi quả thực không có ý định viết cuốn sách này. Nếu không, mười năm đại nạn kết thúc chính thức vào năm 1976, sách của tôi mười sáu năm sau tức năm 1992 mới viết, ở giữa cách bao nhiêu năm như vậy là vì lý do gì? Mười sáu năm này là khoảng thời gian tôi phản tư, quan sát, băn khoăn và chờ đợi. Tôi căm thù bản thân mình trong chính trị ngu xuẩn như một con lừa, đối với cái gọi là "Đại Cách mạng Văn hóa Vô sản", một bi kịch tàn bạo, hỗn loạn, khiến dân tộc Trung Hoa vĩ đại của chúng ta phải chịu sỉ nhục, đẩy kinh tế đất nước vào đường cùng, chưa từng có và – tôi hy vọng – sẽ không bao giờ có nữa, đến nay vẫn chưa ai có thể đưa ra một lời giải thích hợp lý toàn diện, nhiều người đã nhận ra bản chất của nó từ lâu, vậy mà phải đến sau khi "Bè lũ bốn tên" sụp đổ, não tôi mới khai thông. Tôi thật sự cảm thấy xấu hổ.
Khi não bộ tôi đã khai thông, tôi cảm thấy cách người trong cuộc xử lý thảm họa này có vấn đề. Đại khái một chút tốt hơn là chi tiết một chút, câu nói này chưa chắc không có đạo lý. Thế nhưng, tôi cho rằng, chúng ta đã đại khái quá mức. Như đã nói ở trên, đại đa số mọi người đều bị lừa gạt. Cho dù là bị lừa gạt đi chăng nữa, cũng nên rút ra bài học đầy đủ trong cơ hội ngàn năm có một này, nâng cao trình độ bản thân, để tránh đi vào vết xe đổ sau này. Cơ hội như vậy e rằng sau này khó mà gặp lại. Huống chi trong số những kẻ đánh đập cướp phá đó, quả thực có những kẻ xấu tệ hại hơn cả cầm thú. Những kẻ xấu này có bản lĩnh hơn người tốt, trong "Cách mạng Văn hóa" có một từ thường dùng: tắc kè hoa, nhóm người xấu này chính là những con tắc kè hoa. Chúng vừa thấy tình hình không ổn là lập tức thay đổi màu sắc. Có kẻ ngụy trang thành người chính nghĩa, có kẻ trở thành con rể quý của tướng quân này, lãnh đạo nọ, chui rúc dưới cái ô lớn này để trốn tránh. Có kẻ khua môi múa mép, giở trò tung hoành ngang dọc, tạm thời ẩn mình, chờ đợi thời cơ, ngày nào đó gió nổi mây vần, chúng lại trở thành kẻ bề trên. Những kẻ này dã tâm lớn, lắm mưu mô, tinh thông "hậu hắc học", giỏi thuật nịnh hót. Chúng thực sự là tế bào ung thư tiềm ẩn trong xã hội xã hội chủ nghĩa của chúng ta, sớm muộn gì cũng sẽ lan rộng. Chúng ta lúc đó đã bỏ qua cho những kẻ này, thực sự là đã chôn giấu hậu họa. Tôi thậm chí hoài nghi, đất nước và xã hội chúng ta hôm nay, nhìn chung là ổn định đoàn kết, rất có hy vọng. Thế nhưng đạo đức trong xã hội có vấn đề, chính quyền ở nhiều nơi có phong khí không tốt, nhiều người có tố chất thấp, nếu truy tìm nguồn gốc kỹ càng, e rằng có liên quan đến dư độc của mười năm đại nạn, có liên quan đến những người đã nhắc ở trên.
Trên đây là kết quả của sự phản tư và quan sát của tôi, là nguyên nhân khiến tôi băn khoăn không giải đáp được. Thế nhưng tôi còn chờ đợi điều gì?
Tôi chờ đợi có người sẽ viết ra những thảm họa mà chính mình đã trải qua. Một số nguyên soái, nhiều tướng lĩnh lão thành, vào sinh ra tử, nửa đời chinh chiến, có thể nói là đã lập công cho nhân dân. Một số lãnh đạo quốc gia, cũng là cả đời cách mạng, là "công thần" của nhân dân. Đại đa số trí thức cấp cao, nhà văn và diễn viên nổi tiếng, hầu hết đều làm việc cần cù, một lòng bảo vệ Đảng. Tất cả những người tốt này, đều bị hắt nước bẩn một cách khó hiểu, bị gán ghép tội danh, nâng cao quan điểm vô hạn, nhất định muốn dồn vào chỗ chết mới hả hê. Thật không biết là tâm địa gì. Trung Quốc xưa có câu "chim hết thì cung tốt bị cất, thỏ khôn chết thì chó săn bị làm thịt". Nhưng kẻ làm chuyện này là đế vương phong kiến, chúng ta lại là quốc gia xã hội chủ nghĩa đường hoàng. Sự tàn bạo vô tình của những gì đã làm, ngay cả đế vương phong kiến cũng phải cảm thấy hổ thẹn. Hơn nữa phạm vi liên quan rộng lớn, xưa nay chưa từng có. Người bị hại lẽ nào trong lòng không uất ức? Tại sao không thổ lộ ra? Tôi ngày ngày mong, tháng tháng mong, năm năm mong; thế nhưng cuối cùng lại thất vọng, không ai chịu cầm bút viết, hoặc kể lại để người khác viết. Trong lòng tôi vô cùng khó hiểu, vô cùng lo lắng. Thảm họa chưa từng có này, nếu không để lại ghi chép gì, thì con cháu chúng ta sẽ không rút ra được bài học xứng đáng, tương lai một khi thời thế thuận lợi, sẽ lại có kẻ phát điên, làm ra những chuyện ngu xuẩn tàn bạo tương tự. Đây là chuyện đáng sợ biết bao! Giới trẻ ngày nay, nếu bạn nói với họ về thảm họa mười năm đại nạn, họ thường mở to mắt kinh ngạc và nghi ngờ, dáng vẻ không tin rằng trên đời này lại có chuyện lạ lùng khó tin đến thế. Họ có lẽ cho rằng tôi đang nói dối, tôi đang nói về ba ngọn núi Bồng Lai trên biển, "núi nằm trong hư vô mờ ảo". Mặc dù có một thời gian từng thịnh hành cái gọi là văn học "vết sẹo". Thế nhưng, theo quan điểm của tôi, đó chỉ là trầy da một chút, chỉ cần bôi chút thuốc đỏ là xong chuyện. Vết sẹo thực sự vẫn còn chôn sâu trong lòng nhiều người, chưa bộc lộ ra. Tôi chờ đợi người trong cuộc một ngày nào đó sẽ bộc lộ ra.
Ngoài ra, tôi còn một kỳ vọng rất viển vông. Kỳ vọng trên là nói đối với những người đã chịu đựng đau khổ dày vò trong đại nạn. Còn những kẻ "tạo phản", thực tế là những kẻ đánh đập cướp phá, những kẻ đã hành hạ người khác, thậm chí hành hạ người khác đến chết lúc bấy giờ, tại sao không thể tự mình đứng ra bộc lộ trạng thái tâm lý hành hạ người và quá trình hành hạ đó, viết thành một bài văn hay một cuốn sách? Nhóm người này bây giờ đã bốn năm mươi tuổi, có kẻ đang giữ chức vụ quan trọng. Cho dù người khác không tìm họ tính sổ, nếu bản thân họ còn chút lương tâm, chút lý trí, thì trong lúc chè chén say sưa, đêm thanh tĩnh tự vấn lương tâm, liệu anh có thể ngủ ngon được không? Nếu nhóm người này – theo ước tính, số lượng không ít – cũng viết ra chút gì đó, đem đối chiếu đọc với những gì người bị hành hạ, bị bức hại viết, thì ý nghĩa giáo dục đối với nhân dân chúng ta, đặc biệt là ý nghĩa giáo dục đối với con cháu hậu thế chúng ta, sẽ là cực kỳ to lớn. Tôi không yêu cầu họ kiểm điểm và sám hối, những điều này đều không phải là bản chất, tôi chỉ chờ đợi họ cầm bút viết thẳng thắn. Làm như vậy, họ có thể nói là đã lập công lớn cho dân tộc chúng ta, chỉ nhận được sự tán dương, không chịu sự khiển trách, điều này tôi dám khẳng định.
Cứ như vậy, tôi mang theo kỳ vọng về hai phía, chờ ngôi sao, chờ mặt trăng, chờ đợi mười hai năm. Mặt trời phương Đông đã mọc, nhưng kỳ vọng của tôi lại thất bại.
Thế nhưng, thời gian đã là năm 1992. Nhiều người từng bị bức hại đã như lá rụng cuối thu, dần dần khô héo; bởi vì nhóm người này phần lớn đã già, quy luật sinh tử trong vũ trụ là không thể cưỡng lại. Còn bản thân tôi cũng đã già yếu. Người xưa có câu: "Đợi nước sông Hoàng Hà trong". Trong hai kỳ vọng về tuổi thọ con người, một cái tôi không thể làm gì được, còn đối với cái kia, tức là đối với những người bị bức hại, tôi lại có thể làm được rất nhiều. Bản thân tôi chính là một nạn nhân mà. Tại sao tôi lại ngốc đến mức "ôm cây đợi thỏ", chỉ chờ đợi người khác hành động mà bản thân lại không chịu ra tay chứ? Chờ đợi người khác không bằng chờ đợi chính mình, thôi thì hãy để tôi tự làm vậy. Đây chính là quá trình ra đời của "Ngưu Bằng Tạp Ức". Tôi viết văn chưa bao giờ nói dối, giờ đây tôi nói ra ngọn ngành sự việc, hy vọng sẽ có chút giúp ích cho độc giả. Thế nhưng, mặc dù bản thân đã thực hiện được một kỳ vọng, đối với hai kỳ vọng kia về phía người khác, tôi vẫn chưa từ bỏ. Trong tâm trạng chờ đợi, tôi viết bài tựa này, hy vọng kỳ vọng của tôi có thể trở thành hiện thực.
Ngày 9 tháng 3 năm 1998