Tôi cuối cùng đã rời nhà vào ngày 1 tháng 8 năm 1935. Những gì tôi để lại là một gia đình sa sút, cha mẹ già, vợ trẻ, con thơ. Số phận của một gia đình như vậy và nhóm người thân của tôi, không ai biết trước được, giống như số phận của chính tôi vậy. Sinh ly tử biệt, xưa nay đều chung một nỗi buồn. Giang Văn Thông từng nói: "Kẻ khiến người ta đau đớn não nề, duy chỉ có sự chia ly mà thôi." Ông lại nói: "Cắt bỏ tình thương nhẫn nại lòng yêu, rời bỏ quê hương làng xóm, rỏ nước mắt từ biệt nhau, nhìn nhau đẫm máu." Trước đây khi đọc "Biệt phú", tôi chỉ thưởng thức văn tài của nó. Thế nhưng hôm nay chính tôi lại trở thành người trong phú. Cảnh này tình này quả thực không thể kể với người ngoài được.
Lúc sắp rời nhà, tâm sự trong lòng tôi muôn vàn phức tạp. Chú, thím, Đức Hoa (vợ tôi), con gái Uyển Như nắm tay Đức Hoa, bé Diên Tông mới sinh được mấy tháng đang ngủ say trong lòng mẹ, đều tiễn tôi ra cửa lớn. Con gái, con trai nhỏ, vẫn chưa biết chia ly là gì, có lẽ còn thấy vui vẻ. Cha mẹ và Đức Hoa thì hoàn toàn hiểu rõ. Trong mắt tôi ngấn lệ, cố nén giọt nước mắt đầy trong bụng, không dám nhìn lại họ một cái tin rằng trong mắt họ nhất định cũng đọng những giọt lệ ngoảnh đầu lên xe kéo, chỉ có cái bóng của những viên gạch vỡ ngói tàn trên lầu cửa lớn thoáng qua trước mắt tôi.
Tôi đi tàu hỏa đến Bắc Bình trước. Làm thủ tục xuất ngoại, chỉ ở Bắc Bình mới có thể làm được, Tế Nam thì không. Sau khi đến Bắc Bình, tôi đến Sa Than tìm một căn hộ, thuê một gian phòng, cất hai chiếc vali lớn đó. Lập tức chạy đến Thanh Hoa Viên, tìm được một chiếc giường ở nhà khách công tự sảnh, ở cùng phòng với một cựu sinh viên Thanh Hoa tốt nghiệp hơn tôi vài khóa, anh ấy là tổng giám đốc của công ty bảo hiểm nào đó. Nửa đêm chung giường, chuyện trò tâm sự. Anh ấy hết lời khuyên tôi, sau khi đến Đức hãy học ngành bảo hiểm. Tương lai về nước, bát cơm tuyệt đối không thành vấn đề, có lẽ vẫn là một chiếc bát cơm vàng. Điều này đương nhiên rất có sức cám dỗ. Nhưng lại hoàn toàn trái ngược với nguyện vọng của tôi. Tôi tuy từ trước đến nay không có chí lớn, thế nhưng đối với việc làm quan, kinh doanh, thì tuyệt đối không có hứng thú, đối với việc phát tài cũng không theo đuổi. Đối với nhã ý của vị học trưởng này, tôi đành tâm lĩnh vậy.
Lúc này đang là kỳ nghỉ hè, học sinh hầu như đều rời trường về nhà. Thanh Hoa Viên rộng lớn như vậy, vắng ngắt như tờ. Thế nhưng phong cảnh lại càng yểu điệu hơn, cây cao che kín bầu trời, bóng râm dày đặc mặt đất, hoa nở trong bụi cây xanh, ve kêu trên cành cao; hoa sen trong hồ sen đang rực rỡ khoe sắc trong gió, khí tím Tây Sơn vẫn ảo diệu kỳ lạ. Phong cảnh tuy đẹp, nhưng trong lòng tôi lại cảm thấy sự cô độc vô biên. Chỉ mới một năm trước, khi tôi vẫn còn là sinh viên, những người bạn nhỏ đông đảo của tôi vẫn tụ tập cùng nhau, hoặc ngâm thơ trước gió, hoặc giãi bày tâm sự dưới trăng. Chốn hoang vắng tản bộ lúc hoàng hôn, hứng thú vẫn còn dạt dào sau khi về trường, có lúc đi dạo dưới trăng dọc hồ sen, thưởng thức thú vui cảnh trăng hồ sen, vui vẻ biết bao, vui đến mức không thể tả. Thế nhưng thấm thoắt thoi đưa, hôm nay lại chỉ còn một mình tôi quay lại Thủy Mộc Thanh Hoa, thấy cảnh nhớ người, đối trăng thở dài, người đi nhà trống, vũ trụ dường như cũng trở nên trống trải, khiến người ta không thể chịu nổi.
Công tự sảnh nơi tôi ở là trung tâm của Thanh Hoa. "Đằng ảnh hà thanh chi quán" của thầy Ngô Mật của tôi ở ngay đây. Thầy đã rời trường, tôi chỉ có thể nhìn qua cửa kính vào cách bài trí trong phòng, không khỏi nhớ lại cảnh tượng đàm đạo say sưa ở đây năm xưa, trong lòng buồn bã đau xót. Cách đây không xa chính là căn đại sảnh ven hồ, bức hoành phi bốn chữ lớn "Thủy Mộc Thanh Hoa" được treo ở phía sau. Sảnh này rất lớn, bên trong bày đầy đồ gỗ hồng mộc, khí tượng cao nhã hoa quý. Bình thường rất ít người đến, cho nên vô cùng u tĩnh. Vài năm trước, có đôi khi tôi cùng mấy người bạn tốt như Ngô Tổ Tương, Lâm Cảnh, Lý Trường Chi đến đây để trò chuyện nhàn tản. Chúng tôi lúc bấy giờ vẫn còn trẻ, có chút không biết trời cao đất dày, nói chuyện ngang dọc trời đất, coi như không có ai xung quanh. Chúng tôi không phải coi vạn hộ hầu năm xưa như cỏ rác, mà là chỉ điểm các nhà văn đương đại. Nhớ lúc cuốn "Tử dạ" của Mâu Thuẫn xuất bản, mấy người chúng tôi gặp nhau ở đây, bàn luận về cuốn sách này. Lúc đó ý kiến chia hoàn toàn thành hai phái: một phái hoàn toàn khẳng định, một phái cơ bản phủ định. Mọi người tranh cãi náo nhiệt. Kiểu chém gió này của chúng tôi, xưa nay chưa từng có kết quả, cũng không cần có kết quả. Mỗi người đem lời của mình nói phóng đại hết mức có thể, rồi lại bàn sang vấn đề khác, cảm thấy vui thích vô cùng. Hôm nay một mình tôi đến đại sảnh này, thấy cảnh nhớ người, lại không khỏi có chút thương cảm.
Trong khoảng thời gian này, tôi có rất nhiều thời gian rảnh rỗi. Tôi từng đến bái kiến mấy vị thầy giáo. Đầu tiên là thầy Phùng Hữu Lan, nghe nói việc ký hợp đồng với phía Đức chính là nhờ sự chạy vọt của thầy. Tiếp theo là thầy Tưởng Đình Phủ, nghe nói ông cũng đã góp sức trong việc ký hợp đồng. Ông ân cần khuyên tôi rằng, Đức là một quốc gia phát xít, ở đó nhất định phải cẩn trọng lời nói hành động, tránh chuốc lấy phiền phức. Tôi cảm ơn lời dặn dò của thầy cô. Tôi cũng đến bái kiến thầy Văn Nhất Đa. Đây là lần đầu tiên tôi gặp thầy; không may thay, cũng là lần cuối cùng. Đợi đến mười một năm sau khi tôi về nước, thầy đã sớm bị phái phản động Quốc Dân Đảng ám sát. Ông là một nhà thơ và học giả mà tôi vô cùng kính ngưỡng. Nội dung cuộc nói chuyện lúc đó tôi đã quên sạch, nhưng hình ảnh của ông thì mãi mãi lưu lại trong lòng tôi.
Có một buổi tối, sau bữa cơm tối, một mình cô đơn buồn chán, thong thả bước ra khỏi công tự sảnh, đến bên bờ hồ sen được miêu tả trong "Hồ sen trăng rằm" của thầy Chu Tự Thanh để tản bộ. Khi ấy trăng non giữa trời, vạn vật tĩnh mịch không tiếng động. Trăng sáng soi bóng ngược xuống hồ sen, dường như còn tròn và sáng tỏ hơn cái ở trên mặt đất. Dưới ánh trăng, lá sen và hoa sen đều mất đi màu sắc, biến thành một màu xám đục. Thế nhưng từng làn hương sen xộc thẳng vào mũi, khiến tôi dường như có thể nhìn thấy chiếc lá sen xanh thẳm và hoa sen đỏ rực. Trong cụm lá sen lấp lánh những đốm lửa nhỏ, là những con đom đóm xuất hiện sớm. Những đốm lửa nhỏ dao động bất định, lúc ẩn lúc hiện, dường như muốn tranh tài cao thấp với đốm lửa lớn trên trời và dưới nước. Lúc này, trong vũ trụ dường như chỉ còn lại một mình tôi. Tiền đồ xán lạn phía trước, phiêu bạt nơi đất khách quê người; gia đình cha già con thơ ở phía sau, đều rời xa tôi, xa lắm, chìm vào một lớp sương mù mờ ảo, nhìn từ xa giống như tiên sơn Bồng Lai vậy.
Thế nhưng, tôi đến Bắc Bình là để lo việc chứ không phải đến để mơ mộng. Bắc Bình lúc bấy giờ không có lãnh sự quán nước ngoài, việc làm visa hộ chiếu xuất ngoại, bắt buộc phải đến Thiên Tân. Thế là tôi cùng Kiều Quán Hoa liền cùng nhau đi tàu hỏa đến Thiên Tân, đến lãnh sự quán hai nước Nga, Đức để xin visa. Thủ tục tuyệt đối không phức tạp như bây giờ, nhân viên công tác mang quốc tịch Nga, Đức của lãnh sự quán, chỉ hỏi đơn giản mấy câu, cười bắt tay, và chúc chúng tôi thượng lộ bình an. Thủ tục xuất ngoại của chúng tôi coi như hoàn thành tất cả, chỉ đợi xuất phát.
Sau khi quay về Bắc Bình, mấy người bạn tổ chức tiễn tôi ở công viên Bắc Hải, nhớ là có Lâm Cảnh, Lý Trường Chi, Vương Cẩm Đệ, Trương Lộ Vi v.v. Chúng tôi thuê hai chiếc thuyền nhỏ, chèo thuyền giữa cụm hoa sen. Lá sen nối liền bầu trời, hoa sen ánh lên rực rỡ dưới ánh mặt trời, dưới sự chiếu rọi của mặt trời, đỏ thì đỏ, xanh thì xanh, mỗi thứ đều có cái đẹp riêng. Hoàn toàn khác với cảnh trăng hồ sen ở Thanh Hoa Viên hôm đó. Mọi người chúng tôi đều phấn khởi vui mừng, bình phẩm nhân vật, chỉ điểm thời chính, ý khí phơi phới, hướng đi không gì cản nổi, "lời nói không kinh ngạc thì chết không thôi", chúng tôi thực sự dường như đã trở thành những người anh hùng chi phối trầm phù. Chơi suốt cả ngày, vui hết mình rồi giải tán.
Tiệc vui nào rồi cũng đến lúc tàn. Cuối cùng cũng đến ngày nên lên đường. Ngày 31 tháng 8, bạn bè tiễn chúng tôi đến nhà ga tàu hỏa, chính là ga Tiền Môn cũ bây giờ. Đương nhiên lại có một phen chúc phúc, một phen dặn dò. Khoảnh khắc bước lên tàu hỏa, trong đầu tôi bỗng hiện lên một câu thơ cũ: "Vạn lý đầu hoang đệ nhị nhân".