Charles Dickens đã đón kỳ Giáng sinh và Tết Tây cuối cùng của mình tại Gad's Hill cùng gia đình và bè bạn theo thông lệ, ngoại trừ việc ông lại bị cơn đau chân hành hạ, đặc biệt là vào đúng ngày Giáng sinh. Cơn đau khiến ông hoàn toàn không thể đi lại được, đành phải ở trong phòng suốt cả ngày và chỉ có thể xuống góp mặt cùng mọi người vào buổi tối. Dù vậy, ông đã đỡ hơn sau đó một hai ngày, rồi đến đầu tháng Giêng, ông lên London, nơi ông đã thuê lại ngôi nhà của vợ chồng người bạn Milner Gibson để ở trong mùa này.

Chuỗi buổi đọc sách "Chia tay" của ông tại Hội trường St. James's bắt đầu từ tháng Giêng và kết thúc vào ngày 16 tháng Ba. Ông cũng đang viết dở cuốn "Edwin Drood", đồng thời đương nhiên vẫn bận rộn liên tục với công việc ở tạp chí "All the Year Round". Đầu tháng Giêng, ông đã thực hiện lời hứa ghé thăm Birmingham lần thứ hai và có một bài phát biểu, điều mà ông có nhắc đến trong bức thư cuối cùng gửi cho ông Macready.

Trong buổi đọc sách cuối cùng, ông đã trình diễn tác phẩm "Bài ca Giáng sinh" và đoạn "Vụ án" trích từ cuốn "Pickwick", rồi khi chương trình kết thúc, ông đã dành vài lời chia tay tới khán giả. Đó là một khoảnh khắc đáng nhớ và vô cùng xúc động. Ông ghi nhớ sâu sắc nhiệt tình đầy trìu mến trong sự đón nhận của công chúng, và việc phải từ bỏ vĩnh viễn mối liên kết cá nhân với hàng ngàn độc giả là một nỗi buồn thực sự đối với ông. Dù vậy, khi nỗi đau hòa lẫn niềm vui của buổi đọc sách cuối cùng này qua đi, ông cảm thấy nhẹ nhõm vô cùng vì có khoảng thời gian không bị quấy rầy để theo đuổi những công việc bình lặng hơn của riêng mình, và mong chờ được viết những phần cuối của "Edwin Drood" tại Gad's Hill, nơi ông dự định trở về vào tháng Sáu.[432]

Lần xuất hiện cuối cùng trước công chúng dưới bất kỳ hình thức nào của ông là tại bữa tiệc tối của Viện Hàn lâm Hoàng gia vào tháng Năm. Mặc dù khi đó sức khỏe đã yếu đi nhiều, ông vẫn cố gắng hết sức để có mặt và phát biểu, xuất phát từ mong muốn tha thiết được bày tỏ lòng tưởng nhớ đến người bạn thân thiết lâu năm của ông, ông Maclise, người vừa qua đời vào tháng Tư.

Sau khi Nữ hoàng thể hiện nguyện vọng được gặp riêng Charles Dickens thông qua ông Helps (sau này là Hiệp sĩ Arthur Helps), ông đã cùng ông Helps đến Cung điện Buckingham vào một buổi chiều tháng Ba. Ông được Nữ hoàng đón tiếp hết sức ân cần và nồng hậu, và ra về với niềm hy vọng rằng cuộc gặp gỡ đã mang lại sự hài lòng cho cả hai bên. Nữ hoàng đã tặng ông một bản sao cuốn "Nhật ký ở Vùng Cao" của bà có chữ ký tặng. Sau đó, ông cũng hân hạnh xin Nữ hoàng chấp nhận một bộ sách tác phẩm của ông. Ông đã tham dự một lễ kiến bái do Thân vương xứ Wales chủ trì vào tháng Tư, và lần cuối cùng ông dùng bữa tối bên ngoài tại London là tại buổi tiệc do Lãnh chúa Houghton tổ chức để đón tiếp Quốc vương Bỉ và Thân vương xứ Wales, cả hai vị đều bày tỏ mong muốn được gặp Charles Dickens. Trong suốt mùa này, ông liên tục bị hành hạ bởi căn bệnh sưng chân theo từng đợt, và vào dịp này cơn đau dữ dội đến mức cho đến phút cuối cùng, người ta vẫn rất hoài nghi liệu ông có thể đến dự như đã hẹn hay không.

Chúng ta có rất ít thư từ trong năm này, và không có bức nào mang tính chất đặc biệt quan trọng, nhưng chúng tôi vẫn đăng toàn bộ vì đây là những lá thư cuối cùng.

Ông S. L. Fildes là "họa sĩ minh họa mới" của ông, người được nhắc đến trong lá thư gửi ông Frith; chúng tôi cũng xin đăng một bức thư ngắn gửi cho chính ông Fildes.

Thư từ trao đổi giữa Charles Dickens và bà Dallas Glyn, nữ diễn viên nổi tiếng mà ông rất mực coi trọng như một người bạn tri kỷ, phần lớn lại xoay quanh công việc riêng của bà, nên chúng tôi chỉ chọn ra hai bức thư có nội dung đáng chú ý đối với công chúng.

Để giải thích cho lá thư cuối cùng, chúng tôi xin trích dẫn một đoạn trong bức thư mà ông J. M. Makeham gửi cho tờ The Daily News ngay sau cái chết của Charles Dickens như sau:[433]

"Để công chúng có thể hiểu rõ hoàn cảnh dẫn đến lá thư mà Charles Dickens gửi cho tôi, tôi xin được giải thích rằng đó là lời hồi đáp cho bức thư tôi gửi cho ông liên quan đến một đoạn trong chương thứ mười của 'Edwin Drood'. Trong thư đó, tôi đã mạn phép gợi ý rằng có lẽ ông đã quên mất rằng hình ảnh ẩn dụ mà ông nhắc tới—theo cách mà tôi biết chắc chắn là gây khó chịu cho một số người hâm mộ ông—được trích từ một đoạn trong Thánh Kinh vốn được đông đảo đồng bào ông kính trọng như một lời tiên tri về những khổ nạn của Đấng Cứu Thế."

Bản thảo của cuốn sách nhỏ "Lịch sử Tân Ước" hiện do con gái lớn của ông cất giữ. Cô (cùng với người cô của mình) đã nhận được rất nhiều lời khẩn cầu tha thiết, từ cả bạn bè lẫn những người xa lạ, mong muốn cuốn lịch sử này được phép xuất bản vì lợi ích của trẻ em.

Người con gái hoàn toàn thấu hiểu và cảm thông với vô số lời thỉnh cầu này. Nhưng cô biết rằng cha mình viết cuốn lịch sử này chỉ dành riêng cho các con của ông, và nguyện vọng đặc biệt của ông là nó không bao giờ được xuất bản, do đó cô coi nguyện vọng này là linh thiêng và không thể thay đổi.

Gửi ông W. H. Wills.

Số 5, Hyde Park Place, London, W., Chủ nhật, ngày 23 tháng 1, 1870.

Wills thân mến,

Trong thư anh gửi cho tôi về Nancy và Sikes, hình như anh có nhắc đến một thư khác anh đã viết cho tôi. Vì thế tôi nghĩ nên báo cho anh biết là tôi chưa nhận được thư nào khác cả.

Tôi không lấy làm lạ khi anh không đủ sức gánh vác công việc (ngay cả nếu anh không bị ho) trong hoàn cảnh kiệt sức như vậy. Đó là một khung cảnh rất kỳ lạ. Các nam nữ diễn viên (hầu hết các cô trông đều rất xinh đẹp) tập hợp đông đúc một cách lạ thường, và họ là một nhóm khán giả tuyệt vời.[434] Tôi đã chú tâm cuốn hút cả tâm trí lẫn sự quan sát của những ai cố tình theo dõi xem các hiệu ứng được tạo ra như thế nào; và tôi tin là mình đã thành công. Tuy nhiên, khi quay lại với công việc này, tôi cảm thấy thật là điên rồ khi thực hiện nó liên tục như vậy. Nhịp tim bình thường của tôi là bảy mươi hai, nhưng khi gồng mình làm việc này, nó vọt lên tới một trăm mười hai. Không chỉ có thế, tôi phải mất mười đến mười hai phút mới lấy lại được hơi thở; trong lúc đó, tôi chẳng khác nào một kẻ vừa thua trong một trận đấu quyền anh—quả thực là hình ảnh phản chiếu chính xác của kẻ đó. Frank Beard đã túc trực để thực hiện nhiều cuộc thử nghiệm nhằm báo cáo cho Watson; và mặc dù, như anh đã biết, ông ấy đã bắt tôi dừng lại ngay lập tức khi phát hiện ra tình trạng của tôi ở Preston, ông ấy vẫn rất đỗi kinh ngạc trước những tác động của buổi đọc sách đối với người đọc.

Vì vậy tôi hy vọng anh có thể đến nghe trước khi nó vĩnh viễn khép lại. Chương trình sẽ được thực hiện lại vào các buổi tối ngày 1 tháng 2, 15 tháng 2 và 8 tháng 3. Tôi hy vọng rằng, bây giờ khi đã xong các buổi đọc vào ban sáng, tôi có thể tập trung viết cuốn sách của mình. Nhưng cho đến lúc này, việc chuẩn bị kỹ lưỡng để nắm lại các chủ đề, cộng với hai buổi đọc mỗi tuần, đã chiếm gần như toàn bộ thời gian của tôi.

Ngón tay cái bên phải của tôi đang gặp chút vấn đề nên không thể (như anh thấy đấy) viết rõ ràng được. Tôi đã gửi vài lời hỏi thăm tới Robert Chambers tội nghiệp,[32] và gửi lời yêu thương của tôi tới bà Wills.

Luôn là người bạn thân thiết của anh.

Gửi bà Dallas.

Tòa soạn tạp chí "All the Year Round",

Thứ Tư, ngày 16 tháng 1, 1870.

Bà Dallas thân mến,

Tôi vô cùng hân hoan khi nhận được bức thư nồng nhiệt và đầy đồng cảm của bà vào sáng nay. Thành thực cảm ơn bà[435] vì lá thư ấy. Tôi sẽ chú ý dành sẵn hai chỗ ở hàng ghế đầu, ngay cạnh con gái tôi, cho dịp tới của bà. Tôi không thể xếp cho bà một chỗ ngồi nào quá tốt, hay gặp bà quá thường xuyên được đâu.

Xin hãy tin rằng tôi luôn là người bạn trung thành của bà.

Gửi ông S. L. Fildes.

Tòa soạn tạp chí "All the Year Round",

Thứ Tư, ngày 16 tháng 1, 1870.

Thưa Ông,

Tôi xin cảm ơn ông vì những tác phẩm mẫu rất xuất sắc và thú vị thuộc nghệ thuật của ông mà ông đã tốt bụng gửi cho tôi. Tôi xin gửi trả lại kèm theo đây, sau khi đã thưởng thức chúng với niềm vui lớn nhất.

Tôi đương nhiên rất tò mò muốn xem bức vẽ của ông cho cuốn "David Copperfield", để có thể so sánh nó với ý tưởng của chính mình. Trong lúc này, tôi có thể chân thành quả quyết với ông rằng tôi dành sự ngưỡng mộ lớn nhất cho tài năng lỗi lạc của ông.

Kính thư.

Gửi ông Henry Fielding Dickens.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Năm, ngày 17 tháng 2, 1870.

Harry thân mến của cha,

Cha rất vui khi nghe tin con đã có một khởi đầu tốt tại Union. Hãy bỏ ra thật nhiều công sức cho nó; hãy mở miệng thật to và tròn tiếng, nói hướng tới người cuối cùng có thể nhìn thấy con, và giữ cho mình một nhịp điệu thong thả.

Mọi người gửi lời yêu thương đến con.

Luôn yêu thương con.

[436]

Gửi ông W. C. Macready.

Thứ Tư, ngày 2 tháng 3, 1870.

Macready thân mến nhất của tôi,

Bức thư này xin chúc anh và gia đình mọi hạnh phúc và thịnh vượng vào ngày kỷ niệm đáng nhớ ngày mai. Anh có thể tin chắc rằng những lời yêu thương và những lời chúc tốt đẹp sẽ không bị lãng quên trên bàn ăn của chúng tôi.

Công việc viết sách của tôi vẫn tiến triển rất tốt, và chúng tôi đang có lượng khán giả đông đảo tới mức kinh ngạc tại Hội trường St. James's. Mary vừa mừng những tín hiệu đầu tiên của mùa xuân bằng một trận lên sởi. Nó đã vượt qua bệnh tật khá dễ dàng, nhưng vẫn còn lại sự suy nhược sau đó. Katie thì đang độ rực rỡ. Georgina vẫn hoàn toàn khỏe mạnh, và tất cả mọi người đều gửi lời yêu thương thương nhất đến anh. Tôi thực sự vui mừng khi nhận được sự đồng cảm của anh dành cho bài phát biểu ngắn thứ hai của tôi tại Birmingham. Tôi đã quyết tâm không để tinh thần Cấp tiến của mình bị nghi ngờ. Đường dây điện báo không ghi chép lại thật chính xác, nhưng dù sao thì ý tứ vẫn ở đó. Ryland, như thường lệ, đã hỏi thăm đủ điều về anh.

Gửi lời yêu thương tới bà Macready thân yêu và cậu con trai tuyệt vời—người bạn đặc biệt của tôi, cùng một vòng tay ôm nồng nhiệt gửi tới anh,

Tôi luôn là người bạn mến thương nhất của anh,

Người bạn yêu quý nhất của anh.

Gửi ông ——.

Tòa soạn tạp chí "All the Year Round",

Thứ Tư, ngày 9 tháng 3, 1870.

Anh —— thân mến,

Anh làm tôi rất bất an về truyện dài mới của anh ở đây, bằng cách gieo rắc tên tuổi của mình trên quá nhiều cánh đồng cùng một lúc, và nhận viết một lượng tiểu thuyết không thể gánh nổi trong cùng một thời điểm. Ngay khi anh chuẩn bị ra mắt tác phẩm cùng chúng tôi, anh lại đang có một câu chuyện khác tiến hành trên tờ "The Gentleman's Magazine", và một câu chuyện khác được thông báo trên tờ "Once[437] a Week". Và theo những gì tôi biết về nghệ thuật mà cả hai chúng ta cùng theo đuổi, nó không thể được thực hiện một cách hợp lý theo con đường này. Tôi nghĩ câu chuyện ngắn mà anh đang hoàn tất trên những trang báo này rõ ràng mang dấu vết của sự vội vã và thiếu suy xét; và một câu chuyện dài mang những tì vết tương tự thực sự sẽ gây ra tác hại không thể cứu vãn cho ấn phẩm.

Những trăn trở này trĩu nặng trong tâm trí tôi đến mức tôi không thể không bày tỏ chúng với anh, với hy vọng rằng chúng có thể khiến anh cân nhắc thêm một chút về sự cần thiết của việc cẩn trọng, chuẩn bị và sự tiết chế về số lượng công việc thực hiện. Tôi hoàn toàn chắc chắn rằng mình viết những lời này vì lợi ích của anh cũng nhiều như vì lợi ích của "All the Year Round".

Xin tin rằng tôi luôn là người bạn trung thành của anh.

Gửi người nhận như trên.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Sáu, ngày 11 tháng 3, 1870.

Anh —— thân mến,

Dĩ nhiên là thỏa thuận giữa chúng ta vẫn tiếp tục, và tôi chắc chắn anh hiểu tôi quá rõ để không bao giờ nghĩ rằng tôi có ý định ngược lại. Sự giải thích của anh (như một lẽ tự nhiên đối với một người như anh) thật quân tử và chân thành, tôi vừa hài lòng lại vừa tràn đầy hy vọng.

Luôn là bạn của anh.

Gửi ông William Charles Kent.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Bảy, ngày 26 tháng 3, 1870.

Kent thân mến,

Tôi đã nhận được cả hai bản chụp của tờ The Sun với niềm vui mừng và sự hài lòng sâu sắc nhất.

Bất cứ điều gì tôi có thể cung cấp cho anh để hỗ trợ cho tập ghi chép dự kiến[33] (điều mà dĩ nhiên sẽ dễ chịu hơn nhiều đối với tôi[438] nếu được thực hiện bởi anh thay vì bất kỳ ai khác), sẽ luôn sẵn sàng phục vụ anh. Dolby có toàn bộ các số liệu liên quan đến nước Mỹ, và anh sẽ có các cuốn sách mà tôi dùng để đọc để tham khảo. Chúng sau đó sẽ được đưa vào bộ sưu tập của Forster.[34]

Luôn thân ái.

Gửi ông Henry Fielding Dickens.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Ba, ngày 29 tháng 3, 1870.

Harry thân mến của cha,

Chủ đề Thứ Ba tuần tới của con rất hay. Cha sẽ không bỏ qua điểm rằng những kẻ cuồng tín hẹp hòi, những kẻ gièm pha sân khấu và phỉ báng các nghệ sĩ, lại chính là những kẻ cổ xúy cho các trò tiêu khiển đồi dối và dã man. Bởi vì bất cứ nơi nào một vở drama hay và một nhà hát đi vào nếp sống suy tàn, một hình thức giải trí sân khấu méo mó nào đó chắc chắn sẽ mọc lên thay thế. Trong một trong những chương cuối của "Hard Times", ông Sleary có nói một câu đại ý: "Mọi người rồi cũng thẽ tìm cách giải trí theo cách nào đó, thưa cậu. Hãy nhìn vào điểm tốt nhấth của chúng tôi, đừng nhìn vào điểm tồi nhấth."

Luôn yêu thương con.

Gửi ông Shirley Brooks.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Sáu, ngày 1 tháng 4, 1870.

Shirley Brooks thân mến,

Tôi đã viết thư cho ông Low, bày tỏ niềm nuối tiếc rằng tôi không thể đáp ứng yêu cầu của ông ấy, mặc dù yêu cầu đó được bảo chứng bởi người bạn S. B. của tôi. Nhưng tôi đã nói với ông ấy một sự thật hoàn toàn đúng—rằng tôi sẽ rời thành phố để yên tĩnh theo đuổi[439] công việc riêng của mình vào cuối tháng tới; rằng tôi đã từ chối mọi lời mời với lý do rằng những cam kết công khai tôi có thể thực hiện trong mùa này là rất ít và đều đã được xếp lịch; và rằng tôi không thể chịu được những phòng học oi nồng khi đang làm việc. Tôi đã dàn xếp việc này một cách êm đẹp như anh mong muốn.

Tôi hoàn toàn đồng cảm với khao khát không khí an lành của anh. Mong anh sớm có được nó, hưởng thụ nó và gặt hái lợi ích từ nó bằng một nửa những gì tôi mong ước cho anh!

Luôn là người bạn trung thành của anh.

Gửi ông W. P. Frith, R.A.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Bảy, ngày 16 tháng 4, 1870.

Frith thân mến,

Tôi sẽ rất vui được đến vào tối Thứ Tư, nếu tiện.

Anh làm tôi vui lòng với những gì anh nói về họa sĩ minh họa mới của tôi, người mà tôi đặt rất nhiều hy vọng.

Luôn trung thành với anh.

Gửi ông William Charles Kent.

Sáng Thứ Hai, ngày 25 tháng 4, 1870.

Kent thân mến,

Tôi đã nhận được cuốn sách của anh[35] với niềm vui lớn nhất, và chân thành cảm ơn anh vì cuốn sách đó. Đó là một tập sách có vẻ ngoài rất bắt mắt và một diện mạo vô cùng thân thiện. Tôi cảm thấy như mình đã yêu thích nó ngay từ cái nhìn đầu tiên; ngay cả khi (một chữ "ngay cả" rất lớn) tôi chưa biết gì về nội dung của nó, hay về tác giả của nó!

Trong tuần qua, tôi đã kiên trì và miệt mài làm việc không ngừng nghỉ, dù tiến triển chậm chạp.[440] Mùa xuân luôn có một ảnh hưởng xao xuyến đối với tôi; và vào bất kỳ mùa nào, tôi cũng chán ngấy những buổi tiệc tối ở London này đến mức không thể diễn tả nổi; và tôi lại khao khát về lại chốn thôn quê. Đây là lời bào chữa của tôi vì đã không viết thư cho anh sớm hơn. Bên cạnh đó, tôi đã vô cớ tin chắc rằng mình sẽ gặp anh tại tòa soạn vào Thứ Năm tuần trước. Vì không gặp được anh, tôi e rằng sức khỏe của anh phải tồi đi, hoặc không khá hơn chút nào? Nếu anh có thể gửi cho tôi một báo cáo về tình hình sức khỏe của anh, xin hãy làm vậy.

Gửi bà Frederick Pollock.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Hai, ngày 2 tháng 5, 1870.

Bà Pollock thân mến,

Xin hãy nhắn với Philip van Artevelde lừng danh rằng tôi sẽ giải quyết vụ việc phi pháp đó nếu có thể. Tôi hơi nghi ngờ về tính khả thi của việc này, cũng như việc bước ra ngoài ranh giới của luật bôi nhọ. Tôi có một đánh giá cao về luật pháp nước Anh nói chung, điều mà người ta có lẽ rút ra được từ ấn tượng rằng nó đặt tất cả những người trung thực dưới gót giày quỷ dữ của tất cả những kẻ vô liêm xỉ. Nó khiến tôi thận trọng trong việc làm điều đúng đắn; một ví dụ tuyệt vời về sự khôn ngoan của nó!

Tôi rất tiếc vì đã không gặp được bà vào Chủ nhật đó; nhưng cũng như các môn đồ thời xưa vô tình tiếp đón những thiên thần mà không biết, thì những người thời sau thường bỏ lỡ họ một cách ngẫu nhiên.

Mô tả của bà về nét diễn của La Font là sự thật trọn vẹn gói gọn trong một câu ngắn gọn: Bản tính tự nhiên chiến thắng nghệ thuật diễn xuất; đảo ngược phương châm trong sách giáo khoa! Nhưng xin Chúa cứu rỗi chúng ta khỏi sự ngây thơ máy móc của Plessy!!

Và người đứng đơn xin luôn cầu nguyện.

Và mãi luôn là,

Người bạn trung thành của bà.

[441]

Gửi bà E. M. Ward.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Tư, ngày 11 tháng 5, 1870.

Bà Ward thân mến,

Tôi đau lòng phải nói rằng mình thực sự đã bị căn bệnh liệt giường hành hạ, và không thể đến dùng bữa tối với bà vào ngày mai. Cơn đau thần kinh ở chân, vốn thường xuất hiện khoảng hai lần một năm và không chịu khuất phục trước bất kỳ điều gì ngoại trừ nhiều ngày chườm nóng và nghỉ ngơi nằm ngang, đã tái phát vào đêm qua, và gây ra cho tôi cơn đau rất lớn kể từ đó, và rõ ràng sẽ không khá hơn cho đến khi nó trải qua thời gian thông thường để tự tan đi. Tôi xin gửi lời chào trân trọng nhất đến Ward, và mong nhận được sự cảm thông.

Xin tin rằng tôi luôn là người bạn trung thành của bà.

Gửi ông William Charles Kent.

Số 5, Hyde Park Place, W., Thứ Ba, ngày 17 tháng 5, 1870.

Kent thân mến,

Cảm ơn anh rất, rất nhiều! Đó chỉ là do cái chân bị đau thần kinh của tôi thôi. Lần này nó đã vật tôi một cú đau đớn đến mức, trong sự nhạy cảm tột độ của nó, tôi không thể đắp bất kỳ thứ gì lên đó ngoại trừ những miếng chườm nóng bỏng. Sau khi đã làm nó nổi mụn nước và phồng rộp dữ dội khắp nơi, tôi hy vọng bây giờ nó bắt đầu nhận ra sự ngu ngốc trong cách hành xử của mình.

Luôn thân ái.

P.S.—Tôi hy vọng Mặt trời (The Sun) đang tỏa sáng.

Gửi bà Bancroft.

Gad's Hill Place, Higham by Rochester, Kent,

Thứ Năm, ngày 31 tháng 5, 1870.

Bà Bancroft thân mến,[36]

Tôi chân thành cảm ơn bà vì lá thư tốt lành của bà, mà tôi chỉ mới nhận được ở đây vào tối qua, sau khi đi vòng từ thành phố về để hít thở chút không khí đổi mới trên[442] đường đi. Sự trân trọng của tôi đối với sự quan tâm của bà không thể được chứng minh nào tốt hơn bằng việc tôi thử phương thuốc bà khuyên dùng, và tôi sẽ làm điều đó ngay lập tức. Vì tôi sẽ có mặt ở thành phố vào Thứ Năm, việc tôi phiền bà đặt mua nó sẽ là hoàn toàn không thể bào chữa được. Tôi sẽ dùng tên của bà khi xin mua nó, và sẽ báo cáo kết quả sau một thời gian dùng thử công bằng. Dù phương thuốc này thành công hay thất bại đối với chứng đau thần kinh, tôi sẽ luôn coi mình có món nợ với nó vì đã gián tiếp mang lại cho tôi niềm vui lớn lao được nhận thư từ bà; bởi tôi hy vọng mình có thể tự nhận là một trong những người ngưỡng mộ nghệ thuật chân thành và hào hứng nhất của bà trong số đông đảo công chúng.

Xin tin rằng tôi luôn là người bạn trung thành của bà.

[443]