Khi về nhà để thay trang phục dự tiệc tối, tôi nhận được một bức điện tín: “Bà Stormer đang hấp hối; anh có thể viết nửa trang cho số báo tối mai không? Hãy để bà ấy ra đi nhẹ nhàng một chút, nhưng đừng quá dễ dãi.” Lúc đó đã muộn, tôi đang vội và có rất ít thời gian suy nghĩ, bèn liều lĩnh đánh điện trả lời: “Sẽ cố gắng hết sức.” Phải đến khi tôi thay đồ xong, ngồi trên chiếc xe hansom lăn bánh đến buổi tiệc, tôi mới sực nhớ đến sự nhiêu khê của điều kiện đi kèm. Sự nhiêu khê ấy tất nhiên không nằm ở việc để bà ấy ra đi nhẹ nhàng, mà nằm ở chỗ làm sao để định lượng sự khoan dung đó. “Tôi đơn giản là sẽ không định lượng nó,” tôi tự nhủ.
Tôi không ngưỡng mộ bà, nhưng tôi quý mến bà, và tôi đã quen biết bà lâu đến mức cảm thấy gần như vô tình khi ngồi xuống bàn tiệc trong một khung cảnh vô cảm như thế vào giờ phút này. Chắc hẳn trông tôi có vẻ đãng trí, bởi những năm tháng đầu tiên quen biết bà cứ thế ùa về trong tâm trí tôi. Tôi có nhắc đến bà với người phụ nữ ngồi cạnh, nhưng người phụ nữ ấy chưa từng nghe tới cái tên Greville Fane. Tôi bèn hỏi người hàng xóm bên kia, người mà sau đó đã chê bai sách của bà là “quá đỗi tồi tệ”. Bản thân tôi chưa bao giờ đánh giá cao sách của bà, nhưng tôi sẽ rộng lượng với bà hơn thế nhiều.
Tôi ra về từ sớm với mục đích duy nhất là tạt qua thăm dò tình hình của bà. Chuyến đi mất khác nhiều thời gian, bởi bà sống ở khu vực tây bắc, vùng lân cận Primrose Hill. Nỗi lo sợ rằng mình sẽ đến quá muộn đã ứng nghiệm theo một nghĩa sâu sắc hơn tôi tưởng—tôi vốn chỉ sợ ngôi nhà đã cửa đóng then cài. Vẫn có ánh đèn hắt qua khung cửa sổ, và tiếng chuông cửa nhã nhặn của tôi lập tức thu hút một người hầu ra mở cửa, nhưng tội nghiệp thay, bà Stormer đã bước sang một cõi giới mà ở đó chẳng còn phải e sợ tiếng gõ cửa nào của trần gian nữa. Một phu nhân đứng ở sảnh, lẩn khuất sau người hầu, bước lên khi nghe thấy tiếng tôi. Tôi nhận ra phu nhân Luard, nhưng bà đã nhầm tôi với bác sĩ.
“Xin lỗi vì đã xuất hiện vào giờ này,” tôi nói; “đây là khoảnh khắc sớm nhất có thể ngay sau khi tôi hay tin.”
“Mọi chuyện đã kết thúc rồi,” phu nhân Luard đáp. “Thân mẫu kính yêu của chúng tôi!”
Bà đứng đó dưới ánh đèn, đôi mắt đăm đăm nhìn tôi; bà rất cao, rất cứng nhắc, rất lạnh lùng, và lúc nào trông cũng như thể những điều ấy, cùng một vài thứ khác nữa trong trang phục, tác phong và thậm chí cả cái tên của bà, là một ngầm ý rằng bà vô cùng đáng ngưỡng mộ. Tôi chưa bao giờ tài nào hiểu nổi lập luận đó, nhưng đó chỉ là một chi tiết nhỏ. Tôi bày tỏ ngắn ngủi và chân thành những gì mình cảm nhận, trong khi cô hầu gái nhỏ người đầy tì vết đang nép sát vào bức tường của lối đi hẹp, cố gắng tỏ ra bàng quan mà không làm vẻ thờ ơ. Đó không phải là lúc để thăm viếng, và tôi đang định rút lui thì phu nhân Luard níu tôi lại bằng một câu hỏi kỳ lạ, ngẫu hứng và kéo dài lê thê: “Anh có—à—anh có lẽ đang viết bài gì chứ?” Trong một khoảnh khắc, tôi thấy mình giống như một phóng viên phỏng vấn, dẫu tôi không phải vậy. Nhưng tôi đã nhận mình có ý định đó, liền được bà tiếp lời: “Tôi mừng quá—nhưng tôi nghĩ em trai tôi hẳn muốn gặp anh.” Tôi căm ghét em trai bà, nhưng đây không phải lúc để thể hiện điều đó; thế nên tôi đành để bản thân được dẫn vào, trong sự ngạc nhiên của chính mình, một căn phòng nhỏ phía sau mà tôi lập tức nhận ra là nơi chốn diễn ra sự nghiệp lao động bền bỉ đến khó tin của bà Stormer trong những năm cuối đời. Chiếc bàn làm việc của bà ở đó, một vật dụng tả tơi và chi chít vết mực đi kèm với vô số lần lầm lỡ trong văn chương, với khoảng trống hạn hẹp dành cho đôi tay (bà chỉ viết từ khuỷu tay trở xuống) cùng đống giấy tờ nháp nhòe nhoẹt đã sớm trở thành di sản văn học. Leolin cũng có mặt ở đó, đang phì phèo điếu thuốc lá trước lò sưởi và trông đầy vẻ xấc láo ngay cả trong niềm đau buồn, dẫu cho niềm đau ấy có chân thành đến đâu đi nữa.
Để gặp gỡ, để chào hỏi cậu ta, tôi phải cố gắng hết sức; bởi vì đối với tôi, dáng vẻ của cậu ta khi đứng trước mặt tôi chẳng khác nào kẻ sát nhân đã cướp đi sinh mạng mẹ mình. Bà đang nằm lặng câm vĩnh viễn trên tầng lầu—chết yểu như một cuốn sách thất bại, và dáng người đứng thẳng hiên ngang của cậu ta chính là biểu tượng cho việc cậu ta đã gián tiếp bức hại bà. Tôi tự hỏi liệu cậu ta cùng chị mình đã sớm tính toán xem có thể kiếm chác được bao nhiêu từ đống giấy tờ tội nghiệp trên bàn hay không; nhưng tôi không phải chờ lâu để biết câu trả lời, bởi đáp lại những lời chia buồn ít ỏi mà tôi hướng về cậu ta, cậu ta phả ra một hơi khói: “Thật bi đát, bi đát lắm, vâng; nhưng cụ đã để lại ba cuốn sách hoàn chỉnh.” Lời nói của cậu ta tạo ra một hiệu ứng kỳ lạ đến lạ lùng; nó biến căn phòng nhỏ chật chội thành một thương trường và làm cho “cuốn sách” trở nên hiện thực một cách kỳ diệu. Cậu ta chắc chắn sẽ vơ vét tất cả những gì có thể kiếm được từ ba tác phẩm ấy. Phu nhân Luard giải thích với tôi rằng chồng bà đã ở bên họ nhưng phải quay về Hạ viện. Bà giải thích với em trai rằng tôi sẽ viết một bài báo, và với tôi, một lần nữa, bà bày tỏ hy vọng tôi sẽ “đối xử công bằng với má”. Bà nói thêm rằng bà không nghĩ điều đó từng được thực hiện trước đây. Bà bảo em trai mình: “Em có nghĩ có vài điều anh ấy cần phải thấu hiểu tường tận không?” và khi cậu ta lập tức thốt lên “Ồ, tường tận chứ—tường tận chứ!”, bà tiếp lời với vẻ khá nghiêm khắc: “Ý chị là về thân thế của má.”
“Vâng, và cả các mối quan hệ của cụ nữa,” Leolin bổ sung.
Tôi bày tỏ sự sẵn lòng và đã lắng nghe trong năm phút, nhưng sẽ là nói quá nếu bảo rằng tôi đã hiểu. Thậm chí đến giờ tôi vẫn không hiểu, nhưng điều đó không quan trọng. Tâm trí tôi hướng về những chuyện khác ngoài những gì họ bày ra trước mắt, và trong khi họ khao khát không muốn có sự nhầm lẫn nào về gia phả của mình, thì tôi lại trở nên vô cùng tỉnh táo về chính con người họ. Tôi chuồn lẹ nhất có thể, rồi đi bộ về nhà qua màn đêm mịt mùng và trống trải của London—điều kiện tuyệt vời nhất cho việc suy ngẫm. Khi tôi về đến ngưỡng cửa nhà mình, bài báo ngắn của tôi coi như đã hình thành xong—chỉ chờ được chuyển từ tấm bảng tưởng tượng được mài giũa sang trang giấy vào ngày mai. Tôi tin rằng nó đã thu hút được một chút chú ý, được cho là “tao nhã” và được đồn đoán là của một người khác. Tôi phải viết thật sắc sảo mà không cần phải hoạt ngôn, và điều đó đòi hỏi một chút khéo léo. Nhưng những gì tôi nói lại ít thú vị hơn nhiều so với những gì tôi nghĩ—đặc biệt là trong nửa giờ tôi ngồi trên chiếc bành bên lò sưởi, hút điếu xì gà mà tôi vẫn luôn châm trước khi đi ngủ. Tôi tin là mình đã thiếp đi ở đó; nhưng tôi vẫn tiếp tục ngẫm nghĩ về Greville Fane. Tôi không đành lòng bỏ qua hoàn toàn khoảng thời gian hoài niệm đó, và đây là một ký ức mờ nhạt về nó, một tài liệu “không để dùng”. Người phụ nữ đáng yêu ấy đã viết hàng trăm câu chuyện, nhưng chẳng có câu chuyện nào kỳ lạ bằng chính cuộc đời bà.
Khi tôi mới quen, bà đã xuất bản khoảng nửa tá tác phẩm hư cấu, và tôi tin là lúc đó tôi cũng đã tạc nên một cuốn tiểu thuyết. Bà lớn hơn tôi ngót nghét chục tuổi, nhưng là một con người luôn thừa nhận vị trí tương đối của mình trong cuộc đời. Khoảng thời gian ấy chưa phải là quá xa xưa, nhưng ở London, giữa những con sóng lớn của hiện tại, ngay cả một chân trời gần gũi cũng dễ dàng bị che khuất. Tôi gặp bà trong một buổi tiệc tối và đưa bà xuống bàn tiệc, cảm thấy khá hãnh diện khi được trao cánh tay mình cho một nhân vật nổi tiếng. Trông bà không có dáng vẻ của một người nổi tiếng với gương mặt đẫm chất hiền mẫu, dịu dàng và vô cảm, nhưng tôi đoán tầm vóc lớn lao của bà sẽ bộc lộ qua câu chuyện trò. Tôi đã tạo cho bà mọi cơ hội có thể, nhưng tôi không hề thất vọng khi nhận ra bà chỉ là một phụ nữ buồn tẻ và tốt bụng. Đó là lý do tại sao tôi quý mến bà—bà mang lại cho tôi sự nghỉ ngơi biết bao khỏi văn chương. Đối với bản thân tôi, văn chương là một sự bức bối, một nỗi dằn vặt; thế nhưng Greville Fane lại chìm đắm trong phần trí tuệ của nó tựa như một người gốc Creole nằm đưa võng. Bà không phải là một phụ nữ có thiên bẩm, nhưng năng lực của bà quá đỗi đặc biệt, giống như một món quà ban phát sẵn, khiến tôi thường tự hỏi tại sao bà lại tụt lại phía sau cái ranh giới danh giá đó. Chắc chắn là vì sự giao dịch trong trường hợp của bà vẫn còn dang dở; thiên tài luôn phải trả giá cho món quà được nhận, luôn cảm nhận được món nợ ấy, thế nhưng bà lại thản nhiên không hề hay biết về nghĩa vụ đó. Bà có thể bịa ra những câu chuyện dài dằng dặc, nhưng lại không thể viết nổi một trang tiếng Anh tử tế. Bà đi vào lòng đất mẹ mà không hề màng tới nghi ngờ rằng dẫu bản thân đã cống hiến bao tập sách để giải trí cho những người đương thời, bà lại chẳng đóng góp nổi một câu văn nào cho ngôn ngữ này. Điều đó không hề ngăn cản những sọt chỉ trích chất đầy lên đầu bà; bà luôn đáng giá vài cột báo mỗi tuần trên các ấn phẩm định kỳ, nơi người ta chứng minh rằng những bức tranh cuộc sống của bà thật khủng khiếp nhưng văn phong của bà lại thực sự quyến rũ. Bà mời tôi đến chơi và tôi đã nhận lời. Lúc bấy giờ bà sống ở quảng trường Montpellier; điều đó giúp tôi thấy được trí tưởng tượng của bà tách rời khỏi tính cách của mình đến nhường nào.
Là một góa phụ cần cù, tận tụy với công việc định mức hàng ngày, với việc đối phó lò mổ, tiệm bánh và tạo dựng mái ấm cho con trai cùng con gái, ngay từ khoảnh khắc cầm bút lên là bà hóa thân thành một sinh linh của niềm đam mê. Bà cho rằng tiểu thuyết Anh thiếu hụt một cách đáng tiếc yếu tố đó, và nhiệm vụ mà bà tự đặt ra cho mình là bù đắp sự thiếu hụt ấy. Đam mê trong giới thượng lưu là công thức chung cho tác phẩm của bà, bởi trí tưởng tượng của bà chỉ thấy thoải mái ở những tầng lớp cao quý nhất. Thật ra, bà tôn sùng giới quý tộc, và họ chính là chất lãng mạn của thế giới trong mắt bà, hay nói đúng hơn là chất liệu nguyên thủy của tiểu thuyết. Vẻ đẹp và sự xa hoa của họ, những cuộc tình và sự trả thù, những cám dỗ và sự buông xuôi, những thối nát và kim cương thức giả đều quen thuộc với bà chẳng khác nào những vết mực trên bàn làm việc. Bà không phải là một nhà sản xuất lỗi thời của dòng tiểu thuyết thời thượng cũ, bà có sự sắc sảo và hiện đại của riêng mình, bà đã làm mới lại thứ kim tuyến đã phai màu. Bà sản xuất cốt truyện theo hàng trăm và—chừng nào chiếc ngòi bút thoăn thoắt còn đưa lối—bà liên tục chu du khắp năm châu. Các mẫu nhân vật, hình minh họa, giọng điệu của bà nếu không mang tính quốc tế thì chẳng là gì cả. Bà không công nhận bất cứ thứ gì kém phần tỉnh lẻ hơn xã hội châu Âu, và những nhân vật cao sang của bà quen biết nhau, yêu đương nhau từ Doncaster cho tới Bucharest. Bà có ý tưởng rằng mình giống với Balzac, và các nhân vật lịch sử yêu thích của bà là Lucien de Rubempré cùng Vidame de Pamiers. Tôi phải nói thêm rằng khi tôi có lần hỏi bà nhân vật sau rốt là ai, bà đã không tài nào trả lời nổi. Bà rất gan dạ, khỏe mạnh và vui tươi, rất phong phú, ngây thơ lại vừa tinh quái. Bà vừa khôn ngoan, thô tục lại vừa trưởng giả, và chưa bao giờ mang đậm chất Anh quốc cho bằng khi bà ra điều ta đây ngoại quốc nhất.
Sự kết hợp của những phẩm chất ấy đã mang lại cho bà thành công từ sớm, và tôi nhớ mình từng nghe với vẻ kinh ngạc lẫn ghen tị về số tiền mà bà “thu về” cho một cuốn tiểu thuyết trong những ngày đó. Tiết lộ ấy giáng cho tôi một cú đau điếng: đó là bằng chứng rành rành rằng, dấn thân vào một phong cách hoàn toàn khác, tôi sẽ chẳng bao giờ làm giàu được. Thế nhưng khi quen biết bà hơn, bà tiết lộ cho tôi biểu phí thực tế của mình và tôi thấy những lời đồn thổi đã thổi phồng nó lên gấp bốn lần ra sao, tôi lại đủ quý mến bà để thấy chạnh lòng. Một thời gian sau, tôi cũng nhận ra rằng nếu bà kiếm được ít đi thì không có nghĩa là tôi sẽ kiếm được nhiều hơn. Sự thất bại của tôi chưa bao giờ có cái vẻ tầm thường theo kiểu mang tính tương đối mà bà Stormer hay gọi—nó luôn tuyệt đối một cách đáng ngưỡng mộ. Dẫu vậy, những ngày ấy bà sống rất thảnh thơi—thảnh thơi chính là từ chính xác nhất, dù bà sáng tác tới ba cuốn tiểu thuyết một năm. Bà khinh bỉ tôi khi tôi nói về sự khó khăn—đó là điều duy nhất khiến bà nổi giận. Nếu tôi bóng gió rằng một tác phẩm nghệ thuật đòi hỏi phải được nhào nặn công phu, bà cho đó là sự ra vẻ và làm hàng. Bà chưa bao giờ thừa nhận “nỗi thống khổ của hình thức”; điều xa nhất bà từng làm là đưa vào một trong những cuốn sách của mình (về khoản châm biếm tay nghề bà khá nặng nề) một nhà thơ trẻ lúc nào cũng bàn tán về điều đó. Tôi không tài nào hiểu nổi sự bực bội của bà về vấn đề này, bởi bà chẳng có chút lợi ích nào bị đe dọa ở đây. Bà có sự nhạy bén rằng hình thức, ít nhất là trong văn xuôi, chưa từng đem lại sự giới thiệu cho bất kỳ ai trước công chúng mà chúng ta buộc phải hướng đến, và do đó bà chẳng mất mát gì (nếu gác lại sự hỗ thẹn cá nhân) khi không có lấy một hình thức nào. Bà không giả vờ tạo ra những tác phẩm nghệ thuật, mà có những giờ uống trà ấm cúng, nơi bà thoải mái thú nhận mình chỉ là một thợ làm bánh ngọt bình thường, buôn bán những chiếc bánh tart và bánh pudding sao cho kéo được khách hàng đến tiệm. Bà cho vào đó thật nhiều đường và phẩm đỏ, hoặc bất cứ thứ gì tạo cho các sản phẩm ấy một màu sắc phong phú và hấp dẫn. Bà sở hữu một sự bề trên thanh thản trước sự quan sát và cơ hội, điều tạo nên một sức mạnh không thể đánh bại và sẽ cho phép bà tiếp tục vô thời hạn. Chỉ có thành công thực sự mới lụi tàn, chỉ có những thứ vững chãi mới tan biến. Sự thiếu hiểu biết về cuộc đời của Greville Fane lại là một nguồn lực thậm chí còn vững vàng hơn cả những công thức được ca tụng nhất. Có lần khi bà nói rằng sẽ đến ngày bà viết cạn kiệt vốn sống của mình, tôi đáp: “À, chị nhìn vào xứ sở thần tiên, và các nàng tiên yêu quý chị, họ chẳng bao giờ thay đổi cả. Xứ sở thần tiên vẫn luôn ở đó; nó vẫn luôn hiện hữu từ thuở hồng hoang, và sẽ còn mãi cho đến tận cùng thời gian. Họ đã trao cho chị chiếc chìa khóa và chị lúc nào cũng có thể mở cánh cửa ấy. Với tôi thì khác; tôi đang cố gắng, theo cách vụng về của mình, để có mối liên hệ trực tiếp nào đó với cuộc sống.” “Ồ, mặc kệ cái mối liên hệ trực tiếp với cuộc sống của anh đi!” bà thường đáp lại như vậy, bởi bà luôn bực mình trước cụm từ đó—điều mà không hề ngăn cản bà sử dụng nó khi muốn cố gắng tạo ra phong cách. Với chẳng nhiều thành kiến hơn một cỗ máy xay xúc xích cũ, bà sẽ kiên nhẫn và đúng giờ nhả ra bất cứ mảnh vụn ngôn từ tội nghiệp nào từng được ném vào người bà. Tôi an ủi bà rằng ngày tăm tối cuối cùng sẽ đến với những kẻ như tôi; bởi vì, khi chúng tôi dấn thân theo cách nhỏ nhoi của mình bằng trải nghiệm và sự quan sát, chúng tôi không dựa vào một sự khải huyền nào, mà dựa vào một quá trình tẻ nhạt. Sự quan sát phụ thuộc vào cơ hội, và chúng ta sẽ ở đâu khi cơ hội không còn?
Một ngày nọ, bà bảo tôi rằng vì đời sống của tiểu thuyết gia quá đỗi tuyệt vời và ít nhất trong những năm tháng đẹp đẽ ấy lại là chỗ dựa vô cùng thoải mái (bà luôn có những sự lạc quan đến ngỡ ngàng như thế), bà dự định đào tạo con trai mình theo nghiệp đó. Bà ôm ấp một góc nhìn khéo léo rằng đó cũng là một nghề nghiệp như bao nghề khác và do đó mọi thứ đều có thể thu lại được bằng cách bắt đầu từ khi còn trẻ và chịu khó tập sự. Hơn thế nữa, việc giáo dục sẽ ít tốn kém hơn bất kỳ khóa học đặc biệt nào khác, bởi bà có thể tự mình đứng lớp. Bà không dám nhận là mình mở trường học, nhưng ít nhất bà có thể dạy dỗ chính con mình. Không phải bà quá thông minh, mà (bà thú nhận với tôi như thể sợ tôi cười vào mặt) là vì con trai bà thông minh. Tôi không cười bà vì điều đó, bởi tôi thấy cậu nhóc lanh lợi—tôi đã gặp cậu ta vài lần. Cậu ta phổng phao, ưa nhìn và không hề rụt rè, cả cậu lẫn cô em gái đều khiến tôi tò mò về người cha quá cố của họ, người mà những gì ít ỏi tôi biết được là từng làm mục sư. Tôi tự giải thích về họ bằng những giả định và quy chụp có lẽ bất công với người đã khuất; bởi trông họ—ít nhất là về mặt bề ngoài—chẳng có chút nào giống con cái của mẹ mình. Trên một chiếc giá vẽ ở phòng khách nhà bà từng có bức ảnh phóng to của người chồng, được làm bằng một “quy trình” hậu sản rùng rợn nào đó và được trang hoàng quanh khung tranh hào nhoáng bằng một chiếc khăn lụa, minh chứng cho sự thật thà trong gu thẩm mỹ tồi tệ của Greville Fane. Nó khiến ông trông giống như một diễn viên bi kịch thất bại; nhưng đó không phải là thứ đáng tin. Rất có thể ông là một diễn viên hài thành công. Trong hai đứa trẻ thì đứa con gái lớn tuổi hơn, và trong suốt những năm tuổi trẻ đọng lại trong tôi như một kẻ nhạt nhòa kỳ lạ. Nó chỉ cao lêu ngêu, giống như một bức thư không tài nào giải mã nổi. Phải cho đến khi bà Stormer trở về sau một thời gian dài cư trú ở nước ngoài thì Ethel (tên của cô tiểu thư này) mới bắt đầu tạo ra hiệu ứng, sau này trở nên nổi bật ở cô, về một thứ quyết tâm cao độ nào đó. Cô khiến người ta ngầm hiểu rằng cô định tự mình làm nên trò trống gì đó. Cô có chiếc cổ cao dài, cận thị và nổi bật, và tôi nghĩ mình chưa từng thấy tuổi mười bảy ngọt ngào nào lại khoác lên một hình hài cứng nhắc, cao ngạo và khô khan đến thế. Cô lạnh lùng, làm dáng và đầy tham vọng, luôn mang theo một chiếc kính viễn cận có cán dài, thứ mà cô giơ lên bất cứ khi nào không muốn nhìn thấy gì. Cô đã bước chân vào xã hội, theo cách nói thông thường, một cách vô cùng hoành tráng; thế nhưng tôi có cảm giác như thể cô được bao quanh bởi một hàng rào sắt nhọn tủa gai góc. Điều cô định tự làm cho mình là kết hôn, và tôi nghĩ đó cũng là điều duy nhất cô định làm cho bất cứ ai khác; thế nhưng ai lại có đủ cảm hứng để trèo qua bức tường rào gai góc dựng ngược ấy chứ? Bông hoa dịu dàng hay sự thân mật nào mà kẻ mưu mô ấy có thể coi là phần thưởng của mình?
Đó là câu hỏi dành cho Sir Baldwin Luard trả lời; nhưng dĩ nhiên ông chưa bao giờ thổ lộ bí mật ấy với tôi. Ông là một thanh niên tẻ nhạt, vô duyên, mang dáng vẻ của kẻ nắm giữ những bí mật khác nữa, cùng quyết tâm thăng tiến về mặt chính trị được biểu thị qua việc chưa từng được ghi nhận là tự mình dây dưa—về bất kỳ một mệnh đề nào đi chừng nữa—ngoài một tiếng cảm thán “Ồ!”. Vợ chồng họ chắc hẳn trò chuyện chủ yếu bằng những thán từ trang trọng, nhưng họ hiểu rõ rằng họ là những tâm hồn đồng điệu. Tôi nhớ mình đã từng tức giận với Greville Fane khi bà thông báo về cuộc hôn nhân này với vẻ đầy tự hào; tôi nhớ mình đã hỏi bà rằng có sự huy hoàng nào trong sự kết hợp giữa con gái của một nữ văn sĩ thiên tài với một kẻ tầm thường không thể cứu chữa. “Ồ! Anh ấy cực kỳ thông minh đấy,” bà nói; nhưng rồi bà đỏ mặt vì lời nói dối của người mẹ. Ý bà là dù gia trang của Sir Baldwin không mấy rộng lớn (ông ta có một ngôi nhà ảm đạm ở South Kensington và một cái “Dinh cơ” còn ảm đạm hơn ở đâu đó vùng Essex đang cho thuê), thì mối quan hệ gia tộc ấy lại “sang trọng” hơn nhiều so với điều mà đứa con gái của bà có thể mơ tưởng vươn tới. Bất chấp sự dũng cảm mang tính xã hội trong các tiểu thuyết của mình, bà có cái nhìn vô cùng nhún nhường và tối tăm về bản thân, thế nên trong số tất cả các tác phẩm của bà, “con gái tôi—phu nhân Luard” chính là người khiến bà tự hào nhất. Nhân vật ấy cho rằng mẹ mình vô cùng thô tục, cảm thấy phiền muộn và bối rối trước những sự tự do thỉnh thoảng xuất hiện trong ngòi bút của bà, nhưng lại có một thái độ phức tạp đối với mối liên hệ gián tiếp này với văn chương. Chừng nào nó còn mang lại lợi nhuận thì phu nhân đây vẫn tán thành, và có thể châm chước cho sự kém cỏi của nghề nghiệp ấy bằng cách tận dụng thực tế một số lợi ích của nó. Tôi có lý do để biết (lý do của tôi đơn giản là vì tội nghiệp bà Stormer đã kể cho tôi nghe) rằng bà sẵn lòng để những ngón tay dính mực ấn những tờ bạc thỉnh thoảng lọt vào lòng bàn tay mình. Mặt khác, bà lại deplore “phong cách kỳ quặc” mà Greville Fane theo đuổi, và tự hỏi không biết một tác giả có được sự tiện lợi của một cô con gái đoan trang như vậy lại có thể nhặt nhạnh ở đâu những quan điểm về giới thượng lưu tinh tế đến thế. “Lẽ ra má phải biết điều hơn, khi có Leolin và con chứ,” phu nhân Luard từng được ghi nhận là đã châm biếm như thế; nhưng có vẻ như một số sự mê tín của Greville Fane là không thể chữa khỏi. Bà không sống trong xã hội của phu nhân Luard, và những điều tốt nhất vẫn chưa đủ tốt đối với bà—bà phải làm cho nó còn tốt hơn nữa.
Tôi có thể nhận thấy nhu cầu đó ngày càng lớn ở bà trong những năm tháng sống ở nước ngoài, khi tôi có dịp thoáng thấy bà trong những điểm dừng chân nay đây mai đó dọc theo con đường du ngoạn hằng năm của tôi. Bà chuyển từ Đức sang Thụy Sĩ rồi từ Thụy Sĩ sang Ý; bà chuộng những nơi rẻ tiền và dựng bàn làm việc ở những thủ đô nhỏ hơn. Tôi ghé thăm bà bất cứ khi nào có thể, và tôi luôn hỏi xem Leolin dạo này ra sao. Bà kể cho tôi nghe những điều tuyệt vời về cậu ta, và bất cứ khi nào có thể, cậu quý tử lại được đem ra trình diện để làm tôi thêm phần mở mang tầm mắt. Ngay từ đầu, tôi đã hùa vào trò đùa về sự nghiệp của cậu ta—tôi vờ như coi cậu là một đứa trẻ được thánh hiến. Ban đầu đó chỉ là một trò đùa đối với bà Stormer, nhưng chính cậu nhóc lại đủ khôn ngoan để biến mọi thứ thành nghiêm túc. Nếu người mẹ chấp nhận nguyên tắc rằng một tiểu thuyết gia tương lai không thể bắt đầu việc quan sát cuộc sống quá sớm, thì Leolin chẳng việc gì phải ngần ngại áp dụng nó. Cậu ta rất háo hức trau dồi bản thân, và bắt đầu hút thuốc lá từ năm lên mười, với những lý do văn chương cao cả nhất. Người mẹ tội nghiệp ngước nhìn cậu với sự ghen tị tột độ và, giống như Desdemona, ước gì trời đất ban cho mình một người đàn ông như thế. Bà giải thích với tôi nhiều hơn một lần rằng trong nghề nghiệp của mình, bà thấy giới tính là một trở ngại khủng khiếp. Bà yêu câu chuyện về cuộc nổi dậy thuở hàn vi của Madame George Sand chống lại sự cản trở này, và tin rằng nếu mình mặc quần thì bà cũng có thể viết hay như người phụ nữ đó. Ít nhất thì Leolin cũng có tư cách mặc quần để theo đuổi sự nghiệp, và khi lớn hơn, cậu nhận ra tầm quan trọng của điều đó bằng cách sắm sửa một tủ quần áo khổng lồ. Cậu lớn lên trong những bộ xiêm y lộng lẫy, đó là cách cậu diễn giải hệ thống của mẹ mình. Bất cứ khi nào gặp lại, tôi đều thấy bà vẫn đinh ninh rằng mình đang thực hiện triệt để hệ thống đó và việc huấn luyện Leolin đang đơm hoa kết trái. Bà đang trao cho cậu trải nghiệm, đang trao cho cậu những ấn tượng, đang đặt một chiếc cần câu cơm vào tay cậu. Đó chỉ là một cách gọi khác của việc nuông chiều cậu con trai với một lương tâm vô cùng trong sáng. Những bức ảnh kỳ lạ nhất cứ ùa về trong trí tôi về giai đoạn này trong cuộc đời người phụ nữ hiền hậu ấy và về cái nhịp sống vô cùng đức hạnh, lú lẫn và khó hiểu của nó. Bà có ý tưởng rằng mình đang chứng kiến những phong cách ngoại quốc nhiều nhất có thể dưới lớp váy phồng; nhưng thực tế là bà chẳng chứng kiến được gì cả, ít nhất và may mắn thay là bà không biết người ta đang chế nhạo mình đến mức nào. Bà cắm cúi gõ ngòi bút kỳ quặc của mình ở Dresden và Florence, tạo ra ở mọi nơi và mọi lúc những tác phẩm hư cấu lãng mạn và ngớ ngẩn như nhau. Bà mang theo chiếc hộp đựng đủ thứ đạo cụ và nhanh chóng moi ra những con rối cũ kỹ, quen thuộc đã phai màu. Bà tin vào chúng khi người khác không thể, và vì chúng chẳng giống bất cứ thứ gì dưới ánh mặt trời, nên thật bất khả thi để chứng minh qua sự so sánh rằng chúng sai. Bạn không thể so sánh chim chóc và loài cá; bạn chỉ có thể cảm thấy rằng, vì các nhân vật của Greville Fane mang bộ lông đẹp đẽ của loài chim trước, thì con người chắc hẳn phải thuộc loài sau.
Sẽ thật buồn cười nếu việc nhìn ngắm bà dò theo những cuộc tình của các nữ công tước ngay bên cạnh những chiếc cũi ngây thơ của lũ trẻ không mang tính chất gương mẫu đến thế. Sự đồi trụy và tình mẫu tử cùng chung sống dưới mái nhà trong những ngày chăm chỉ của bà một cách vô cùng hòa hợp, và bà ngừng việc uốn những hàng ria mép của mấy gã cận vệ Hoàng gia để vỗ về đầu những đứa trẻ thơ. Bà bị ám ảnh bởi những cô nàng độc thân trang nghiêm đến uống trà từ những nhà trọ lục địa, và bởi những người Mỹ ngây thơ bảo rằng bà rất được yêu mến ở đất nước họ. “Tôi thà được trả tiền ở đó còn hơn,” bà thường đáp lại như vậy; bởi sự tung hô từ dư luận bên kia đại dương là điều duy nhất khiến bà cảm thấy gai mắt. Những vị khách Mỹ ra về trong ý nghĩ bà thật thô tục; dẫu rằng với tư cách là tác giả của vô số câu chuyện tình yêu đẹp đẽ, bà lại gây thất vọng cho hầu hết những người hành hương ấy, những kẻ vốn không mong đợi tìm thấy một phụ nữ rụt rè, mập mạp, hồng hào đội chiếc mũ trông giống như một khối kim cương vụn vỡ. Bà viết về tình cảm và sự bất khả năng kiểm soát chúng, nhưng lại nói về giá phòng trọ và sự tiện lợi của một hiệu thuốc Anh quốc. Bà dành nhiều tâm huyết và hàng ngàn franc cho việc học hành của con gái, người đã trải qua ba năm tại một ngôi trường siêu đẳng ở Dresden, nhận được sự giáo dục tuyệt vời về khoa học, nghệ thuật và ngôn ngữ, và người mà, đi theo một con đường khác với Leolin, sẽ được nuôi dạy hoàn toàn thành một quý cô xã hội (femme du monde). Cô con gái có năng khiếu âm nhạc và ngôn ngữ học; cô chuyên tâm vào các ngôn ngữ và học đủ để nuôi dưỡng một sự khinh bỉ lớn lao đối với giọng điệu ngây ngô của mẹ mình. Tiếng Pháp và tiếng Ý của Greville Fane thật buồn cười; khả năng bắt chước đã bị tước đoạt khỏi bà, và bà có một năng khiếu vô song, đặc biệt là khi cầm bút trên tay, trong việc nhét những lỗi lầm to tát vào những cơ hội nhỏ nhoi. Bà biết điều đó, nhưng bà chẳng thèm bận tâm; sự chính xác là phẩm chất trên đời này mà, giống như những anh hùng và nữ anh hùng của bà, bà ít coi trọng nhất. Ethel, kẻ từng nhận ra trong các trang sách của mẹ một vài sự lơ đễnh đáng chú ý, có lần đã đảm nhận việc sửa bản in thử cho bà; nhưng tôi nhớ cô từng kể với tôi một năm sau khi rời trường rằng công việc ấy chỉ kéo dài rất ngắn ngủi. “Nó không thể đọc sách của tôi,” bà Stormer nói; “tôi xúc phạm gu thẩm mỹ của nó. Nó bảo tôi rằng ở Dresden—ở trường—tôi chưa bao giờ được phép làm thế.” Người phụ nữ tốt bụng tỏ ra ngạc nhiên về điều này, khi mà bà mang một lương tâm trong sáng tuyệt đối về những trang viết của mình. Bà chưa bao giờ có ý định chống lại bất cứ thứ gì, và tự cho rằng mình đang cúi đầu sát đất trước vị thần phán quyết Rhadamanthus của tòa án văn học Anh quốc, nhân vật Thiếu nữ Ngây thơ nổi tiếng và đáng sợ. Tôi trấn an bà, như một trò đùa, rằng bà cực kỳ khiếm nhã (thực ra bà chẳng có cái thực tế đó hay bất kỳ thực tế nào khác) với mục đích duy nhất là ngăn bà đoán ra rằng con gái mình đã bỏ rơi bà không phải vì bà đồi trụy mà vì bà thô tục. Tôi thường hình dung ra cảnh con cái bà tụm năm tụm ba trong phòng kín và hỏi nhau trong khi trao nhau ánh mắt đầy kinh hãi: “Sao má lại có thể như thế—và khủng khiếp đến thế—khi mà má có lợi thế được sống chung với chúng ta chứ? Lẽ ra chúng ta phải dạy dỗ má đàng hoàng hơn chứ?” Rồi tôi tưởng tượng ra cảnh chúng nhận ra với một nụ cười thẹn thùng kèm cái nhún vai rằng bà là kẻ không thể dạy dỗ, không thể cải tạo nổi. Quả thực là vậy, tội nghiệp người phụ nữ; nhưng thật không công bằng chút nào khi đánh giá qua lăng kính của gu thẩm mỹ những thứ không được viết ra bởi nó. Giữa chốn đảo điên ấy, Greville Fane mang một niềm tin ngây thơ thanh thản lẽ ra phải được miễn nhiễm khỏi những lời châm biếm, tựa như một tật ngấp ngọng hay một cú sảy chân. Tuy nhiên, bà không khiến con trai mình phải xấu hổ vì cái nghề mà cậu được định sẵn để theo đuổi; bà chỉ khiến cậu xấu hổ vì cách chính bà thực hành nó. Nhưng cậu ta chịu đựng sự bẽ bàng ấy tốt hơn nhiều so với chị mình, bởi cậu sẵn sàng mặc nhiên cho rằng một ngày nào đó mình sẽ lập lại thế cân bằng. Cậu ta là một thanh niên khôn ngoan và có tầm nhìn xa, đầy những ham muốn cùng hoài bão, và trong con người cậu chẳng có lấy một chút sự cắn rứt nào. Lý thuyết của người mẹ rằng cậu con trai đầy thiện chí có thể tự nhặt nhặt nhạnh nhạnh các mánh khóe để thấy cuộc đời đã tước đi của cậu sự rèn giũa lành mạnh cần thiết để ngăn những gã lười biếng trẻ tuổi trở thành bọn vô lại. Ở nước ngoài, cậu có một gia sư thỉnh thoảng kèm cặp và học lóm vài khóa ở một ngôi trường Thụy Sĩ, nhưng chẳng có chương trình học liên tục nào, chẳng có viễn cảnh về một trường đại học hay một tấm bằng cấp nào. Người ta có thể tưởng tượng với sự nhiệt thành nhường nào, khi những năm tháng trôi qua, cậu ta bước vào trò đùa về việc không có cuốn cẩm nang nào quan trọng đối với cậu hơn cuốn sách vĩ đại của cuộc đời. Đó là một tập sách đắt đỏ để ngấu nghiến, nhưng bà Stormer sẵn sàng chi một khoản tiền cho cái mà bà gọi là những chi phí ban đầu của mình. Ethel thì phản đối—cô nghĩ nền giáo dục này quá ư khác người đối với một quý tộc Anh. Ý kiến của cô là Eton và Oxford, hoặc bất kỳ trường công lập nào (cô hẳn đã chịu nhún nhường) để tiếp nối con đường quân ngũ. Nhưng Leolin chưa bao giờ sợ chị mình, và họ rõ ràng không ưa nhau, dù thỉnh thoảng họ vẫn đồng ý hỗ trợ nhau. Họ có thể hợp sức để vận hành cỗ máy—nhằm giữ chân người mẹ ở lại bàn làm việc.
Khi bà trở lại nước Anh, nói với tôi rằng bà đã gom nhạn tất cả những gì lục địa có thể ban tặng, Leolin đã trở thành một thanh niên vai u thịt bắp, mặt đỏ gay, sở hữu tủ quần áo khổng lồ cùng một sự tự tin phi thường trong phong cách. Bà vô cùng kiên quyết một cách say đắm rằng mình đã đi đúng hướng với cậu con trai, và tự hào về tất cả những gì cậu biết và đã chứng kiến. Giờ đây cậu ta đã hoàn toàn sẵn sàng để bắt đầu, và một thời gian ngắn sau, bà bảo tôi rằng cậu đã bắt đầu. Cậu đã viết được một bài vô cùng thông minh, và nó sắp được phát hành trên tờ Cheapside. Tôi tin là nó đã được phát hành; tôi chẳng có thời gian để tìm đọc; tôi chưa bao giờ nghe bất cứ điều gì về nó. Tôi đinh ninh rằng nếu tác phẩm đóng góp này đã qua tay người mẹ thì trên thực tế nó đã trở thành một mẫu thiên bẩm của chính bà, và thật thú vị khi cân nhắc tương lai của bà Stormer dưới lăng kính việc bà phải viết tiểu thuyết cho con trai thay vì cho chính mình. Đó không phải là cách bà nhìn nhận vấn đề; bà đón nhận lập luận đáng yêu rằng cậu con trai sẽ giúp mình viết tiểu thuyết. Bà thường kể với tôi rằng cậu cung cấp những phân đoạn có giá trị nhất cho tác phẩm của chính bà—đủ mọi thứ mang tính kỹ thuật, về săn bắn, chèo thuyền và rượu vang—những thứ mà người ta không thể mong đợi bà nắm bắt rành mạch được. Tất cả đều là sự luyện tập đối với cậu và là sự giảm nhẹ đối với bà. Tôi không tài nào nhận ra những trang sách đó, bởi tôi đã từ lâu ngừng việc “bắt nhịp” với Greville Fane; nhưng tôi hoàn toàn có thể tin rằng vấn đề rượu vang đã được đưa lên một nền tảng tốt hơn nhờ những đóng góp tốt đẹp của Leolin, bởi người phụ nữ thân thương ấy thường pha trộn các loại đồ uống của mình (bà liên tục dọn những bữa tiệc tối lộng lẫy nhất) theo những cách kỳ quặc nhất. Tôi có thể thấy rằng cậu ta hoàn toàn sẵn lòng nhận một ủy nhiệm để chăm sóc mảng đó. Quả thực, khi bà Stormer định cư trở lại nước Anh, tôi chợt nghĩ rằng bằng cách tận dụng một cách khôn ngoan cả hai người con, bà có thể trẻ hóa phong cách của mình. Ethel đã trở về để thỏa mãn tham vọng thời trẻ, và nếu cô không thể đưa mẹ vào giới thượng lịch thì ít nhất cô cũng sẽ tự mình bước vào đó. Một cách âm thầm, cứng nhắc, gần như tàn nhẫn, cô tiểu thư này ngẩng cao đầu, bặm chặt hàm răng dài, vuông vức đôi khuỷu tay gầy gò và tự mở đường đi lên những bậc thang mà cô đã chọn. Lời giao tiếp duy nhất mà cô từng dành cho tôi, sự bộc bạch duy nhất mà cô từng ban ơn cho tôi là khi cô nói: “Con không muốn quen biết những người mà má quen; con có ý định quen biết những người khác.” Tôi đã ghi chú cẩn thận về câu nói đó, bởi tôi không phải là một trong số những “người khác”. Do đó, tôi không thể lần theo các bước trong tiến trình của cô; tôi chỉ có thể ngưỡng mộ nó từ đằng xa và chúc mừng người mẹ vì những kết quả đạt được. Kết quả là Ethel đã tham gia vào các bữa tiệc “lớn” và nhờ người ta dẫn dắt vào giới. Một số người trong số họ là những kẻ cô từng gặp ở nước ngoài, và số khác là những người mà những kẻ cô từng gặp ở nước ngoài đã gặp. Họ đều phục vụ cho sự tiện lợi của tiểu thư Ethel, và tôi tự hỏi làm sao cô lại rút ra được nhiều ân huệ đến thế mà chẳng cần tiêu tốn lấy một nụ cười. Nụ cười của cô là thứ mờ nhạt nhất trên đời, giống như thứ nước chanh pha loãng không đường, và cô đã sớm đạt đến sự khôn ngoan của xã hội, nhận ra rằng nếu bản thân không đủ xinh đẹp, không đủ giàu có hay không đủ thông minh thì ít nhất trong tuổi trẻ vạm vỡ của mình, cô có thể đủ thô lỗ. Do đó, nếu cô có thể kể cho mẹ nghe những gì thực sự diễn ra trong những dinh thự của giới thượng lưu, cung cấp cho bà những ghi chép để làm tư liệu, thì ngòi bút có thể được thúc đẩy tại nhà để đạt mục đích tốt hơn và chính xác vào thời điểm mà nó phải hoạt động tích cực hơn bao giờ hết. Nhưng nếu cô có kể thật, thì có vẻ như tội nghiệp bà Stormer lại chẳng tin. Xét về nhiều điểm thì điều đó không có gì là lạ; dù sao đi nữa, tôi chẳng nghe gì về việc Greville Fane đã phát triển một phong cách mới. Bà chỉ có duy nhất một phong cách từ đầu cho đến cuối, như cách Leolin thường nói.
Cuối cùng thì bà cũng mệt mỏi, nhưng bà thổ lộ với tôi rằng bản thân không thể cho phép mình dừng lại. Bà tiếp tục ca ngợi công việc của Leolin như là niềm hy vọng lớn lao cho tương lai của họ (bà chẳng dành dụm được đồng nào) dẫu rằng đối với cảm nhận của tôi, chàng thanh niên ấy mang một diện mạo ngày càng mang tính chuyên nghiệp nếu bạn thích thế, nhưng lại ngày càng ít mang tính văn chương hơn. Sau vài năm, có một sự quái đản trong sự xấc láo khi cậu ta đóng vai trò của mình trong vở kịch đời. Khi tôi tự hỏi làm sao bà có thể đóng trọn vai trò của mình, tôi buộc phải nhận ra rằng niềm tin của bà là hoàn toàn nguyên vẹn và điều duy nhất giữ cho nó được như vậy chính là lòng yêu mến quá đỗi hoang đường. Bà yêu thương kẻ giả mạo trẻ tuổi ấy bằng một tình yêu ngây thơ, mù quáng, tăm tối, và trong số tất cả những anh hùng lãng mạn từng đi qua trước mắt bà, cậu ta chính là kẻ rực rỡ nhất.
Dù sao đi nữa, cậu ta cũng là kẻ chân thực nhất—bà có thể chạm vào cậu, chi trả cho cậu, đau khổ vì cậu, tôn sùng cậu. Cậu khiến bà liên tưởng đến những vị hoàng tử và công tước của mình, và khi muốn hình dung những nhân vật ấy trong tâm trí, bà lại nghĩ đến đứa con trai. Bà từng kể với mình nhiều lần rằng bà bị cuốn đi bởi chính những sáng tạo của mình, và bà chắc chắn đã bị cuốn đi bởi Leolin. Cậu ta thổi sự sống, ít nhất là qua những tiềm năng của mình, vào toàn bộ vấn đề tuổi trẻ và đam mê. Bà cho rằng, không phải là không có lý, một tiểu thuyết gia chân chính nên cảm nhận toàn bộ dòng chảy của cuộc đời; bà thừa nhận với sự tiếc nuối rằng bản thân chưa có thời gian để tự mình cảm nhận nó, và đó là niềm hạnh phúc khi sự thiếu hụt ấy có thể được bù đắp bằng cách chứng kiến dòng đời đang cuồn cuộn chảy qua thân thể tráng lệ của chàng thanh niên này. Tôi đoán là bà đã giục giã cậu hãy để dòng đời ấy cuộn trào; bà đã vắt kiệt miếng bọt biển nhão nhoét nhỏ bé của chính mình vào dòng nước lũ ấy. Tôi không biết điều gì đã diễn ra giữa họ trong những giờ giảng dạy, nhưng tôi lượm lặt được rằng bà chủ yếu nhồi nhét vào đầu cậu rằng điều lớn lao nhất là phải sống, bởi vì điều đó mang lại chất liệu. Cậu ta chẳng mong gì hơn thế; cậu thu thập chất liệu, và công thức ấy phục vụ như một thứ ngụy biện vạn năng. Bạn chỉ cần nhìn vào cậu ta để thấy rằng, với những chiếc nhẫn và trâm cài áo, những chiếc áo khoác ca-rô, cái bụng phệ sớm nở nang, đôi mắt trông giống như những viên ngọc giả, cùng những biểu hiện đa dạng về một khí chất đặc quánh, đầy đặn, quan niệm về cuộc sống của cậu ta kỳ cục làm sao; nhưng cậu ta không đến nỗi sai lầm đến mức sự đáp lại những kỳ vọng của mẹ mình lại không mang tính thực tiễn cao độ. Nếu bà đã áp đặt một nghề nghiệp lên cậu từ những năm tháng thơ bé, thì đó chính xác là nghề nghiệp mà cậu theo đuổi. Cả hai điều ấy không hoàn toàn giống nhau, bởi nghề của cậu đơn giản là sống dựa trên tiền của mẹ; nhưng ít nhất bà không thể nói rằng cậu đã không chọn một con đường. Nếu bà cứ khăng khăng tin tưởng ở cậu, thì cậu sẵn sàng hiến thân cho sự hy sinh đó. Ấn tượng của tôi là giấc mơ thầm kín của bà là cậu con trai sẽ có một mối tình vụ lén với một nữ bá tước, và cậu đã thuyết phục bà không chút khó khăn rằng mình đang có một mối tình như thế. Tôi không biết các nữ bá tước có khả năng làm những gì, nhưng tôi có một hình dung rõ ràng về những gì Leolin có thể làm.
Cậu ta không thể thuyết phục được cô em gái, kẻ khinh bỉ cậu—cô muốn khai thác người mẹ theo cách riêng của mình, và tôi tự hỏi tại sao sự đánh giá của cô con gái về cậu lại không khiến tôi quý mến cô hơn. Đó là bởi vì cuối cùng nó vẫn không cứu cô khỏi một sự ngầm thỏa thuận chia đôi chiến lợi phẩm với cậu ta. Có những khoảnh khắc tôi không thể kìm được việc nhìn xoáy sâu vào đôi mắt trẻ tuổi đầy ghê tởm của cậu, thách thức cậu thú nhận cái trò lừa đảo kỳ quái ấy rồi từ bỏ nó. Không ít những cuộc trò chuyện thầm lặng đã diễn ra giữa chúng tôi theo cách đó, nhưng cậu ta luôn là kẻ thắng thế. Nếu tôi nói: “Thôi nào, với tôi thì anh không cần phải diễn tuồng nữa; hãy nhận tội đi, rồi tôi sẽ tha cho anh,” cậu ta liền khoác lên mình biểu cảm ngây thơ nhất, thành thật nhất, trong sâu thẳm ánh mắt ấy tôi có thể đọc được: “Ồ, vâng, tôi biết điều đó làm anh phát điên—đó chính là lý do tại sao tôi làm thế.” Cậu ta chọn lối hỏi han nghiêm túc, bàn về Balzac và Flaubert, hỏi tôi xem có nghĩ Dickens đã phóng đại và Thackeray có nên bị coi là một kẻ bi quan hay không. Có lần cậu đến thăm tôi, theo lời gợi ý của mẹ mình mà cậu tuyên bố, với mục đích duy nhất là hỏi tôi xem, theo quan điểm của tôi, trong tiểu thuyết Anh, người ta thực sự có thể mạo hiểm “tiến xa” đến mức nào. Cậu không chịu khuất phục trước những thói ra vẻ đạo đức thông thường—cậu đã phải chịu đựng chúng rồi. Cậu đưa ra một ý tưởng rực rỡ rằng chẳng ai biết chúng ta có thể tiến xa đến đâu, bởi chưa từng có ai thử cả. Liệu tôi có nghĩ cậu có thể thử một cách an toàn không—liệu nó có hại gì cho mẹ cậu nếu cậu làm thế không? Cậu thà tự bôi nhọ mình vì sự nhút nhát còn hơn làm tổn hại đến mẹ, nhưng chắc chắn ai đó nên thử chứ. Liệu tôi có thử không—liệu tôi có thể bị thuyết phục để coi đó là một nhiệm vụ hay không? Chắc chắn điểm cực hạn phải được ấn định—cậu đang bị lo lắng, bị ám ảnh bởi câu hỏi đó. Cậu ban ơn cho tôi một cách không chút xấu hổ, khiến tôi cảm thấy mình giống như một kẻ nghiệp dư ngốc nghễu, một tân binh bất lực, dò hỏi về thói quen làm việc của tôi và truyền đạt cho tôi rằng tôi hoàn toàn lỗi thời (vieux jeu) và chẳng có lợi thế của việc được đào tạo từ thuở nhỏ. Tôi chưa từng được nuôi dạy từ trong trứng nước, chẳng biết gì về cuộc đời—không tiếp cận nó theo hệ thống của cậu. Cậu đã đọc lướt qua những tờ nhật báo Pháp và nhặt nhạnh vô số câu cú, và cậu thể hiện trong những cuộc trò chuyện tốt hơn nhiều so với người mẹ tội nghiệp của mình, người chưa từng có thời gian để đọc bất cứ thứ gì và chỉ có thể sống động qua ngòi bút. Nếu tôi không đá đít cậu ta xuống cầu thang thì đó là vì cậu ta sẽ rơi trúng người mẹ ở dưới đáy.
Khi bà chuyển đến sống ở Primrose Hill, tôi đến thăm và thấy bà mệt mỏi, tàn tạ. Niềm hân hoan do cuộc hôn nhân của Ethel mang lại năm trước đã phai nhạt đi nhiều; lớp bọt trên chén rượu đã lắng xuống và chỉ còn lại vị đắng chát.
Bà đã phải thuê một ngôi nhà rẻ tiền hơn và phải làm việc cật lực hơn nữa để chi trả cho ngay cả chốn đó. Sir Baldwin buộc phải keo kiệt; những khoản chi phí của ông ta thật đáng sợ, và giấc mơ được sống cùng con gái (một viễn cảnh bà chưa từng kể với tôi) đành phải từ bỏ. “Tôi sẽ giúp đỡ mọi thứ, và tôi có thể sống hoàn toàn trong một căn phòng,” bà nói; “tôi sẽ trả tiền cho mọi thứ, và—xét cho cùng—tôi cũng là một nhân vật chứ bộ, phải không? Nhưng tôi không hòa hợp được, và Ethel bảo với tôi rằng có những vị khách khó tính mà nó phải tiếp đón. Chắc chắn tôi có thể giúp họ từ đây tốt hơn là từ đằng đó. Anh biết đấy, có lần nó nói cho tôi nghe suy nghĩ của nó về bức tranh cuộc sống của tôi. ‘Máp, bức tranh cuộc sống của má thật ngớ ngẩn!’ Chắc chắn là thế rồi, nhưng nó giận tôi vì để giá tác phẩm của mình sụt giảm; và tôi đã phải viết ba cuốn sách để chi trả cho tất cả những gì đám cưới của nó ngốn mất. Tôi đã làm điều đó rất tốt—ý tôi là trang phục và lễ cưới; nhưng đó là lý do tại sao tôi có mặt ở đây. Dù sao đi nữa, nó không muốn một mụ già lụ khụ tối tăm trong nhà mình. Tôi sẽ mang lại cho nơi đó một bầu không khí vinh quang văn chương, nhưng vinh quang văn chương chỉ là sự nổi bật của những kẻ vô danh tiểu tốt. Hơn thế nữa, nó nghi ngờ vinh quang của tôi—nó thừa biết tôi chỉ vinh quang ở Peckham và Hackney. Nó không muốn bạn bè của mình hỏi rằng liệu tôi đã từng quen biết những người tử tế hay không. Nó không thể nói với họ rằng tôi chưa từng bước chân vào giới thượng lưu. Nó từng cố gắng dạy tôi sống tốt hơn một lần, nhưng tôi không thể học được. Xem ra Peckham và Hackney cũng đã chán ngấy tôi rồi; bởi vì (đừng kể với ai nhé!) tôi đã phải nhận mức thù lao cho tác phẩm mới nhất ít hơn bất kỳ khoản nào tôi từng nhận trước đây.” Tôi hỏi bà khoản tiền đó ít ỏi đến mức nào, không phải vì tò mò, mà để quở trách bà, một cách vô tư hơn phu nhân Luard đã làm, vì những sự nhượng bộ đó. Bà đáp: “Tôi thấy xấu hổ khi phải nói với anh,” rồi bắt đầu bật khóc.
Tôi chưa từng thấy bà sụp đổ, và vì thế tôi càng cảm thấy xúc động tương ứng; bà nức nở như một đứa trẻ hoảng sợ trước sự lụi tàn của cơn sốt ái mộ và sự kiệt quệ trong mạch nguồn sáng tác của mình. Căn phòng làm việc nhỏ bé của bà quả thực trông giống như một mảnh đất cằn cỗi để có thể mọc lên những bông hoa, và tôi tự hỏi trong những năm tháng sau này (vì bà vẫn tiếp tục sáng tác và xuất bản) bằng thứ quá trình tuyệt vọng và anh dũng nào mà bà đã lôi chúng ra khỏi lòng đất. Tôi nhớ mình đã hỏi bà trong dịp đó rằng điều gì đã xảy ra với Leolin, và bà còn định cho phép cậu ta tiếp tục tự tung tự tác bằng tiền của bà trong bao lâu nữa. Bà đáp lại với vẻ khí thế, lau dòng nước mắt, rằng cậu đang ở Brighton và đang làm việc cật lực—cậu đang viết dở một cuốn tiểu thuyết—và rằng cậu cảm nhận cuộc sống quá sâu sắc, trong tất cả sự bi đát và huyền bí của nó, đến mức thật tàn nhẫn khi gọi những trải nghiệm đó là một niềm vui. “Cậu ấy đi sâu vào bề mặt,” bà nói, “và tự ép mình nhìn vào những thứ mà cậu thà quay lưng đi còn hơn. Anh có gọi đó là tự làm trò vui không? Anh nên nhìn gương mặt cậu ấy đôi khi xem! Và cậu ấy làm điều đó cho tôi cũng nhiều như cho chính mình. Cậu kể cho tôi mọi thứ—cậu trở về nhà với những phát hiện của mình. Chúng ta là những nghệ sĩ đồng hành cùng nhau, và đối với nghệ sĩ thì mọi thứ đều trong sạch. Bản thân anh cũng từng nói điều đó nhiều lần rồi còn gì.” Cuốn tiểu thuyết mà Leolin đang thực hiện ở Brighton chưa bao giờ được xuất bản, nhưng một người bạn của tôi và của bà Stormer đang ở trọ tại đó đã tình cờ kể lại cho tôi nghe sau đó rằng anh ta nhìn thấy cậu học việc văn chương đang điều khiển một chiếc xe ngựa kéo chở một cô gái có gương mặt hồng hào. Khi tôi gợi ý rằng có lẽ đó là một phụ nữ có tước hiệu mà cậu ta đang tận tâm tán tỉnh, người cung cấp tin của tôi đáp: “Đúng thế thật đấy, nhưng anh có biết tước hiệu của cô ta là gì không?” Anh ta thốt lên cái tên đó—nó rất quen thuộc và mang tính mô tả—nhưng tôi sẽ không tái hiện nó ở đây. Tôi không biết liệu Leolin có kể chuyện đó với mẹ mình hay không: bà hẳn sẽ cần đến toàn bộ sự trong sáng của người nghệ sĩ để tha thứ cho cậu. Tôi căm ghét việc phải chạm mặt cậu ta đến mức trong những năm tháng cuối cùng, tôi hiếm khi đến thăm bà, dù tôi biết rằng bà đã cạn kiệt con đường đi của mình. Tôi không muốn bà phải nói với mình rằng bà đành phải đem cho không những cuốn sách của bà—tôi không muốn nhìn thấy bà khóc. Bà vẫn duy trì nó một cách đáng kinh ngạc, và cứ cách vài tháng, tại câu lạc bộ của mình, tôi lại thấy ba tập sách mới, màu xanh lá, màu đỏ thẫm, màu xanh dương, nằm trên chiếc bàn sách đang oằn mình vì văn học giải trí. Có lần tôi gặp bà tại buổi dạ tiệc ở Viện Hàn lâm, nơi bạn gặp những người mà bạn tưởng đã chết, và bà ban ơn cho tôi một thông tin, như thể bà nợ tôi điều đó vì sự chân thành, rằng Leolin đã buộc phải thừa nhận những khó khăn không thể vượt qua trong vấn đề hình thức, cậu quá ư kén chọn; thế nên giờ đây bà đã đạt được một sự hiểu biết dứt khoát với cậu (thật là một sự an ủi lớn lao) rằng bà sẽ lo phần hình thức nếu cậu mang về chất liệu. Đó chính là vị trí của cậu lúc bấy giờ—cậu đi lùng sục chất liệu cho bà trong thế giới thượng lưu với mức lương hậu hĩnh. “Cậu ấy là ‘con quỷ’ của tôi, anh không thấy thế sao? y như thể tôi là một luật sư lớn: cậu ấy chuẩn bị hồ sơ vụ án còn tôi là người biện hộ.” Bà còn cho biết thêm rằng ngoài tiền lương, cậu còn được trả theo sản phẩm: cậu nhận được ngần này cho một nhân vật nổi bật, ngần này cho một cái tên đẹp, ngần này cho một cốt truyện, ngần này cho một biến cố, và được hứa hẹn ngần ấy nếu cậu phát minh ra được một tội ác mới.
“Cậu ta đã phát minh ra một tội ác rồi,” tôi nói, “và cậu ta được trả tiền mỗi ngày trong suốt cuộc đời mình.”
“Đó là gì thế?” bà hỏi, đăm đăm nhìn vào bức tranh của năm; “Bồn tắm của bé,” ngay gần nơi chúng tôi đang đứng.
Tôi ngập ngừng giây lát. “Chính tôi sẽ viết một câu chuyện nhỏ về điều đó, rồi chị sẽ thấy.”
Nhưng bà chưa bao giờ thấy; bà chưa từng thấy bất cứ điều gì, và bà đã ra đi với sự mù quáng tuyệt diệu của mình vẫn còn nguyên vẹn. Con trai bà đã xuất bản mọi mảnh giấy nháp có thể moi ra từ những ngăn bàn làm việc của bà, và cô con gái đã cãi nhau một mất một còn với cậu về số tiền thu được, điều đó cho thấy cô chỉ muốn kiếm cớ mà thôi, bởi vì chúng không thể nào là một khoản lớn được. Tôi không biết Leolin sống dựa vào cái gì, trừ phi là dựa vào một người phụ nữ kỳ lạ lớn hơn cậu nhiều tuổi, người mà cậu mới cưới gần đây. Lần cuối cùng gặp lại, cậu ta nói với tôi bằng nụ cười khiến người ta sôi máu: “Anh có nghĩ chúng ta có thể tiến xa hơn chút nữa không—thêm một chút nữa thôi?” Cậu ta thực sự đã đi quá xa mất rồi.