[444]

Ông John M. Makeham.

[445]

[446]

Suốt mùa xuân năm ấy tại London, sức khỏe của Charles Dickens đã có dấu hiệu suy giảm, và nhiều bạn bè nhận xét rằng ông trông rất mệt mỏi, "già đi" và khác lạ nhiều. Thế nhưng, nhìn chung tinh thần ông vẫn tốt, và gia đình không mảy may lo lắng, bởi họ tin rằng sự tĩnh lặng và những ngày tháng tương đối thảnh thơi tại Gad's Hill sẽ mang lại tác dụng như thường lệ, giúp ông hồi phục sức lực và sự khỏe khoắn. Ngày 2 tháng 6, ông tham dự một buổi diễn kịch tư gia tại nhà ông bà Freake, nơi hai con gái ông cũng tham gia diễn xuất. Ngày hôm sau, ông trở về Gad's Hill. Con gái Kate của ông (người luôn coi đây là nhà bất cứ khi nào cô muốn, và hầu như luôn ở đây trong suốt những tháng hè) đã về thăm vào Chủ Nhật, ngày 5 tháng 6, để tận mắt nhìn thấy "sự cải tạo tuyệt vời của nhà kính". Cha cô cười và quả quyết với cô rằng cô vừa được chiêm ngưỡng "sự cải tạo cuối cùng" tại Gad's Hill. Khi đó ông vẫn tương đối khỏe mạnh, nhưng cô đã nhận xét với chị và dì mình rằng ông trông mệt mỏi một cách lạ thường, và gương mặt ông thoáng vẻ tái nhợt kỳ lạ sau khi chỉ mới đi dạo một đoạn ngắn vào chiều Chủ Nhật hôm đó. Dẫu vậy, đến tối ông lại dường như trở về với phong thái thường ngày. Ngày hôm sau, Kate rời đi, cùng với chị gái cô, người định ở lại London một thời gian ngắn.

Charles Dickens đang rất miệt mài làm việc với chương thứ sáu của cuốn "Edwin Drood". Vào thứ Hai và thứ Ba, ông vẫn khỏe, nhưng không thể vận động nhiều. Lần đi dạo cuối cùng của ông là tại nơi ông vô cùng yêu thích — xuyên qua Cobham Park và Wood — vào chiều thứ Ba.

Sáng thứ Tư, ngày mùng 8 (một trong những ngày đẹp nhất của mùa hè tươi đẹp), ông rất khỏe; tinh thần vô cùng phấn chấn với cuốn sách của mình. Ông nói rằng nhất định phải hoàn thành chương sách này trong ngày hôm đó — vì ngày hôm sau (thứ Năm) là ngày ông đến văn phòng tờ "All the Year Round" như thường lệ hàng tuần. Do đó, ông quyết định sẽ viết cả ngày trong căn Châlet, không đi dạo hay đi dạo phố cho đến tận tối. Vào giữa trưa, ông ghé vào nhà nghỉ ngơi một tiếng, hút một điếu xì gà trong nhà kính — công trình mới này mang lại cho ông niềm vui thú cá nhân to lớn — và trông ông hoàn toàn khỏe mạnh, vô cùng tươi tắn và tràn đầy hy vọng. [447] Khi ông quay lại nhà lần nữa, khoảng một giờ trước bữa tối sớm, ông trông rất mệt mỏi, lặng lẽ và chìm đắm trong suy tư. Nhưng vì đây là chuyện thường tình sau một ngày làm việc căng thẳng, nên điều đó không khiến chị dâu ông — người duy nhất trong gia đình có mặt ở nhà lúc bấy giờ — cảm thấy lo lắng hay ngạc nhiên. Ông viết vài lá thư — trong đó có những lá thư cuối cùng mà chúng tôi công bố ở đây — tại thư viện của ngôi nhà, đồng thời thu xếp nhiều công việc lặt vặt để chuẩn bị cho chuyến đi London vào sáng hôm sau. Ông dự định sẽ đi cùng ông Fildes khi trở về vào cuối tuần, để giới thiệu "họa sĩ minh họa mới" với vùng đất mà rất nhiều bối cảnh trong tác phẩm cuối cùng này của Charles Dickens, cũng như tác phẩm đầu tay của ông, đã được đặt tại đó.

Phải đến khi ngồi vào bàn ăn, một sự thay đổi rõ rệt trên sắc mặt và biểu cảm của ông mới khiến chị dâu hoảng hốt. Khi bà hỏi ông có phải đang bị ốm không, ông đáp: "Phải, ốm nặng lắm; anh đã thấy rất không ổn suốt cả tiếng nay rồi." Nhưng khi bà bày tỏ ý định lập tức gọi bác sĩ, ông ngăn lại và nói: "Không, anh muốn dùng nốt bữa tối, rồi sau đó sẽ đi London." Và rồi ông cố gắng gượng dậy để chống lại cơn bệnh đang ập đến, ông nói chuyện, nhưng không mạch lạc, và chẳng bao lâu sau thì giọng nói trở nên không còn rõ ràng nữa. Nhận thấy ông đã ốm, và ốm rất nặng, chị dâu nài nỉ ông hãy về phòng trước khi bà đi gọi bác sĩ. "Hãy vào nằm xuống đi anh," bà khẩn khoản. "Được, trên mặt đất đây," ông đáp, rất rõ ràng — đó là những lời cuối cùng ông thốt ra — rồi ông tuột khỏi tay bà và ngã xuống sàn.

Những người hầu mang một chiếc ghế dài vào phòng ăn để đặt ông nằm lên. Người được phái đi tìm ông Steele, bác sĩ ở Rochester, đồng thời gửi điện tín cho bác sĩ riêng của ông tại London và cho các con gái ông. Lúc đó là vài phút sau sáu giờ.

Các con gái ông cùng ông Frank Beard đã đến nơi ngay trong tối hôm đó. Con trai trưởng của ông về đến vào sáng hôm sau, còn con trai Henry và chị gái Letitia của ông về đến vào chiều tối ngày mùng 9 — than ôi, đã quá muộn!

Suốt đêm đó, Charles Dickens không hề mở mắt, [448] hay có bất kỳ dấu hiệu tỉnh táo nào. Vào buổi chiều ngày mùng 9, Bác sĩ Russell Reynolds đến Gad's Hill theo lời triệu tập của ông Frank Beard để hội chẩn cùng với ông và bác sĩ Steele. Nhưng ông cũng chỉ có thể xác nhận bản án vô phương cứu chữa của họ, và bằng tất cả sự cảm thông sâu sắc, ông đã thông báo ý kiến của mình cho gia đình trước khi trở về London.

Charles Dickens duy trì trạng thái hôn mê như vậy cho đến tận chiều tối ngày hôm đó, khi vào lúc sáu giờ mười phút, những người túc trực nhìn thấy một cái rùng mình chạy dọc cơ thể ông, nghe ông thở dài một tiếng thật sâu, thấy một giọt nước mắt lăn trên má, và thế là ông đã rời xa họ. Và khi họ nhìn thấy bóng tối bao trùm lên gương mặt bình thản, đẹp đẽ của ông, không một ai trong số họ — dù có thể làm được điều đó — lại muốn gọi linh hồn ngọt ngào của ông trở về với trần gian.

Vì gia đình biết Charles Dickens có nguyện vọng được an táng gần Gad's Hill, nên các sắp xếp đã được chuẩn bị để đưa ông vào nghĩa trang xinh đẹp của Shorne, một ngôi làng lân cận mà ông rất yêu mến. Tuy nhiên, ý định này đã bị hủy bỏ sau một đề nghị khẩn thiết từ Trưởng tu viện và các vị giáo sĩ của Nhà thờ Rochester rằng thi hài ông nên được đặt tại đó. Một ngôi mộ đã được đào và mọi thứ đã chuẩn bị xong xuôi, thì gia đình nhận được thông báo qua Trưởng tu viện Stanley rằng có một mong muốn chung vô cùng tha thiết rằng Charles Dickens nên được yên nghỉ tại Tu viện Westminster. Trước một sự tôn vinh xứng đáng như vậy dành cho ký ức về ông, họ không thể có bất kỳ phản đối nào, mặc dù họ cảm thấy vô cùng hối tiếc khi phải từ bỏ ý định đặt ông ở một nơi gắn bó mật thiết với cuộc đời và các tác phẩm của ông. Dẫu vậy, tên tuổi ông vẫn gắn liền với Rochester, khi một tấm bia tưởng niệm đã được những người thực thi di chúc của ông đặt trên tường của Nhà thờ Rochester.

Đối với Tu viện Westminster, gia đình ông chỉ đặt ra điều kiện là tang lễ phải được tổ chức kín đáo nhất có thể, và những lời trong di chúc của ông: "Tôi dứt khoát yêu cầu mình được mai táng một cách không đắt đỏ, không phô trương và hoàn toàn riêng tư," phải được tuân thủ một cách nghiêm cẩn. Và điều đó đã được thực hiện. Buổi lễ trang nghiêm trong thánh đường rộng lớn [449] ấy đã diễn ra kín đáo như sự cân nhắc chu đáo nhất có thể thực hiện được.

Gia đình của Charles Dickens vô cùng biết ơn tất cả những người có thẩm quyền đã thực hiện nguyện vọng của ông. Và đặc biệt hơn cả là Trưởng tu viện Stanley và phu nhân (quá cố) Augusta Stanley, vì sự cảm thông chân thành mà họ dành cho những người thân quyến vào ngày hôm đó, cũng như vào Chủ Nhật ngày 19, khi vị Trưởng tu viện đọc bài điếu văn tuyệt đẹp của mình.

Vì khi còn sống, tình yêu của Charles Dickens dành cho không khí, ánh sáng và những màu sắc rực rỡ đã đạt đến mức độ đam mê, nên khi ông nằm xuống trong ngôi nhà mà ông hằng yêu dấu, những điều đó cũng không bị lãng quên.

Căn phòng xinh xắn thông ra nhà kính (nơi ông chưa từng được di chuyển đi kể từ khi phát bệnh) luôn được giữ cho rực rỡ với đủ loại hoa đẹp nhất, và tràn ngập ánh nắng mùa hè:

"Và chẳng có gì lay động trong căn phòng. Một tục lệ xa xưa, xưa lắm rồi. Tục lệ đã đến cùng với những lớp áo đầu tiên của chúng ta, và sẽ còn tồn tại mãi không thay đổi cho đến khi dòng giống chúng ta kết thúc hành trình, và bầu trời bao la bị cuộn lại như một tờ giấy. Một tục lệ xa xưa, xưa lắm rồi — cái chết!

"Ồ, hãy tạ ơn Chúa, tất cả những ai chứng kiến điều này, vì một tục lệ còn xưa hơn thế nữa, tục lệ về sự bất tử!"

[451]

[450]