Thoáng cái, thời gian đã bước sang năm 1939.
Trong vòng hai năm trước đó, các nước láng giềng của Đức, cứ mỗi năm một lần vào mùa xuân, một lần vào mùa thu, lại mắc một căn bệnh kỳ lạ. Gọi đó là "chứng cuồng xâm lược" hay "chứng hoang tưởng bức hại" đều được cả, tôi chưa từng học y khoa nên không dám nói bừa. Đến lúc này, báo chí và đài phát thanh Đức liền đăng tải liên miên rằng một trong bốn nước láng giềng phía đông, tây, nam, bắc của Đức đang bức hại người Đức, châm ngòi tranh chấp, khiêu khích, miêu tả đẫm nước mắt, khí thế ngút trời. Lòng người nước Đức trở nên kích động. Cả nước sôi sục. Nhưng tiếp sau đó lại là việc Đức xuất binh trấn áp người khác, chiếm đóng lãnh thổ của nước láng giềng, thế mà họ lại gọi hành động đó là "kháng chiến", đến nhà hàng xóm để "kháng chiến". Chủ nghĩa phát xít Đức có một danh ngôn: "Lời nói dối nếu nói một nghìn lần thì sẽ trở thành chân lý." Đây chính là linh hồn trong chính sách thông tấn của chúng. Ngay đến bản thân tôi lúc đầu cũng có chút tin tưởng, người Đức thì khỏi phải bàn rồi. Nhưng đến nửa cuối năm, hoặc nửa đầu năm sau, một nước láng giềng nào đó của Đức lại đổ bệnh, hơn nữa lại mắc đúng bệnh cũ, khiến tôi không thể không sinh lòng nghi ngờ. Người Đức thông minh tuyệt đỉnh, nhưng về mặt chính trị lại ngây thơ non nớt như trẻ con. Họ theo lệ thường lại kích động lên, cả nước lại sôi sục lên. Kết quả là lại có thêm một nước láng giềng gặp vận hạn.
Tôi linh cảm tình hình không ổn, có không khí "gió lầu nổi lên trước khi bão chớp ập tới".
Sự thật chứng minh, linh cảm của tôi là chính xác.
Ngày 1 tháng 9 năm 1939, Ba Lan - nước láng giềng phía đông của Đức đã mắc cái "bệnh" kỳ quái như đã nói ở trên, Đức "bắt đắc dĩ" xuất binh "kháng chiến", chẳng mất mấy thời gian, "căn bệnh" của Ba Lan đã được chữa khỏi hoàn toàn, toàn quốc bị quân đội Đức chiếm đóng. Cứ tiếp diễn liên tiếp như vậy, "căn bệnh" của rất nhiều nước láng giềng đều được Đức chữa khỏi, lãnh thổ bị chúng chiếm đóng. Cho tới khi Phòng tuyến Maginot của Pháp bị chọc thủng, quân Đức tiến vào chiếm đóng Paris, "căn bệnh" của bốn nước láng giềng Đức đều đã được phát xít chữa khỏi hoàn toàn, tôi linh cảm rằng Đức chuẩn bị đi tìm bệnh nhân mới rồi. Bệnh nhân này không phải quốc gia nào khác, mà chỉ có thể là Liên Xô.
Sự thật chứng minh, linh cảm của tôi lại ứng nghiệm một cách bất hạnh.
Ngày 22 tháng 6 năm 1941, sáng sớm khi tôi vừa thức dậy, nữ chủ nhà đã thông báo với tôi rằng Đức và Liên Xô đã nổ súng rồi. Trong nhật ký của tôi có viết: "Chuyện này sớm đã đoán trước, nhưng không ngờ lại diễn ra nhanh đến vậy." Lẽ ra đây phải là một chuyện tày trời, thế nhưng chẳng có người Đức nào căng thẳng cả. Nguyên nhân có lẽ là vì, trong mấy năm gần đây, hầu như mỗi năm có tới hai lần xuất hiện chuyện như thế này, thành ra đã "thành quen nên chẳng có gì lạ" nữa rồi. Đương nhiên tôi lại càng không căng thẳng. Hai ngày trước đã hẹn với mấy người bạn Đức là Pinks và Gross đi dã ngoại, mọi việc cứ thế tiến hành. Suốt cả ngày hôm đó, chúng tôi ngồi xe đi thuyền, mấy lần vượt qua con sông nhỏ, đi bộ mười mấy cây số giữa những khu rừng xanh chốn đồng hoang, ca hát, kéo đàn accordion, cắm trại, chơi đùa vui hết mình, trở về trong niềm hân hoan trọn vẹn, dưới điều kiện hạn chế ánh sáng, đèn đường tắt ngúm, vừa mò mẫm trong bóng tối vừa đi bộ về nhà. Dù là đối với tôi hay đối với những người bạn Đức, tin tức chiến tranh Đức - Xô bùng nổ vào sáng nay chẳng để lại cho chúng tôi chút ấn tượng nào.
Khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, tôi mới lên ba tuổi, chẳng biết chuyện gì cả. Sau này đọc một số sách vở về phương diện này, thấy khói lửa lan rộng đến nhường nào, cuộc đọ sức giữa hai bên ác liệt ra sao, số thương vong lớn biết bao, tổn thất tài sản nặng nề thế nào, tôi vẫn luôn tưởng tượng rằng một sự kiện lớn nhường này khi bắt đầu chắc chắn phải làm kinh thiên động địa, quỷ khóc thần sầu, từ ba mươi ba tầng trời trên cao xuống mười tám tầng địa ngục dưới sâu, không đâu là không chấn động, không đâu là không hoảng sợ thì mới hợp lẽ thường. Giờ đây, tôi lại có vinh hạnh tự mình trải nghiệm sự khởi đầu của Chiến tranh thế giới thứ hai với quy mô lớn hơn, thời gian dài hơn, thương vong nặng nề hơn Chiến tranh thế giới thứ nhất rất nhiều. Thế nhưng vạn lần không ngờ tới, vở kịch lớn hiếm thấy trong lịch sử loài người này, sự khởi đầu lại tẻ nhạt bình thường đến vậy. Sau này ngẫm lại, thực sự có chút cảm giác thất vọng chưa đủ đô.
Thế nhưng chuyện kỳ lạ vẫn còn ở phía sau.
Chiến tranh đã nổ ra rồi, dù mọi người có hờ hững đến đâu, thì vẫn luôn hy vọng được nghe thêm tin tức tiếp theo: Là tiến lên rồi ư? Là lùi lại rồi ư? Là giằng co không phân thắng bại ư? Thế nhưng chẳng có bất kỳ tin tức nào cả. Ngày 23 không có, ngày 24 không có, ngày 25 không có, ngày 26 không có, ngày 27 vẫn không có. Đến ngày 28, trong nhật ký tôi viết: "Tin tức chiến tuyến phía đông hoàn toàn không chắc chắn lắm. Tôi đoán, đại khái là quân Đức đánh không thuận lợi cho lắm." Ngầm mang ý vui mừng trước họa của người khác. Thế nhưng, sau đúng một tuần im lặng, đến một ngày Chủ nhật khác là ngày 29, đài phát thanh đột nhiên trở nên sống động bất thường, chỉ trong một buổi sáng đã phát liền tám bản "tin đặc biệt"; quân Đức đã tiến sâu vào lãnh thổ Liên Xô như chốn không người, thế như chẻ tre, mỗi một bản "tin đặc biệt" lại báo cáo một chiến thắng to lớn. Những người Đức vẫn luôn tỏ ra hờ hững nay đã chấn động lên rồi, họ phát cuồng lên, hô vang "vạn tuế". Còn tôi thì tức giận đến mức trong lòng nổi giận đùng đùng. Cứ nghe thấy tin đặc biệt là thần kinh lại căng thẳng cực độ, toàn thân run rẩy, không còn cách nào khác, đành dùng hai tay bịt tai lại, trong lòng đếm một, hai, ba, bốn v.v., đếm đến một mức độ nhất định, nghĩ thầm chắc đài phát thanh đã kết thúc rồi; thế nhưng vừa buông tay ra, chiếc loa phát thanh vẫn kêu gào quái dị như cũ. Lúc này máu nóng trong lòng tôi cuồn cuộn trào dâng, xộc thẳng lên đại não. Buổi tối phải uống gấp đôi thuốc ngủ thì mới miễn cưỡng chợp mắt được. Trong nhật ký ngày 30 có viết: "Cứ sống tiếp thế này, e rằng chẳng mấy chốc sẽ vào nhà thương điên mất."
Chứng mất ngủ của tôi từ đó bước vào giai đoạn nghiêm trọng.