Khi vợ của người gác cửa (thường hay nhận lời ra mở chuông cửa nhà) thông báo: “Có một quý ông cùng một quý bà muốn gặp ông ạ,” tôi liền có ngay một linh ảnh về các người mẫu chân dung, như tôi vẫn thường có vào thời gian ấy, bởi ước sao được vậy. Quả nhiên những vị khách của tôi lần này đúng là những người đến làm mẫu; nhưng lại không phải theo cái nghĩa mà tôi mong muốn hơn.
Thế mà thoạt đầu, chẳng có dấu hiệu nào cho thấy họ không đến để vẽ chân dung cả. Vị quý ông độ ngũ tuần, dáng người rất cao và thẳng tắp, với bộ ria mép điểm xuyết chút bạc và chiếc áo khoác đi dạo màu xám sẫm ôm sát người một cách hoàn hảo — tất cả những chi tiết ấy đều được tôi ghi nhận bằng con mắt nghề nghiệp, ý tôi không phải là thợ hớt tóc hay thợ may đâu nhé — sẽ khiến tôi phải trầm trồ xem ông là một nhân vật nổi tiếng, giả sử những người nổi tiếng thường hay gây được ấn tượng mạnh. Từ lâu tôi đã nhận thức được một sự thật rằng, một dáng vẻ bề thế gần như không bao giờ đi đôi với một nhân vật công chúng, nếu có thể nói thế. Một cái nhìn lướt qua người phụ nữ đã giúp tôi nhớ lại cái định luật nghịch lý này: bà trông cũng quá ư đài các để có thể xem là một “cá tính”. Hơn nữa, người ta hiếm khi bắt gặp hai biến thể ấy cùng xuất hiện một lúc.
Cả hai người không ai lên tiếng ngay — họ chỉ kéo dài khoảng thời gian quan sát ban đầu như ngầm ý nhường bước cho đối phương. Trông họ rõ ràng là đang rụt rè; họ cứ đứng đó để mặc tôi tha hồ ngắm nghía — mà sau này tôi mới nhận ra, đó là việc thiết thực nhất mà họ có thể làm. Bằng cách ấy, sự bối rối lại trở thành lợi thế cho họ. Tôi từng chứng kiến nhiều người tỏ ra ngượng ngùng đến đau đớn khi phải ngỏ lời rằng họ khao khát điều gì đó thô tục như việc được tạc họa hình hài lên tấm vải bạt; thế nhưng sự e dè của những vị khách mới dẫu có vẻ như không tài nào vượt qua nổi. Dẫu vậy, vị quý ông hoàn toàn có thể cất lời: “Tôi muốn vẽ chân dung vợ tôi,” và người phụ nữ cũng có thể nói: “Tôi muốn vẽ chân dung chồng tôi.” Có lẽ họ không phải là vợ chồng — điều này dĩ nhiên sẽ làm cho câu chuyện trở nên tế nhị hơn. Biết đâu họ lại muốn được vẽ chung với nhau — trong trường hợp đó, đáng lẽ họ nên dẫn theo một người thứ ba để mở lời.
“Chúng tôi đến từ chỗ ông Rivet,” cuối cùng người phụ nữ cũng lên tiếng, với một nụ cười nhàn nhạt tựa như một miếng bọt biển ẩm vừa lướt qua một bức tranh bị “chìm” màu, đồng thời gợi lên một cách mơ hồ về những nét đẹp đã phai tàn theo năm tháng. Bà cũng cao và thẳng người không kém gì người bạn đồng hành, chỉ có điều trông trẻ hơn chừng mười tuổi. Bà mang vẻ u buồn đúng mức của một người phụ nữ mà gương mặt không chịu đựng nổi quá nhiều biểu cảm; nghĩa là cái mặt nạ bầu dục mang sắc màu phớt của bà đã hằn lên những dấu vết của thời gian giống như một bề mặt bị phơi bày ra ngoài. Bàn tay của thời gian đã thỏa sức vuốt ve qua bà, nhưng chỉ để gọt giũa cho thêm phần giản lược. Bà mảnh khảnh, cứng cỏi, và diện một bộ trang phục vải dạ xanh đậm lịch lãm đến từng chi tiết với nắp túi, túi áo và hàng cúc chỉn chu, đến mức ai cũng thấy rõ bà dùng chung một thợ may với chồng mình. Cặp đôi này tỏa ra một thứ khí chất tiết kiệm thị vượng khó tả — rõ ràng họ biết cách tận hưởng kha khá sự xa hoa bằng chính đồng tiền của mình. Nếu tôi mà là một trong những chốn xa hoa ấy của họ, thì tôi sẽ phải cân nhắc lại mức thù lao của mình cho phải phép.
“À, Claude Rivet đã giới thiệu tôi ư?” tôi hỏi; rồi nói thêm rằng thật là tử tế hết sức từ phía anh ấy, dẫu trong lòng tôi thầm nghĩ vì anh ấy chỉ chuyên vẽ phong cảnh nên việc đó chẳng có gì là hy sinh cả.
Người phụ nữ nhìn chằm chằm vào vị quý ông, còn vị quý ông thì đảo mắt nhìn quanh căn phòng. Sau đó, đăm đăm nhìn xuống sàn nhà một lúc rồi vuốt ve bộ ria mép, ông hướng đôi mắt dễ mến về phía tôi và cất lời:
“Anh ấy bảo ông chính là người phù hợp.”
“Tôi vẫn luôn cố gắng như vậy, khi có ai đó muốn làm người mẫu.”
“Vâng, chúng tôi rất muốn được như thế,” người phụ nữ ngập ngừng đáp.
“Ý anh chị là vẽ chung ạ?”
Hai vị khách trao đổi ánh nhìn với nhau. “Nếu ông có thể làm gì đó với tôi, chắc là giá sẽ gấp đôi nhỉ,” vị quý ông ấp úng.
“Ồ vâng, đương nhiên là chi phí cho hai người thì phải cao hơn một người rồi.”
“Chúng tôi muốn chắc rằng nó đáng đồng tiền bát gạo,” người chồng thú nhận.
“Các anh chị thật tốt quá,” tôi đáp lời, cảm kích trước một sự đồng cảm hiếm hoi — vì tôi cứ tưởng ý ông ấy là đáng tiền đối với người họa sĩ.
Một thoáng ngỡ ngàng dường như hiện lên trên gương mặt người phụ nữ. “Ý chúng tôi là cho mấy bức tranh minh họa cơ — ông Rivet bảo ông có thể cho một chân vào đó.”
“Cho một chân vào — một bức minh họa á?” Tôi hoàn toàn bối rối.
“Ý là phác họa cô ấy ấy mà, chắc ông hiểu chứ,” vị quý ông đỏ mặt giải thích.
Mãi đến lúc đó tôi mới thấu hiểu cái ơn mà Claude Rivet đã dành cho mình; anh ấy đã nói với họ rằng tôi chuyên vẽ tranh đen trắng cho các tạp chí, sách truyện, và những bức phác họa đời sống đương đại, và do đó thường xuyên cần đến người mẫu. Những điều đó hoàn toàn có thật, nhưng cũng không kém phần sự thật (tôi có thể thú nhận điều ấy lúc này — dẫu cho khát vọng ấy có đưa tôi đến đỉnh cao hay chẳng dẫn tới đâu đi nữa thì tôi xin nhường cho độc giả tự phỏng đoán), đó là tôi không tài nào gạt ra khỏi đầu những vinh quang, chưa nói đến bổng lộc, của một họa sĩ vẽ chân dung lớn. Những bức “minh họa” của tôi chỉ là thứ kiếm cơm qua ngày; tôi đặt kỳ vọng vào một nhánh nghệ thuật khác (từ trước đến nay vẫn luôn là thứ hấp dẫn tôi nhất) để lưu danh hậu thế. Chẳng có gì đáng xấu hổ khi trông chờ vào nó để làm giàu cả; thế nhưng cái sự giàu có ấy lại càng trở nên xa vời hơn từ khoảnh khắc mà những vị khách của tôi lại muốn được “vẽ” miễn phí. Tôi đâm ra thất vọng; bởi vì dưới con mắt nghệ thuật, tôi đã nhắm trúng họ ngay từ cái nhìn đầu tiên. Tôi đã nắm bắt được nguyên mẫu của họ — và đã định đoạt sẵn trong đầu mình sẽ làm gì với họ. Một tác phẩm mà sau này ngẫm lại, chắc chắn là họ sẽ chẳng mảy may hài lòng.
“Ồ, anh... anh... là...?” tôi cất lời ngay khi đã trấn tĩnh sau cú sốc. Tôi không sao thốt ra nổi cái từ “người mẫu” nhàm chán ấy; nghe nó chẳnga ăn nhập gì với hoàn cảnh này cả.
“Chúng tôi chưa có nhiều kinh nghiệm lắm,” người phụ nữ lên tiếng.
“Chúng tôi buộc phải làm gì đó, và chúng tôi nghĩ rằng một họa sĩ theo đuổi trường phái như ông có lẽ sẽ khai thác được điều gì từ chúng tôi chăng,” chồng bà nói bâng quơ. Ông còn thổ lộ thêm rằng họ không quen biết nhiều họa sĩ và đã tìm đến ông Rivet trước tiên với chút hy vọng mong manh (tất nhiên là ông ấy chuyên vẽ phong cảnh nhưng thỉnh thoảng vẫn lồng thêm bóng người vào tranh — không biết tôi có nhớ không), người mà họ từng gặp cách đây vài năm tại một địa điểm ở Norfolk khi ông đang phác họa.
“Bọn tôi hồi trước cũng hay tự phác họa một chút,” người phụ nữ úp mở.
“Thật là ngượng ngùng, nhưng chúng tôi thực sự bắt buộc phải làm gì đó để mưu sinh,” chồng bà tiếp lời.
“Dĩ nhiên là chúng tôi cũng chẳng còn trẻ trung gì cho cam,” bà thừa nhận với một nụ cười nhợt nhạt.
Nhân tiện bày tỏ rằng có lẽ tôi nên biết thêm đôi điều về họ, người chồng rút từ chiếc ví da mới tinh ra một tấm danh thiếp (mọi vật dụng của họ trông đều mới cáu) trao cho tôi, trên đó khắc dòng chữ: “Thiếu tá Monarch.” Dù những từ ấy rất ấn tượng nhưng chúng chẳng giúp ích gì nhiều cho sự hiểu biết của tôi; vị khách của tôi liền nói thêm ngay sau đó: “Tôi đã rời quân ngũ, và chúng tôi gặp vận rủi mất hết sạch tiền tài. Thực ra gia cảnh hiện giờ của chúng tôi vô cùng ngặt nghèo.”
“Thật là chán ngán hết chỗ nói,” bà Monarch bồi thêm.
Rõ ràng họ rất muốn giữ ý tứ — muốn cẩn trọng để không tỏ ra kiêu ngạo chỉ vì mình là dòng dõi quý tộc. Tôi nhận ra họ sẵn sàng coi đây là một điểm bất lợi, đồng thời tôi cũng đoán được ẩn sâu bên trong họ là niềm an ủi trong nghịch cảnh — rằng họ vẫn có những thế mạnh riêng. Quả thực họ có những điểm ấy; nhưng những ưu thế đó lại đập vào mắt tôi chủ yếu mang tính chất xã giao; chẳng hạn như những thứ có thể giúp cho một phòng khách trông thêm phần sang trọng. Dẫu sao đi nữa, một phòng khách vẫn luôn là, hoặc ít ra là nên là, một bức tranh.
Nối tiếp lời vợ khi nhắc đến tuổi tác, Thiếu tá Monarch nhận xét: “Đương nhiên rồi, chúng tôi nghĩ đến việc đi theo con đường người mẫu chủ yếu là nhờ vóc dáng. Chúng tôi vẫn giữ được phong độ.” Ngay lập tức, tôi nhận ra vóc dáng chính là điểm mạnh tuyệt đối của họ. Chữ “đương nhiên” của ông không hề mang giọng điệu kiêu căng, mà ngược lại nó làm sáng tỏ vấn đề. “Cô nhà tôi có vóc dáng đẹp nhất,” ông tiếp lời, hất cằm về phía vợ với sự bộc trực dễ mến như lúc đang ngồi nhâm nhi sau bữa tối. Tôi chỉ biết đáp lại, cứ như thể chúng tôi đang cùng nhau thưởng thức ly rượu vang vậy, rằng điều đó chẳng hề làm vóc dáng của chính ông kém phần xuất sắc; và điều này lại khiến ông đáp lời: “Chúng tôi nghĩ rằng nếu ông có lúc nào phải vẽ những người giống như chúng tôi, thì chúng tôi có thể làm mẫu cho kiểu nhân vật đó. Nhất là cô nhà tôi — dành cho một nhân vật nữ trong tiểu thuyết ấy mà, chắc ông hiểu.”
Tôi cảm thấy vô cùng thú vị trước họ đến mức để tận hưởng trọn vẹn sự kỳ quặc ấy, tôi đã cố gắng hết sức để đứng từ góc nhìn của họ; và dù có chút ngượng ngùng khi phải săm soi cơ thể của một cặp đôi mà lẽ ra tôi chỉ nên gặp trong những mối quan hệ mà ở đó mọi sự đánh giá đều được giấu kín — cứ như thể họ là những con vật cho thuê hoặc những kẻ da đen hữu dụng vậy — tôi vẫn ngắm nhìn bà Monarch một cách đầy phán đoán để rồi thốt lên sau một thoáng, với vẻ đầy quả quyết: “Ồ vâng, một quý cô trong sách tiểu thuyết!” Trông bà thực sự chẳng khác nào một bức minh họa tồi.
“Chúng tôi sẽ đứng dậy nếu ông thích,” vị Thiếu tá nói; rồi ông đứng bật dậy trước mặt tôi với một phong thái vô cùng đường bệ.
Tôi có thể đoái hoài kích thước của ông chỉ bằng một cái liếc mắt — ông cao sáu phút hai inch và là một quý ông hoàn hảo. Bất kỳ câu lạc bộ nào đang trong quá trình thành lập và cần một gương mặt đại diện để thu hút hội viên đều sẽ sẵn sàng thuê ông đứng ở khung cửa sổ chính với một mức lương hậu hĩnh. Điều đập ngay vào mắt tôi là khi tìm đến tôi, họ đã chọn nhầm nghề mất rồi; họ hoàn toàn có thể tận dụng vóc dáng ấy tốt hơn cho các mục đích quảng cáo. Dĩ nhiên tôi không thể hình dung cụ thể từng chi tiết, nhưng tôi thấy họ thừa sức làm cho ai đó phất lên — ý tôi không phải là làm cho chính họ giàu lên đâu nhé. Ở họ có cái gì đó rất hợp với một thợ may áo ghi-lê, một chủ khách sạn hay một người bán xà phòng. Tôi có thể tưởng tượng ra câu khẩu hiệu “Chúng tôi luôn dùng sản phẩm này” được ghim ngay trên ngực áo của họ với hiệu quả tối đa; tôi mường tượng ra sự nhanh nhẹn mà họ sẽ mang lại khi khai trương một bữa tiệc bàn dài.
Bà Monarch vẫn ngồi yên lặng, không phải vì kiêu kỳ mà vì thẹn thùng, và lát sau chồng đứng dậy bảo bà: “Đứng lên đi em yêu để cho thấy em lịch lãm thế nào nào.” Bà vâng lời, nhưng thực ra chẳng cần phải đứng lên thì người ta cũng thấy rõ điều đó. Bà bước tới cuối phòng vẽ, rồi quay trở lại trong làn sóng đỏ mặt, với đôi mắt bồi hồi hướng về phía người chồng. Tôi bỗng liên tưởng đến một sự cố mà tôi từng vô tình chứng kiến ở Paris — khi ấy đi cùng một người bạn là nhà viết kịch chuẩn bị dựng một vở kịch — lúc một nữ diễn viên đến gặp anh ta để xin được giao một vai diễn. Cô ta trình diễn những bước đi trước mặt anh, đi qua đi lại đúng như những gì bà Monarch đang làm. Bà Monarch thực hiện việc đó cũng chẳng kém cạnh gì là mấy, nhưng tôi kìm chế không vỗ tay. Thật là kỳ lạ khi thấy những con người như thế lại đi xin một công việc thù lao bèo bọt đến vậy. Trông bà cứ như thể sở hữu khoản thu nhập mười ngàn bảng một năm. Chính chồng bà đã dùng từ ngữ chính xác nhất để miêu tả về bà: theo tiếng lóng thịnh hành ở London lúc bấy giờ, bà mang vẻ đẹp “sang trọng” một cách điển hình và cốt lõi. Cũng theo cách hiểu ấy, vóc dáng của bà nổi bật và không thể chê vào đâu được là “đẹp”. Đối với một phụ nữ ở độ tuổi của bà, vòng eo nhỏ đến ngạc nhiên; hơn nữa khuỷu tay của bà lại có độ cong chuẩn mực. Bà giữ đầu ở một góc độ theo đúng quy chuẩn; nhưng tại sao bà lại đến tìm tôi chứ? Lẽ ra bà phải đi thử áo khoác ở một cửa hàng lớn nào đó mới phải. Tôi đâm ra lo sợ rằng những vị khách của tôi không chỉ khánh kiệt, mà lại còn mang cái máu “nghệ sĩ” nữa — đó chắc chắn sẽ là một rắc rối lớn. Khi bà ngồi xuống trở lại, tôi lên tiếng cảm ơn và nhận xét rằng điều mà một họa sĩ phác họa trân trọng nhất ở người mẫu chính là khả năng giữ nguyên tư thế.
“Ồ, cô ấy giữ im lặng rất giỏi,” Thiếu tá Monarch nói. Rồi ông nói đùa thêm: “Tôi vẫn luôn bắt cô ấy phải im lặng mà.”
“Em có phải là một kẻ hay cựa quậy khó chịu đâu cơ chứ, phải không anh?” bà Monarch hướng về chồng mình mà trách yêu.
Ông liền hướng câu trả lời về phía tôi. “Có lẽ cũng không có gì là thừa khi đề cập đến — bởi vì chúng ta nên làm việc một cách sòng phẳng, phải không nào? — đó là khi tôi cưới cô ấy, cô ấy được mệnh danh là Bức Tượng Đẹp.”
“Ôi trời!” bà Monarch ngượng ngùng kêu lên.
“Dĩ nhiên là tôi vẫn cần một lượng biểu cảm nhất định,” tôi đáp lời.
“Đương nhiên rồi!” cả hai người đồng thanh thốt lên.
“Và sau đó tôi đoán là anh chị cũng biết rằng mình sẽ phải chịu đựng cảnh mệt mỏi rã rời đấy.”
“Ồ, chúng tôi chẳng bao giờ mệt mỏi cả!” họ háo hức kêu lên.
“Anh chị đã có chút kinh ngiệm nào về việc này chưa?”
Họ ngập ngừng — nhìn nhau. “Chúng tôi từng được chụp ảnh rất nhiều,” bà Monarch nói.
“Ý cô ấy là mấy tay thợ ảnh cứ nài nỉ chúng tôi ấy mà,” vị Thiếu tá nói thêm.
“Tôi hiểu rồi — chắc là vì anh chị quá ư ưa nhìn.”
“Tôi chẳng biết họ nghĩ gì, nhưng họ cứ bám riết lấy chúng tôi suốt.”
“Chúng tôi toàn được chụp ảnh miễn phí thôi,” bà Monarch cười mỉm.
“Lẽ ra anh nên mang theo vài tấm, em yêu ạ,” chồng bà nhận xét.
“Em không chắc là mình còn tấm nào không. Chúng tôi đã phát đi không biết bao nhiêu là ảnh,” bà giải thích với tôi.
“Kèm theo chữ ký và mấy thứ linh tinh đại loại thế,” vị Thiếu tá tiếp lời.
“Bây giờ vẫn còn tìm mua được ở các cửa hàng chứ ạ?” tôi hỏi như một câu nói đùa vô hại.
“Ồ, có chứ; ảnh của cô ấy — trước đây là thế.”
“Bây giờ thì hết rồi,” bà Monarch nói, mắt đăm đăm nhìn xuống sàn nhà.